65950 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Ìîíãîë ýõèéã õÿíàñàí: �àíäèéí �ÿìáàöýðýí �ýíäýíäýâèéí Îéäîâäàíçàí (Ìîíãîë Óëñûí ãàâüÿàò ýäèéí çàñàã÷, ïðîôåññîð) Òàéëáàð: �íý òàéëàí íü àíãëè õýëýýð õýâëýãäñýí áºãººä òàéëàíä ãàð÷ áàéãàà ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò¿¿ä íü çºâõºí áè÷ñýí õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë áîëíî. Ñàíàë õ¿ñýëò áàéâàë äîîðõ õàÿãààð õîëáîî áàðèíà óó. ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð Çàñãèéí Ãàçðûí III áàéð �àãà òîéðóó 44, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã Óëààíáààòàð Ìîíãîë Óëñ �-ìàéë: nso@magicnet.mn Ôàêñ: 976-1-324518 ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçðààñ ýðõëýí ãàðãàâ. Óëààíáààòàð, Ìîíãîë Óëñ 2004 îí ii ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÀÃÓÓËÃÀ Àãóóëãà.......................................................................................................................... iii Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò ................................................................................................... iv Çóðãûí æàãñààëò .......................................................................................................... vii ªìíºõ ¿ã...................................................................................................................... viii Òàëàðõàë ........................................................................................................................ x Òîâ÷èëñîí ¿ãñèéí æàãñààëò......................................................................................... xi Òîâ÷ ä¿ãíýëò .................................................................................................................. 3 Óäèðòãàë ........................................................................................................................ 7 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà .......................................... 9 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ .......................................................................................... 16 2.1 Õýðýãëýýíèé á¿òýö........................................................................................ 16 2.2. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä ................................................................................. 19 2.3. ßäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíèé ìýäðýìæ ...................................................... 20 2.4. Ãàçàð ç¿éí áàéðøèë ..................................................................................... 23 2.5. ßäóóðëûí óëèðëûí õýëáýëçýë ..................................................................... 27 2.6. ªðõèéí àì á¿ëèéí á¿òýö.............................................................................. 28 2.7. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäàë.......................................................... 31 Òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ, õ¿éñ ...................................................................................... 31 �îëîâñðîë ............................................................................................................. 33 Àæèë ýðõëýëò........................................................................................................ 34 Øèëæèõ õºäºë㺺íèé áàéäàë............................................................................. 36 2.8. Õºðºí㺠............................................................................................................ 37 Ìàë ....................................................................................................................... 38 Ãàçàð ..................................................................................................................... 41 ̺íãºí õºðºíãº................................................................................................... 42 2.9. Ñóóö ................................................................................................................... 43 Ñóóöíû òºðºë....................................................................................................... 43 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿ä ................................................................................ 46 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë ......... 50 3.1 �îëîâñðîë ........................................................................................................... 50 �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí.......................................................... 50 Òºñâèéí çàðäàë .................................................................................................... 54 Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí (öýâýð áà áîõèð æèí) ............................................. 55 Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ (ÑÕÅÈ)........................................... 58 Ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä ....................................................................................... 58 �îëîâñðîëûí çàðäàë ............................................................................................ 61 3.2 �ð¿¿ë ìýíä.......................................................................................................... 62 ªâ÷ëºëò áà ýì÷èëãýý............................................................................................ 62 �ð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë ......................................................................................... 65 �ýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðûí òàëààðõ ìýäëýã ......................................... 67 Õ¿í àìûí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä .............................................................. 68 3.3 Àæèë ýðõëýëò...................................................................................................... 70 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî.................................................................................... 70 Àæèë ýðõëýëò........................................................................................................ 72 Àæèëã¿éäýë .......................................................................................................... 74 3.4 �èéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæ........................................................................... 75 ̺íãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí õýìæýý, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë...................... 76 iii ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ̺íãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæèéã àâ÷ áàéãàà ºðõèéí áàéäàë ................ 77 ßäóóðàë áà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæèéã àâ÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí áàéäàë ................................................................................................................... 78 ªíäºð íàñíû òýòãýâýð.......................................................................................... 79 ßäóóðàë, ìºíãºí øèëæ¿¿ëãèéí ò¿âøèí ............................................................ 80 Àøèãëàñàí ìàòåðèàë................................................................................................... 82 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð................................................. 84 À.1. ªÎÇÀÒÑ-íû òàëààð òîâ÷ òàíèëöóóëãà........................................................... 84 À.2. Ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ .................................................................................. 85 À.3. Ìýäýýëëèéí ÷àíàð ........................................................................................... 86 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë.................................. 89 �.1. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñîíãîëò ............................................................. 89 �.2. Õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã òîãòîîõ íü ............................................... 91 Õ¿íñíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ................................................................................. 91 Õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã........................................................................... 92 Óäààí ýäýëãýýò áàðààíóóä ................................................................................... 94 Ñóóö ...................................................................................................................... 94 Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷................................................................................................... 96 �.3. ¯íèéí çàñâàðëàëò ............................................................................................. 98 �.4. ªðõèéí á¿òöèéí çàñâàðëàëò ............................................................................ 99 �.5. ßäóóðëûí øóãàì ............................................................................................ 101 Õ¿íñíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ............................................................................... 101 Õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã......................................................................... 102 �.6. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä ................................................................................... 104 Õàâñðàëò Â: Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ108 Â.1. �äèéí çàñãèéí õýìæýý áîëîí øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíãèéí òààìàãëàë.......................................................................................... 108 Â.2 Õýðýãëýíèé á¿òöýä ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã îðóóëàõ íü ......................... 111 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä................................................................................ 116 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä ............................................................................................................... 143 Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä ........................................................................................ 156 Õ¯Ñ��ÃÒÈÉ� ÆÀÃÑÀÀËÒ Õ¿ñíýãò 1.1 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäàæ, õîò, õºäººãººð,%. ...... 12 Õ¿ñíýãò 1.2 Òýãø áóñ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä ..................................................... 14 Õ¿ñíýãò 2.1 �ýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ¿íäñýí íýð òºð뺺ð ............................ 18 Õ¿ñíýãò 2.2 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäæààð,% .............................. 19 Õ¿ñíýãò 2.3 ßäóóðëûí øóãàìóóäûí ÿëãàâàðòàé ò¿âøèíã¿¿ä äýõ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) ............................................................................................ 22 Õ¿ñíýãò 2.4 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ãàçàð ç¿éí áàéðøëààð......................... 23 Õ¿ñíýãò 2.5 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð .......................................... 24 Õ¿ñíýãò 2.6 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëèðëààð .............................................. 27 Õ¿ñíýãò 2.7 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí àì á¿ëèéí òîîãîîð................. 29 Õ¿ñíýãò 2.8 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñààð ............ 32 Õ¿ñíýãò 2.9 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøíýýð................................................................................ 34 iv ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Õ¿ñíýãò 2.10 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîãîîð ............................................................................................ 35 Õ¿ñíýãò 2.11 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèë ýðõëýëòèéí áàéäëààð ........................................................................................... 36 Õ¿ñíýãò 2.12 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèëæèí ñóóðüøñàí áàéäëààð............................................................................................. 37 Õ¿ñíýãò 2.13 Ìàë àæ àõóé ýðõëýëò, íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîîãîîð ...................... 39 Õ¿ñíýãò 2.14 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ìàë àæ àõóé ýðõëýëòèéí áàéäëààð ... 40 Õ¿ñíýãò 2.15 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýëòèéí áàéäëààð ............................................................................................................................... 42 Õ¿ñíýãò 2.16 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, õàäãàëàìæ ýçýìøñýí áàéäëààð......... 43 Õ¿ñíýãò 2.17 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóöíû òºð뺺ð ................................. 45 Õ¿ñíýãò 2.18 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð. 48 Õ¿ñíýãò 2.19 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí õ¿ðòýýìæ, õîò, õºäººãººð ............... 49 Õ¿ñíýãò 3.1 �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèí ................................... 52 Õ¿ñíýãò 3.2 �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèí áà ÿäóóðàë, õîò, õºäººãººð ............................................................................................................. 53 Õ¿ñíýãò 3.3 �àñàíä õ¿ðýãñäûí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õ¿éñýýð .................................................................................................................. 54 Õ¿ñíýãò 3.4 Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí (áîõèð, öýâýð æèí),%............................... 56 Õ¿ñíýãò 3.5 Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí, óëñûí äóíäæààð, õîò õºäººãөөð, ÿäóóðëûí áàéäëààð .............................................................................................. 57 Õ¿ñíýãò 3.6 Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí, õ¿éñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð.................. 57 Õ¿ñíýãò 3.7 Ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä ......................................................................... 60 Õ¿ñíýãò 3.8 Ñóðàëöàã÷äûí ñóðãóóëüä õ¿ðýõ íýã òàëûí çàé, ò¿¿íä çàðöóóëñàí õóãàöàà .................................................................................................................. 60 Õ¿ñíýãò 3.9 Àíõàí áîëîí äóíä øàòíû óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷ íýã õ¿íä íîãäîõ çàðäàë (õóâèàð)..................................................................................................... 62 Õ¿ñíýãò 3.10 ªâäºæ, ãýìòñýí õ¿í àì .......................................................................... 64 Õ¿ñíýãò 3.11 �ýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë (òºãðºãººð).................. 66 Õ¿ñíýãò 3.12 �ÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã ...................................................................... 68 Õ¿ñíýãò 3.13 Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñë¿¿ä ........................................ 69 Õ¿ñíýãò 3.14 Òºðºõèéí ºìíºõ áîëîí òºðºõ ¿åèéí ýìíýëãèéí òóñëàìæ .................. 69 Õ¿ñíýãò 3.15 ¯ð õºíäºëò............................................................................................. 70 Õ¿ñíýãò 3.16 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õ¿éñýýð . 72 Õ¿ñíýãò 3.17 Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäàë, õîò õºäººãººð ................ 74 Õ¿ñíýãò 3.18 �èéãìèéí õàìãààëàë áà øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ .................................... 77 Õ¿ñíýãò 3.19 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí àâ÷ áàéãàà áýëýã, òóñëàìæ ... 79 Õ¿ñíýãò 3.20 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºíäºð íàñíû òýòãýâýð........................ 80 Õ¿ñíýãò À.1 ªÎÇÀÒÑ-íû àñóóëãûí õóóäàñ ............................................................... 84 Õ¿ñíýãò À.2 Õ¿í àìûí òîîíû òàðõààëò, á¿ñ íóòãààð, %........................................... 88 Õ¿ñíýãò �.1 ªâëèéí óëèðàë äàõ ò¿ëøíèé ñàðûí õàìãèéí ºíäºð õýðýãëýý ............. 97 Õ¿ñíýãò �.2 �¿ëãèéí �ààøèéí èíäåêñ, óëèðëààð, ñóóðüøëààð ............................... 99 Õ¿ñíýãò �.3 �ýã õ¿íä íîîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé ñàãñ, õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿ëãýýð ............................................................................................................................. 102 Õ¿ñíýãò �.4 ßäóóðëûí øóãàìóóä, ñàðä 1 õ¿íä íîîãäîõîîð ................................... 104 Õ¿ñíýãò �.5 �ýã õ¿íä õîíîãò íîãäîõ õ¿íñíèé ñàãñ................................................. 106 Õ¿ñíýãò Â.1 �äèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ðèéã ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä òîäîðõîéëîí óëìààð ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéí õóâüä ÿäóóðëûí ò¿âøèíã òîîöñîí òîîöîî ..................... 110 v ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Õ¿ñíýãò Â.2 Äîîä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä ................................................................. 114 Õ¿ñíýãò Â.3 Äýýä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä.................................................................. 115 Õ¿ñíýãò Ã.1 Òýãø áóñ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä.................................................. 116 Õ¿ñíýãò Ã.2 Õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýã äîòðîõ áîëîí á¿ëýã õîîðîíäûí òýãø áóñ áàéäàë ................................................................................................................. 116 Õ¿ñíýãò Ã.3 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õîò õºäººãººð 117 Õ¿ñíýãò Ã.4 Õîíîãò íýã õ¿íä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý, õ¿íñíèé ¿íäñýí íýð òºðëèéí á¿ëãýýð ................................................................................................. 118 Õ¿ñíýãò Ã.5 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, ñóóðüøëààð .... 119 Õ¿ñíýãò Ã.6 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, á¿ñýýð ............. 120 Õ¿ñíýãò Ã.7 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ºðõèéí òîîíû 10 òýíö¿¿ á¿ëãýýð .... 121 Õ¿ñíýãò Ã.8 �èéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü, ºðõèéí òîîíû 10 òýíö¿¿ á¿ëãýýð.......... 121 Õ¿ñíýãò Ã.9 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, õîò, õºäººãººð ........................................................................................................... 122 Õ¿ñíýãò Ã.10 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, ñóóðüøëààð ......................................................................................................... 123 Õ¿ñíýãò Ã.11 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, á¿ñýýð. 124 Õ¿ñíýãò Ã.12 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, õîò, õºäººãººð ...................... 125 Õ¿ñíýãò Ã.13 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, ñóóðüøëààð............................ 126 Õ¿ñíýãò Ã.14 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, á¿ñýýð..................................... 127 Õ¿ñíýãò Ã.15 �àñàíä õ¿ðýãñýäèéí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèí ............................... 128 Õ¿ñíýãò Ã.16 Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøíèé õàðüöóóëàëò.............................. 131 Õ¿ñíýãò Ã.17 Ñóðàëöàã÷èäûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí .............................................. 132 Õ¿ñíýãò Ã.18 Ñóðàëöàã÷èäûí øèíæ áàéäàë, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøíýýð ... 133 Õ¿ñíýãò Ã.19 Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñýë, 15-49 íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ........................................................................................................ 134 Õ¿ñíýãò Ã.20 ¯ð õºíäºëò, 15-49 íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ........................................ 134 Õ¿ñíýãò Ã.21 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí áîëîí àæèëã¿éäëûí ò¿âøíèé õàðüöóóëàëò ........................................................................................................ 135 Õ¿ñíýãò Ã.22 Îðîëöîîíû ò¿âøèí, õ¿éñýýð.............................................................. 136 Õ¿ñíýãò Ã.23 Îðîëöîîíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð.......................................... 137 Õ¿ñíýãò Ã.24 Õ¿í àìûí òîî, àæèëëàõ õ¿÷íèé áàéäëààð......................................... 138 Õ¿ñíýãò Ã.25 ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, õîò õºäººãººð, õ¿éñýýð ......... 139 Õ¿ñíýãò Ã.26 ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, õîò, õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð ............................................................................................................. 140 Õ¿ñíýãò Ã.27 Àæèëã¿éäëûí ò¿âøèí, õ¿éñýýð.......................................................... 141 Õ¿ñíýãò Ã.28 Àæèëã¿éäëûí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð...................................... 142 Õ¿ñíýãò Ä.1 ßäóóðëûí áàéäàë, õîò, õºäººãººð ...................................................... 143 Õ¿ñíýãò Ä.2 ßäóóðëûí áàéäàë, ãàçàðç¿éí á¿ñýýð ................................................... 144 Õ¿ñíýãò Ä.3 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóðüøëààð............................................................ 145 Õ¿ñíýãò Ä.4 ßäóóðëûí áàéäàë, óëèðëààð................................................................ 146 Õ¿ñíýãò Ä.5 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õ¿éñýýð ............................ 147 Õ¿ñíýãò Ä.6 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ä¿¿ðãýñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøíýýð ............................................................................................................. 148 Õ¿ñíýãò Ä.7 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû òºð뺺ð .................................................... 149 Õ¿ñíýãò Ä.8 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû òºð뺺ð, õîò, õºäººãººð ......................... 150 Õ¿ñíýãò Ä.9 ßäóóðàë áà ìàë àæ àõóé ....................................................................... 151 Õ¿ñíýãò Ä.10 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ ............................................ 152 Õ¿ñíýãò Ä.11 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí ñóâàãæóóëàëòûí õàíãàìæ ........................ 153 vi ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Õ¿ñíýãò Ä.12 ßäóóðàë áà öàõèëãààí õàíãàìæ......................................................... 154 Õ¿ñíýãò Ä.13 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, ñóâàãæóóëàëò, öàõèëãààí õàíãàìæ .............................................................................................................. 155 ÇÓ�ÃÛ� ÆÀÃÑÀÀËÒ Çóðàã 1.1 Ìàëûí òîî, 1993-2002 ................................................................................... 9 Çóðàã 1.2 Ä��, ñàëáàðààð 1998-2002 .......................................................................... 10 Çóðàã 1.3 ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé òîîöîî, 1998-2002 îí. ............................ 13 Çóðàã 1.4 ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé òîîöîî, 1998-2002 îí. ............................ 15 Çóðàã 1.5 Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òýö, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ........................................ 15 Çóðàã 2.1 �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ.............................. 21 Çóðàã 2.2 �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé íÿãòðàëûí ôóíêö ....................................... 22 Çóðàã 2.3 �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, ñóóðüøèëààð ....... 26 Çóðàã 2.4 ßäóóðàë áà õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë................................................................. 30 Çóðàã 2.5 ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ, õ¿éñýýð ........... 33 Çóðàã 2.6 ßäóóðàë áà ìàëûí òîî................................................................................. 41 Çóðàã 2.7 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõ áîëîìæ , õîò, õºäººãººð ....................... 47 Çóðàã 2.8 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí õ¿ðòýýìæ, ÿäóóðëûí ò¿âøíýýð ............. 48 Çóðàã 3.1 �àãà, äóíä, èõ äýýä áîëîâñðîëä çàðöóóëñàí çàðäàë .................................. 55 Çóðàã 3.2 Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ................................................. 58 Çóðàã 3.3 �ýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ óëñûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû áîëîâñðîëûí çàðäàë.................................................................................................................... 61 Çóðàã 3.4 ªâ÷ëºëòèéí ò¿âøèí áà ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí áàéäàë63 Çóðàã 3.5 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí......................................................... 71 Çóðàã 3.6 Àæèëëàãñàä, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðààð, õîò, õºäººãººð, õ¿éñýýð ............ 72 Çóðàã 3.7 Àæèëëàãñäûí ìýðãýæèë, ÿäóóðëûí ò¿âøèí, õîò, õºäººãººð ................... 74 Çóðàã 3.8 Àæèëã¿é÷¿¿äèéí øèíæ áàéäàë.................................................................. 75 Çóðàã 3.9 Óëñûí áîëîí õóâèéí áýëýã, òóñëàìæ, øèëæ¿¿ëãèéã àâ÷ áàéãàà ºðõèéí ÿäóóðëûí áàéäàë .................................................................................................. 78 Çóðàã 3.10 ßäóóðàë, áà ºðõèéí õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà öýâýð øèëæ¿¿ëã¿¿ä................... 81 Çóðàã À.1 Õ¿í àìûí òîîíû á¿òýö, íàñíû á¿ëãýýð (Òîîëëîãî, ªÎÇÀÒÑ) ............... 87 Çóðàã À.2 Õ¿éñèéí õàðüöàà, íàñíû á¿ëãýýð (Òîîëëîãî, ªÎÇÀÒÑ) ......................... 87 Çóðàã Â.1 ªðõèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýãëýë äýõü ýäèéí çàñãèéí õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çñýí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý...................................................................... 110 Çóðàã Â.2 ªðõèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýãëýë äýõü ýäèéí çàñãèéí õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çñýí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý...................................................................... 111 Çóðàã Â.3 Õîò, õºäººãèéí ºñºí íýìýãäýõ ôóíêöûí òàðõàëò (ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã õàññàí áàéäëààð).................................................................................. 112 Çóðàã Â.4 ªñºí íýìýãäýõ ôóíêöûí òàðõàëò, á¿ñýýð (ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã õàññàí áàéäëààð) ................................................................................................ 113 Çóðàã Ã.1 Óëñààñ äóíä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë ..................................... 129 Çóðàã Ã.2 Óëñààñ áàãà áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð ............ 129 Çóðàã Ã.3 Óëñààñ äóíä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð............ 130 Çóðàã Ã.4 Óëñààñ äýýä áîëîñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð .............. 130 vii ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ªÌ�ªÕ ¯Ã Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæñýíýýñ õîéøõè îí æèë¿¿äýä ìàíàé óëñûí íèéãýì ýäèéí çàñàã, õ¿í àìûí àìüäðàëä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëò¿¿äèéã ºðõèéí ãèø¿¿äèéí õ¿í àì ç¿éí áàéäàë, òýäíèé áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, àæèë ýðõëýëò áîëîí ºðõèéí õóâèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýëòòýé óÿëäóóëàí íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ íü íýí øààðäëàãàòàé áîëñîí áèëýý. �íý çîðèëãîîð Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà“-ã Äýëõèéí �àíê áîëîí �ýãäñýí ¯íäýñòíèé �àéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºðèéí ãàçðûí äýìæëýãòýéãýýð 2002-2003 îíä ýðõëýí ÿâóóëëàà. Ìîíãîë óëñ óðä ºìíº íü òóõàéëáàë, “Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ¿íýëãýý“-íèé àíõíû ò¿¿âýð ñóäàëãààã Äýëõèéí áàíêíû òåõíèê ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð 1995 îíä, õî¸ð äàõü óäààãèéí ñóäàëãààã “Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà� ãýñýí íýðýýð 1998 îíä �ýãäñýí ¯íäýñòíèé �àéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºðèéí ãàçðûí äýìæëýãòýéãýýð òóñ òóñ ÿâóóëæ áàéñàí áîëíî. �íý óäààãèéí “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà“ /ªÎÇÀÒÑ/ íü îëîí óëñûí àðãà÷ëàëä íèéö¿¿ëñýí ò¿¿âýðëýëòèéí øèíý çîõèîìæ, àðãà÷ëààð õèéãäñýíèé çýðýãöýý “ªðõèéí îðëîãî çàðëàãûí ñóäàëãàà“ /ªÎÇÑ/ áîëîí Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà /ÀÒÒÑ/ ãýñýí 2 ñóäàëãààã õîñëóóëàí ÿâóóëñàíààðàà èõýýõýí îíöëîãòîé þì. Ò¿¿í÷ëýí õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé áàéäëààñ íü õàìààðóóëæ òóõàéëáàë, õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé ìýäýýëëèéã ºäºð òóòìûí õóäàëäàí àâàëòûí á¿ðòãýëèéã ¿íäýñëýí, ºðõèéí íèéòèéí àæ àõóé, ñóóö, öàõèëãààí, ò¿ëø ãýõ ìýò çàðèì òîãòìîë õýðýãëýýíèéõ íü õàìò ªÎÇÑ-íû àñóóëãààð ñàð á¿ð; õàðèí õ¿íñíèé áóñ áóñàä òºðëèéí õýðýãëýýí¿¿äèéí õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã ÀÒÒÑ-íû àñóóëãààð óëèðàë òóòàì ãýõ÷ëýí ÿëãàâàðòàéãààð öóãëóóëàõ çàð÷èì áàðèìòëàñàí áîëíî. ªÎÇÑ-íä 11232 ºðõ ò¿¿âýðëýãäýí õàìðàãäàæ, óëìààð òýäãýýðýýñ 3308 ºðõèéã äàõèí ò¿¿âýðëýí ñîíãîæ ÀÒÒÑ-íä õàìðóóëæ àøèãëàâ. Èíãýæ 2 òóñäàà àñóóëãààð ñóäàëãààíû íýã íýãæýýñ ººð ººð õóãàöààíä öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã íýãòãýí áîëîâñðóóëàëò õèéõ íü ºðõèéí õýðýãëýý, çàðëàãûí ìýäýýëë¿¿äèéã èë¿¿ óÿëäóóëàí òîîöîõ áîëîìæèéã îëãîñíîîðîî ºìíºõ ñóäàëãààíóóäààñ äàâóó òàëòàé áîëñîí òºäèéã¿é ýíý íü èéì òºðëèéí ñóäàëãààíû òàëààðõ îëîí óëñûí ïðàêòèêò ÷ ìºí áîäèòîé õóâü íýìýð îðóóëæ áàéãàà áîëíî. �íý óäààãèéí ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæèéã ¿íäýñëýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã óëñûí äóíäæààð, ò¿¿í÷ëýí íèéñëýë, àéìãèéí òºâ, ñóìûí òºâ, õºäºº ãýñýí 4 ¿íäñýí ñóóðüøèë, ìºí õîò, õºäººãººð çààãëàí áîëîâñðóóëñíû çýðýãöýý Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí á¿ñ íóòãèéí áàéðøëààð òàéëàãíàõ, íýãòãýí ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà. �íýõ¿¿ òàéëàí íü “Ñóäàëãààíû ¿íäñýí ¿ð ä¿í“ áîëîí õàâñðàëò á¿ëã¿¿äýýñ á¿ðäýæ áàéãàà þì. ¯íäñýí ¿ð ä¿íãèéí á¿ëýãò ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã îëîí óëñûí àðãà÷ëàëûí äàãóó òîîöîæ íèéãìèéí õîëáîãäîõ ñàëáàðóóäòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çñýí. Õýðýãëýýíèé á¿òöèéã õýðõýí áàéãóóëæ, ÿäóóðëûí øóãàìûã ÿàæ òîîöñîí áîëîõûã õýðýãëýñýí àðãà÷èëàëä íü òóëãóóðëàí òîäîðõîéëæ òóñãàñíû äýýð ñòàòèñòèêèéí çàðèì øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàâñðàëò õ¿ñíýãòýýð òîäîòãîí õàðóóëñàí. Ìîíãîë óëñûí ÿäóóðëûí ºíººãèéí áàéäàë, ä¿ð òºðõèéã íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé õîëáîí ñóäàëñàí ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà “�äèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèæ, viii ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã“-èéí õýðýãæèëòèéã õÿíàõ, öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãî, àðãà õýìæýýã áîëîâñðóóëàõàä ÷óõàë õóâü íýìýð áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéíà. �íýõ¿¿ ñóäàëãààã ÿâóóëñíààð ÿäóóðëûí òàëààðõ ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ìýäýýëëèéí áààç øèíý÷ëýãäýí áàÿæèæ, óëìààð ¯ÑÃ-ûí ñóäëàà÷ ìýðýãæèëòíèé ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷ ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëñàíûã ýíä äóðüäàõàä òààòàé áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü òºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, øèéäâýð ãàðãàã÷ íàðûã ÿäóóðëûí òàëààðõ áîäèò ìýäýýëëýýð õàíãàõûí çýðýãöýý, ÿäóóðàë, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àñóóäëûã ñîíèðõîã÷ ñóäëàà÷, ýðäýìòäýä ñ¿¿ëèéí ¿åèéí øèíý ìýäýýëýë á¿õèé ãàðûí àâëàãà áîëíî ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. �. �ßÌ�ÀÖ���� ��ÀÒÈ�ÕÀ ÌÅÕÒÀ ÑÀÕÀ ÌÅß�ÀÒÀ� ÌÎ�ÃÎË ÓËÑÛ� �¯�ÕÕ-èéí ÑÓÓ�È� Ä�ËÕÈÉ� �À�Ê�Û ¯�Ä�Ñ�ÈÉ ÒªËªªËªÃ× ÑÓÓ�È� Ҫ˪ªËªÃ× ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉ� ÃÀÇ�Û� ÄÀ�ÃÀ ix ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÒÀËÀ�ÕÀË ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ýíý óäààãèéí ò¿¿âýð ñóäàëãàà íü îëîí óëñûí àðãà÷ëàëûí äàãóó ÿâàãäñàí ¿íäýñíèé õýìæýýíèé òîìîîõîí ñóäàëãààíóóäûí íýã áèëýý. �íý óòãààðàà ñóäàëãààíû á¿õèé ë ¿å øàòíû àæèëä ñàíõ¿¿, òåõíèêèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí Äýëõèéí �àíê áîëîí �ýãäñýí ¯íäýñòíèé �àéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºðèéí ãàçàð, ò¿¿íèé á¿õ øàòíû àæèëòíóóä, ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí òºâ, îðîí íóòãèéí ìýðãýæèëòýí, àëáàí õààã÷äûí 3 æèëèéí õàìòûí õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿í øèíãýñýí ãýäãèéã þóíû ºìíº îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà. Èðãýíèé óõàìñàð, õ¿ñëèéí äàãóó óã ñóäàëãààíä îðîëöîæ ìýäýýëëýý ºã÷ áàéñàí ìàíàé îðíû 11 ìÿíãà ãàðóé ºðõèéí èðãýäèéí õè÷ýýë ç¿òãýë ìºí ýíý ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëñýíèéã òýìäýãëýõýä òààòàé áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ñóäàëãààã ãàðäàí çîõèîí áàéãóóëæ àìæèëòòàé ÿâóóëñàí ¯ÑÃ-ûí àæèëòíóóä �.Öýðýíõàíä (ÕÀ�ÑÃ-ûí äàðãà), Ä.Îþóí÷èìýã (ÕÀ�ÑÃ-ûí îðëîã÷ äàðãà), Þ.Òóóë (ÕÀ�ÑÃ-ûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí), Ö.Àìàðò¿âøèí, Ë.Ãàíçàÿà, �.�íýðýëò (ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòí¿¿ä), Ë.Ìÿãìàð (Ì��ÕÃ-ûí ìýðãýæèëòýí) íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëýõèéí ñàöóó ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí áîëîâñðóóëàëòûí ïðîãðàìì, àñóóëãûí õóóäàñ áîëîâñðóóëàõàä õàìòðàí àæèëëàñàí Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ íî¸í Õ.Ìóíîç, õàòàãòàé Â.�âàíñ íàðò òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå. Óã ñóäàëãààíû áîëîâñðóóëàëòûí á¿õ øàòíû àæëûã îëîí óëñûí àðãà ç¿é, òåõíîëîãèéí äàãóó ã¿éöýòãýæ, ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí òàéëàíã áè÷èõýä ¯ÑÃ-ûí ñóäàëãààíû àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàñàí Äýëõèéí áàíêíû çºâëºõ íî¸í Ë.Êàððàðî, Ì.Êóìïà íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ñóäàëãààíû àñóóëãà áîëîâñðóóëàõ, òàéëàí áè÷èõ àæèëä ñàíàë, çºâëºãºº ºã÷ áàéñàí ñóäàëãààíû óäèðäëàãûí çºâëºëèéí ãèø¿¿ä, ¯ÑÃ-ûí àðãà÷ëàëûí áîëîí äàðãûí çºâëºëèéí ãèø¿¿ä, ñóäàëãààã îðîí íóòàãò çîõèîí áàéãóóëàõ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëä èäýâõ ç¿òãýëòýé îðîëöîæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí àéìàã, íèéñëýëèéí ñòàòèñòèêèéí õýëòýñ, ãàçðûí õàìò îëîí ìºí àéìàã, ñóì, áàãèéí óäèðäëàãóóä, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àïïàðàòûí àæèëòíóóä, õóâü õ¿ì¿¿ñò òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå. �. �ßÌ�ÀÖ���� ÌÎ�ÃÎË ÓËÑÛ� ¯�Ä�Ñ�ÈÉ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉ� ÃÀÇ�Û� ÄÀ�ÃÀ x ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÒÎÂ×ÈËÑÎ� ¯ÃÑÈÉ� ÆÀÃÑÀÀËÒ ÀÒÒÑ Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà À¯ Àæ ¿éëäâýð �ÇÄÕ �ýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð �ÑØÓß �îëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ Óõààíû ßàì Ä�� Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ÄÎÕ Äàðõëàë îëäìîëûí õîìñäîë ÌÀØ Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò Ì��Õà Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàëò, ïðîãðàìì õàíãàìæèéí ãàçàð Ì�Ç�Ñà Ìàêðî ýäèéí çàñàã, áèçíåñ ñòàòèñòèêèéí ãàçàð ÕÀÀ պ人 àæ àõóé ÕÀ�Ñà տí àì, íèéãìèéí ñòàòèñòèêèéí ãàçàð ÕÀÎÑÒ Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãî �ÕÕß �èéãìèéí Õàìãààëàë, Õºäºëìºðèéí ßàì �¯� �ýãäñýí ¯íäýñíèé �àéãóóëëàãà �¯�ÕÕ �ýãäñýí ¯íäýñíèé �àéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºð ªÎÇÀÒÑ ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ñóäàëãàà ªÎÇÑ ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà ÓÈÕ Óëñûí Èõ Õóðàë ¯Ñà ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð ÒÀØ� Ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ Ò�� Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ÑÕÅÈ Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ Ñß Ñàíãèéí ßàì �Ìß �ð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì xi ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÒÎÂ× Ä¯Ã��ËÒ �íý òàéëàíãàà𠓪ðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé 2002-2003 îíû ò¿¿âýð ñóäàëãààíû� (ªÎÇÀÒÑ) ¿ð ä¿íãýýð õèéñýí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýã òàíèëöóóëæ áàéíà. Øèíæèëãýýíèé ¿íäñýí çîðèëãî íü: 1) Ìîíãîë óëñûí ÿäóóðëûí áàéäëûí øèíý÷èëñýí òîîöîîíóóäûã á¿ñ íóòàã áîëîí áàéðøëààð (õîò, õºäºº) õèéõ; 2) ÿäóó õ¿í àìûã ÿäóó áóñ õ¿í àìààñ ÿëãàõ ¿íäñýí øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîí, ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã èëýðõèéëýõýä îðøèíî. Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí áàéäàë “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøèí�-èé ñóäàëãàà ÿâàãäàõûí ºìíºõ æèë¿¿äýä ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ìàø áàãà áóþó 1999-2002 îíä íýã õ¿íä íîãäîõ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð åð人 2 õóâèàð ºñ÷ýý. ßëàíãóÿà öàã óóðûí òààëàìæã¿é íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí îëîí òîîíû ìàë õîðîãäñîí íü õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëòèéã áóóðóóëñàí. �ºãºº òàëààñ àæ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðóóäûí ¿éë àæèëëàãàà ñýðãýí ýäãýýð ñàëáàðóóäûí á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ºñºëò íü àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò 24, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò 44 õóâü áîëëîî. Ñ¿¿ëèéí 5 æèëä Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàãò íèëýýä ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðàâ. 1999-2002 îíä Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä (Ä��) õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí 36.5 õóâü áàéñíàà 20.1 õóâü áîëæ áàðàã õî¸ð äàõèí áóóðàâ. Ä��-íèé á¿òöèéí ýíý ººð÷ëºëò íü ÕÀÀ-í ñàëáàðûí îãöîì óíàëò áîëîí àæ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí áîäèò ºñºëòººñ àëü àëèíààñ íü øàëòãààëñàí. ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í Àìüæèðãààíû äîîä øóãàìûã ¿íäýñëýí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõîä íèéò õ¿í àìûí 36.1 õóâü íü ÿäóó áàéãàà áà ÿäóóðàë ºðãºí òàðõñàí ¿çýãäýë áîëîîä áàéíà. ßäóóðëûã òîäîðõîéëîã÷ áóñàä õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä áîëîõ ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò, ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ íü ÿäóó÷óóäûí äóíä òýãø áóñ áàéäàë èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ¯¿íä ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ 11.0 õóâü, ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ 4.7 õóâü áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí õóãàöààíä ÿäóóðàë íýìýãäñýí áàéäàë õàðàãäàõ áîëîâ÷ õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí èõ óíàëòûã àâ÷ ¿çâýë èéì ä¿ãíýëò õèéõ íü õÿçãààðëàãäìàë þì. Òýãø áóñ áàéäàë Æèíè êîýôôèöèåíòýýð òýãø áóñ áàéäëûã õýìæèõýä 0.33 áàéãàà áºãººä ýíýõ¿¿ òýãø áóñ áàéäàë íü õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä õºäººíººñ èë¿¿ áàéíà. Õ¿í àìûí õàìãèéí ÷èíýýëýã 20 õóâü íü õàìãèéí ÿäóó 20 õóâèàñ 5.5 äàõèí èõ õýðýãëýýòýé áàéíà. ßäóó÷óóäûí åðºíõèé áàéäàë պ人òýé õàðüöóóëàõàä õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä ÿäóóðàë õàðüöàíãóé äîîãóóð áàéãàà áºãººä õîòîä 30 õóâü, õºäººä 43 õóâü áàéíà. ßäóóðëûí ò¿âøèí Óëààíáààòàð õîòîä õàìãèéí áàãà áà ÿäóó 9 õ¿íèé 5 íü ñóìûí òºâ, õºäººä, õàðèí íèéò ÿäóó õ¿í àìûí 3 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ãóðàâíû íýã íü õºäººä (ñóìûí òºâººñ ººð ãàçàðò) àìüäàð÷ áàéíà. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé áóóðàëò ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäàä èë¿¿òýé áàéíà. �àðóóí á¿ñèéí õ¿í àìûí òàë õóâü íü ÿäóó áàéõàä ç¿¿í á¿ñèéí õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã îð÷èì íü ÿäóó áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí àìüæèðãààíä óëèðëûí íºëººëºë áàéäàã íü òîäîðõîé. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õî¸ð, äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä æèëèéí áóñàä óëèðëóóäààñ 5 ïóíêòýýð ºíäºð áàéãàà íü ìàë àæ àõóé ýðõëýëòèéí óëèðëûí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí öàã óóðûí íºõö뺺ñ ãîëëîí õàìààð÷ áàéíà. ªðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí íü ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí çàðèì øèíæ áàéäëààñ õàìààðàëòàé áàéíà. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ºíäºð áàéõûí õýðýýð òóõàéí ºðõ ÿäóóðàëä ºðòºõ íü áàãà, òóõàéëáàë ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü á¿ðýí äóíäààñ äîîø áîëîâñðîëòîé áàéãàà ºðõèéí õ¿í àìûí áàðàã òàë õóâü íü ÿäóó áàéõàä áàêàëàâð, ò¿¿íýýñ äýýø áîëîâñðîëòîé ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí åñíèé íýã íü ÿäóó áàéíà. պ人 àæ àõóéí ñàëáàðò àæèëëàãñäûí àìüæèðãàà íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûíõíààñ äîîãóóð áàéãààãààñ òýäíèé õóâüä ÿäóóðàëä ºðòºõ ìàãàäëàë èë¿¿ áàéíà. Òºðèéí ºì÷èéí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí àæèëëàã÷äûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí õàðüöàíãóé ñàéí áàéíà. Àìüæèðãààíû ò¿âøèíã õîò, õºäººãººð àâ÷ ¿çýõýä ÿëãàà áàãà áàéãàà ÷ ãýñýí óëñûí õýìæýýíä øèëæèí ñóóðüøèã÷èä øèëæèí ñóóðüøèæ áàéãààã¿é õ¿í àìòàé õàðüöóóëàõàä ÿäóóðàëä áàãà îðñîí áàéíà. ªðõèéí ýçýìøèæ áóé õºðºíãèéí áàéäàë íü òýäíèéã ýäèéí çàñãèéí áàòàëãààã¿é áàéäëààñ õàìãààëæ áàéäàã áà Ìîíãîë Óëñûí äèéëýíõè õ¿í àìûí ¿íäñýí õºðºí㺠íü ìàë þì. ßäóó õ¿í àìä íîãäîõ ìàëûí äóíäàæ òîî ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõààñ õî¸ð äàõèí öººí áàéíà. Ìàë ìàëëàäàã ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí çºâõºí õºäººä ë äîîãóóð áàéíà. Ãýõäýý àëü ÷ á¿ñèéí õóâüä ºðõ íü îëîí ìàëòàé áàéõ òóñàì ÿäóóðàëä áàãà ºðòñºí áàéíà. ̺íãºí ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãºòýé ºðõ¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðàëä ºðòºõ íü ìºíãºí õºðºí㺠áîëîí õàäãàëàìæã¿é ºðõ¿¿äýýñ íèëýýä áàãà áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçðûíõíû õóâüä ºðõèéí ñóóöíû íºõöºë íü ÿäóóðàëä èë¿¿òýéãýýð íºëººëæ áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçàðò ãýð õîðîîëëûíõîíòîé õàðüöóóëàõàä áàéøèí ñóóöàíä àìüäðàã÷äûí äóíä ÿäóóðàëä õàìðàãäàõ íü áàãà áàéõàä õºäººä ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä àìüäàðäàã ºðõ¿¿ä ãýðò àìüäàðäàã ºðõ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ÿäóóðàëä èë¿¿ ºðòñºí áàéíà. Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé õóâüä ¿¿íòýé îéðîëöîî ä¿ð çóðàã ãàð÷ áàéíà. Õîòîä ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæòàé ºðõ¿¿ä íü ÿäóóðàëä áàãà ºðòºæ áàéõàä õºäººä ÿìàð íýã òîäîðõîé õàíäëàãà àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. ßëàíãóÿà õîòûí áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àì íü ýäãýýð 3 ¿éë÷èëãýýíèé àëü íýãèéã õ¿ðòýæ áàéíà. ßäóóðàë áà áîëîâñðîë �àñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ºíäºð áàéíà. �èéò õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã íü äýýä áîëîí òóñãàé ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëòîé áàéíà. ßäóó÷óóäûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõààñ äîîãóóð áóþó ÿäóó÷óóäûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü äºíãºæ á¿ðýí áóñ äóíä (ñóóðü) áîëîâñðîëòîé áàéõàä ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõíû ãóðàâíû íýã íü ýíý ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé áàéíà. Óëñûí òºñ⺺ñ áîëîâñðîëä çàðöóóëñàí çàðäëûí õýìæýýã àâ÷ ¿çýõýä áàãà áîëîâñðîëûí õóâüä 4 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí øóóä, äóíä áîëîâñðîëûí õóâüä äèéëýíõèäýý òîãòìîë õàìààðàëòàé, õàðèí äýýä áîëîâñðîëûí õóâüä óðâóó õàìààðàëòàé áàéâ. ßäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí áàãà ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí îéðîëöîî áàéõàä õàðèí äóíä øàòíû ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí äóíä ºíäºð áàéíà. Òºðèéí ºì÷èéí áàãà áîëîí äóíä øàòíû ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷ ÿäóó áóñ õ¿í àì íü áîëîâñðîëäîî ÿäóó õ¿í àìûíõààñ äóíäæààð 60 õóâèàð èë¿¿ çàðäàë çàðöóóëæ áàéíà. ßäóóðàë áà ýð¿¿ë ìýíä ªâ÷ëºëèéí ò¿âøèí ìàø äîîãóóð áóþó ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õ¿í àìûí çºâõºí 6 õóâü íü ë ñóäàëãààíû ºìíºõ ñàðä ºâ÷èëñºí ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. ßäóó áóñ õ¿í àì ÿäóó÷óóäòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ºâ÷èëñºí ãýæ ìýäýýëýõ íü èõ áàéäàã áºãººä ýíý ÿëãàà íàñòàé õ¿ì¿¿ñèéí äóíä á¿ð ÷ èõ áîëæ áàéíà. ßäóó áóñ õ¿í àì ºâ÷èëáºë ýì÷èëãýýíèé îëîí àðãà çàìûã èë¿¿òýéãýýð õàéäàã áàéíà. Õîòûí ÿäóó áóñ õ¿í àì íü õóâèéí ýìíýëýãò èë¿¿ îëîí õàíääàã áà õàðèí ºâ÷òºíèé õóâüä ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí àëü àëü íü ýì÷èä õàíääàã áàéíà. ßäóó áóñ õ¿ì¿¿ñ ýð¿¿ë ìýíääýý ÿäóó÷óóäààñ 3 äàõèí èõ çàðäàë çàðöóóëæýý. Õ¿í àìûí õàìãèéí ÷èíýýëýã á¿ëãèéíõíèé (20%) íýã õ¿íä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûí õýìæýý íü õàìãèéí ÿäóó 20 õóâèéíõíààñ 7 äàõèí èõ áàéíà. �ýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààðõ ìýäëýã õ¿í àìûí àìüæèðãààíû àëü ÷ á¿ëãèéíõíèé äóíä æèãä áàéãàà ÷ òóõàéí ºâ÷íººñ õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð õàðèí ÿäóó áóñ õ¿í àì èë¿¿ ìýäëýãòýé áàéíà. �ºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëü àëü íü æèðýìñëýëòýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà, õýðýãñýëèéã õýðýãëýäýã, æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä ÷ ýìíýëãèéí õÿíàëòàíä àäèëõàí õàìðàãääàã áàéíà. Õàðèí ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ¿ð õºíä¿¿ëýõ òîõèîëäîë öººí õýäèé ÷ øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä ãîë íü ñàíõ¿¿ãèéí ãà÷èãäëààñ øàëòãààëæ ¿ð õºíä¿¿ëäýã áàéíà. ßäóóðàë áà õºäºëìºðèéí çàõ çýýë Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí 65 õóâü áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçàðò àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí õºäººãèéíõººñ ìàø áàãà áóþó ýíý ¿ç¿¿ëýëò õîòîä òàâíû ãóðàâ, õºäººä äºðºâíèé ãóðàâ áàéíà. ßäóó÷óóäûí àæèë ýðõëýëòèéí ò¿âøèí ÷ ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõààñ äîîãóóð áàéíà. Õ¿í àìûí àæèë ýðõýëæ áàéãàà ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí áàéäàë ÷ õîò, õºäººä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. պ人ä 10 õ¿íèé 7 íü ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áàéõàä íèéñëýë õîò, àéìãèéí òºâä àæèëëàãñäûí äºðºâíèé ãóðàâ íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàæ áàéíà. Ìàë÷èí, ãàçàð òàðèàëàí÷ íàð ÿäóóðàëä èë¿¿ ºðòºìòãèé áàéõàä ÿäóó áóñ õ¿í àìûí èõýíõè íü ìåíåæåð, òåõíèê÷, ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áàéíà. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí õîò, õºäººä îéðîëöîî, õàðèí ÿäóó áóñ õ¿í àìòàé õàðüöóóëàõàä ÿäóó÷óóäûí äóíä õî¸ð äàõèí èõ áàéíà. ßäóóðàë áà íèéãìèéí õàìãààëàë �èéãìèéí õàìãààëëûí ñ¿ëæýýíä õ¿í àìûí õàìðàãäàëòûí õ¿ðýý ìàø ºíäºð, 5 ºðõ òóòìûí 4 íü ÿìàð íýã òýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñëàìæ áóñäààñ õ¿ëýýí àâñàí ýñâýë áóñäàä ºãñºí áàéíà. �èéò ºðõèéí 70 õóâü íü òýòãýâýð, òýòãýìæ, òýòãýëýã, õàíäèâ, òóñëàìæ õ¿ëýýí àâñàí áàéõàä òàë õóâü íü áóñäàä òóñëàìæ ºã÷ýý. ªðõèéí õ¿ëýýí àâñàí óëñûí áîëîí õóâèéí øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýý îéðîëöîî áàéãàà áîëîâ÷ óëñûí 5 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí øèëæ¿¿ëýã íèéò øèëæ¿¿ëãèéí áàðàã äºðºâíèé ãóðâûã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Òýòãýâýð, òýòãýìæ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ áîëîí áóñäààñ õàíäèâ, òóñëàìæ õ¿ëýýí àâñàí áîëîí àâààã¿é ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðàëä õàìðàãäàõ õ¿ðýý îéðîëöîî áàéãàà ÷ ºðõèéí õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà òýòãýâýð, òýòãýìæ, òýòãýëýã, õàíäèâ, òóñëàìæèéí õýìæýý èõ áàéõ òóòàì òýäãýýð ºðõèéí ÿäóóðàëä ºðòºõ íü áàãà áàéíà. 6 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÓÄÈ�ÒÃÀË Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2003 îíû 7 äóãààð ñàðä áàòëàí ãàðãàñàí “�äèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã�-ò ÿäóóðàëòàé õèéõ òýìöëèéã ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çñýí áèëýý. Ò¿¿í÷ëýí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, ò¿¿íèéã õÿíàõ òàëààð õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûã ñàéæðóóëàõàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷ íàðûã õàíãàõûã îíöëîí çààñàí þì. �íýõ¿¿ çîðèëòûí íýã õýñýã áîëãîæ ýíý òàéëàíãààð ÿäóóðëûí òàëààðõ áîäëîãûã óëàì ñàéæðóóëàõàä áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷ íàðûã øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ÿäóóðëûã õÿíàõ, ò¿¿íèé ¿íäñýí øàëòãààíûã îéëãîõîä õóâü íýìýð îðóóëàõ ñóäàëãààíû ä¿íã òàíèëöóóëæ áàéíà. Òàéëàíä: 1) 2002-2003 îíû ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ÿäóóðëûí øèíý òîîöîîíóóäûã õèéñýí; 2) ßäóóðëûí òîîöîî, ä¿í øèíæèëãýýã îëîí óëñûí õýìæýýíä õ¿ëýýí çºâøººðñºí àðãà÷ëàë, àðãà ç¿éã àøèãëàí õèéâ (öààøèä õèéõ ò¿¿âýð ñóäàëãààíä ýíýõ¿¿ àðãûã ¿íäñýí ìºðäëºã áîëãîíî ãýæ ¿çýæ áàéíà); 3) “Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ�- á¿ëýãò ÿäóóðëûí áàéäàë, ò¿¿íèé ¿íäñýí øèíæ òýìäãèéã òîäðóóëàí õàðóóëàâ. Ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí õ¿ðýýã òîãòîîõîä õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû óëñûí òîîëëîãûí ä¿í ìýäýýëëèéã (ºìíº íü àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí õ¿í àìûí æèëèéí ìýäýýã àøèãëàæ áàéñàí) àøèãëàñíààð ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, àðãà ç¿é ñàéæèð÷, ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéã îëîí óëñûí àðãà÷ëàëûí äàãóó áîëîâñðîíãóé áîëãîñîí íü ñóäàëãààíû ä¿í óëñ îðíû áàéäëûã îëîí òàëààð èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé òºëººëºõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ ºã뺺. Õýäèéãýýð ýíý ñóäàëãààíû ¿íäñýí ¿ð ä¿íã 1995,1998 îíóóäàä õèéãäñýí ýíý ÷èãëýëèéí ñóäàëãààíóóäûí ä¿íòýé øóóä õàðüöóóëàõ áîëîìæã¿é ÷ áèä ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí ÿäóóðëûí áàéäàë, ò¿¿íèé õàíäëàãàä øèíæèëãýý, ¿íýëãýý õèéõèéã îðîëäîâ. Òàéëàíãèéí ýõíèé á¿ëýãò: Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí áàéäëûí òàëààðõè òîâ÷ òàíèëöóóëãà, ìýäýýëýë, ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÿäóóðàë áîëîí àìüæèðãààíû òýãø áóñ áàéäàëä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éë, øàëòãààíûã òîäðóóëàõûí òóëä ÿäóóðëûí ¿íäñýí õýìæ¿¿ðèéã ýäèéí çàñãèéí òóõàéí ¿åèéí ººð÷ëºëò¿¿äòýé óÿëäóóëàí ñóäëàâ. Õî¸ðäóãààð á¿ëýãò: ßäóóðëûí áàéäëûã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàæ, ÿëàíãóÿà ÿäóóðëûí òàðõàëòûã õ¿í àìûí ñóóðüøëààð, ÿäóóðàëä íºëººëæ á¿é õ¿÷èí ç¿éëñèéã ºðõèéí õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òóõàéëáàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäàë, ò¿¿íèé àæèë ýðõëýëò, ºðõèéí ºì÷, õºðºíãèéí áàéäàëòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýâ. Òºãñãºëèéí á¿ëýãò: ßäóóðàë áîëîí íèéãìèéí ãîë ñàëáàðóóäûí õîîðîíäûí õàìààðàë òóõàéëáàë áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð ìºí íèéãìèéí õàìãààëëûí õ¿ðýýíä õîëáîãäîõ ¿ç¿¿ëýëòèéí õàìààðëûã íàðèéâ÷ëàí òîäðóóëæ, òàéëáàðëàõûã õè÷ýýâ. Òàéëàíä íýëýýä äýëãýðýíã¿é òîî ìýäýýí¿¿äýýñ ãàäíà ñóäàëãààíû /ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð ãýõ ìýò / òàëààð èë¿¿ îéëãîëò ºãºõ ìýäýýëýë á¿õèé õàâñðàëòóóä (Õàâñðàëò À), ÿäóóðëûí øóãàì, àæ áàéäëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã á¿ðä¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã òîäîðõîéëîõ àðãà÷ëàë (Õàâñðàëò �), çàðèì ã¿íçãèéð¿¿ëñýí 7 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí øèíæèëãýýí¿¿äèéí õîëáîãäîõ òàéëáàð ìàòåðèàëóóä (Õàâñðàëò Â) áîëîí ñòàòèñòèêèéí íýìýëò ìýäýýëëèéã (Õàâñðàëò Ã, Ä) õàâñàðãàâ. 8 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà 1. ÌÀÊ�Î �ÄÈÉ� ÇÀÑÃÈÉ� �ÀÉÄÀË �À ßÄÓÓ�ËÛ� ÕÀ�ÄËÀÃÀ 1.1. �äèéí çàñãèéí áàéäëûí òàëààð Ñ¿¿ëèéí 5 æèëä Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàãò íèëýýä ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðàâ. 1999-2002 îíä Ä��-íä õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð (ÕÀÀ)-ûí ýçëýõ õóâèéí æèí 36.5 õóâü áàéñíàà 20.1 õóâü áîëæ áàðàã õî¸ð äàõèí áóóðàâ. Ä��-íèé á¿òöèéí ýíý ººð÷ëºëò íü ÕÀÀ- í ñàëáàðûí îãöîì óíàëò áîëîí àæ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí áîäèò ºñºëòººñ àëü àëèíààñ íü øàëòãààëñàí. Ìîíãîëûí ÕÀÀ-í ¿éëäâýðëýëèéí äèéëýíõ õýñãèéã ìàë àæ àõóé, òîäîðõîé õýñãèéã ãàçàð òàðèàëàí ýçýëäýã. 1990-ýýä îíîîñ õîéø ìàëûí òîî òîãòìîë ºñ÷ 1999 îíä õàìãèéí ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðñýí. 1999 îíîîñ 2002 îí õ¿ðòýë áàéãàëü, öàã óóðûí áàéäàë õ¿íäýð÷ æèë äàðààëàí çóä, ãàí áîëñíîîð ìàëûí òîî áàðàã 30 õóâèàð áóóðàâ. (Çóðàã 1.1). Çóðàã 1.1. Ìàëûí òîî, 1993-2002 40 Ò ýì ýý À äóó ¯ õýð Õ î íü ß ì àà 35 30 25 Ñàÿ òîëãîé 20 15 10 5 0 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 � õ ñóðâàëæ : Ì îíãîë Ó ëñû í Ñ ò àò èñò èêèéí � ì õ ò ãýë, 2002, Î Ó Â Ñ -èéí ò àéëàí N o 99/4, 19 99. �íý îíóóäàä óðüä ºìíº, ÿëàíãóÿà ñ¿¿ëèéí 50 æèëä òîõèîëäîæ áàéãààã¿é îëîí òîîíû ìàë õîðîãäñîí íü 1960-ààä îíä òîõèîëäîæ áàéñàí áàéãàëèéí ãàìøãààð õîðîãäñîí ìàëûí òîîíîîñ ÷ èõ áàéíà.1 Óëñ îðíûã á¿õýëä íü õàìàðñàí öàã àãààðûí õ¿íä íºõöºë, çóä òóðõàíààñ ãàäíà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàëûí òîî òîëãîéã õÿíàëòã¿é ºñãºñºí, ìàë àæ àõóéí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíòèéí õàíãàëòã¿é áàéäàë ÷ ìàëûí õîðîãäëûí ò¿âøèíä íºëººëñºí áàéõ ìàãàäëàëòàé.2 2002 îíû áàéäëààð íèéò ìàëûí òîî 10 æèëèéí ºìíºõººñ áóóð÷, õàðèí ÿìààí ñ¿ðãèéí òîî ºñ÷, òýìýý, ¿õýð, õîíèí ñ¿ðãèéí òîî õîðîãäñîí íü ìàë ñ¿ðãèéí á¿òöýä íºëººëºâ.3 Ãýõäýý Ä��-íä 1 Ìîíãîë Óëñ, Ñîíãîãäñîí àñóóäëóóä áà Ñòàòèñòèêèéí õàâñðàëòóóä, 2002 ÎÓÂÑ-èéí òàéëàí, Äóãààð 02/253 2 Ìîíãîëûí Õ¿íèé Õºãæëèéí Èëòãýë, 2003, íýãäýëèéí òóõàé õóóäàñ 39-40-ººñ óíøèæ áîëíî. 3 Õýäèéãýýð ÿìààíû òîëãîéí òîîíû ºñºëò íü íîîëóóðûí íàéìààã ýð÷èìæ¿¿ëæ, øèíý áîëîìæèéã íýýæ áàéãàà ÷ ýíý íü ìàë ñ¿ðãèéí ÷àíàð ìóóäàæ, èë¿¿ ýìçýã áîëæ áàéãààã èëòãýæ áàéíà. ¯íýíäýý, Ìîíãîë÷óóäûí ìàë 9 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà ÕÀÀ-í ¿éëäâýðëýëèéí ýçëýõ õóâèéí æèí áóóðñàí íü àæ ¿éëäâýðèéíõ 24, ¿éë÷èëãýýíèéõ 1999-2002 îíä áîäèò áàéäëààð 44 õóâèàð ºññºíòýé õàìààòàé4 (Çóðàã 1.2). ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéí óíàëò íü ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ºñºëòººð íºõºãäºæ, íýã õ¿íä íîãäîõ Ä��-íèé ºñºëò 1999-2002 îíä 2 õóâüä õ¿ðñýí áàéíà. Çóðàã 1.2. Ä��, ñàëáàðààð, 1998-2002 350 ÕÀ À À æ ¿éëäâýð ¯éë÷èëãýý ¯ éë÷èëãýý 300 Òýð áóì òºãðºãººð, 1995 îíû ¿íýýð 250 200 150 100 50 0 1998 1999 2000 2001 2002 �õ ñóðâàëæ : Ì îíãîë Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí �ìõò ãýë, 2002, Î ÓÂÑ-èéí òàéëàí No 99/4, 1999. �äãýýð îãöîì ººð÷ëºëò¿¿ä íü øèëæèõ õºäºë㺺íèé óðñãàë, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóäûí õîîðîíä àæèë ýðõëýëò øèëæèæ áàéãààòàé õîëáîãäîæ áàéíà. 1990-ýýä îíû äóíäóóð àéìãèéí òºâººñ õºäºº ð¿¿ õ¿í àìûí øèëæèõ óðñãàë èõ áàéñàí áîë îäîî ýñðýãýýð, õîòæèëò ýð÷èìæñýí áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺íèé äýýðõ óðñãàë íü ýäèéí çàñãèéí íèéò áîëîìæ áîëîí õîò, õºäººãèéí ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàðûí õºãæèëòººñ õàìààðàëòàé. Àæèë ýðõëýëòèéí òàëààðõ çàñàã çàõèðãààíû ìýäýýëëýýñ ¿çýõýä õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà àæèëëàãñäûí òîî áîëîí òýäãýýðèéí íèéò àæèëëàãñäàä ýçëýõ õóâèéí æèí (1998 îíä 50 õóâü áàéñíàà 2002 îíä 45 õóâü áîëæ) áóóð÷, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí àæèëëàãñäûí ýçëýõ õóâèéí æèí 34 õóâèàñ 41 õóâü áîëæ ºññºí áàéíà.5 Ìîíãîë Óëñûí Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû óëñûí òîîëëîãî (ÕÀÎÑÒ)-ûí ä¿íãýýð øèëæèí èðæ ñóóðüøèæ áàéãàà íèéò õ¿í àìûí äèéëýíõè íü Óëààíáààòàð, ñ¿ðãèéã ¿íýëýõ óëàìæëàëò áîäîä øèëæ¿¿ëýõ àðãûí õóâüä ÿìàà íü õîíü, ¿õýð, àäóó, òýìýýíèé äàðàà îðîõ õàìãèéí áàãà ¿íý öýíý á¿õèé ìàë ãýæ òîîöîãääîã. 4 Àæ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí õóâüä áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, õóäàëäàà, òýýâýð, õîëáîî, ñàíõ¿¿ãèéí ã¿éëãýýíèé ¿éëäâýðëýë ºññºí áàéíà. ̺í çàðèì ñàëáàðûí ºñºëò íü òóñëàìæèéí ñàíõ¿¿æèëòýýñ õàìààðàëòàé áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéíà (�äèéí çàñãèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãè, Ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí ÿàì, õóóäàñ 10) 5 Çàñàã, çàõèðãààíû ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé õàðüöóóëàõàä ýíý óäààãèéí ñóäàëãààíû ò¿¿âýðò õàìðàãäñàí äýýðõ ãóðâàí ñàëáàðûí àæèëëàãñäûí õóâèéí æèí àäèëõàí áàéíà. ¯¿íä: õºäºº àæ àõóé-44.6%, ¿éëäâýð-10.7%, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò 44.8% áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí Àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãààíû òîîöîîíîîñ ¿çýõýä ÕÀÀ – 46.7%, àæ ¿éëäâýð - 11.9%, ¿éë÷èëãýý – 41.4% áàéíà. 10 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà �ðäýíýò (�àÿí-ªíäºð ñóì), Äàðõàí õîòóóäàä ñóóðüøñàí áàéñàí. 2000 îíû áàéäëààð Óëààíáààòàð õîòîä 1995 îíîîñ õîéø øèëæèí èðæ ñóóðüøñàí õ¿í àìûí òîî íèéñëýëèéí 5 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû íèéò õ¿í àìûí 14 îð÷èì õóâüòàé òýíöýõ¿éö áàéíà.6 Õ¿í àìûí øèëæèí ñóóðüøèëò íèëýýä íýìýãäñýíýýð Äàðõàí, �ðäýíýò õîòóóäûí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðóóä áîëîí ò¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý ìýäýãäýõ¿éö íýìýãäñýí áàéíà. �íý ÷èã õàíäëàãóóä íü çºâõºí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ë ãàð÷ áàéíà. 1.2. ßäóóðëûí ÷èã õàíäëàãà Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëò ÿäóóðàëä õýðõýí íºëººëñºí, ªÎÇÀÒÑ-íû (2002-2003 îíû) ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí òîîöñîí ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Õ¿ñíýãò 1.1-ä õàðóóëàâ. Óëñûí õýìæýýãýýð íèéò õ¿í àìûí 36 õóâü íü ÿäóó áàéãàà áîë ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õºäººä õîòîîñ ìýäýãäýõ¿éö ºíäºð (õºäººä 43 õóâü, õîòîä 30 õóâü) áàéíà. ßäóóðëûí ò¿âøèíã èëýðõèéëýã÷ ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò áîëîí ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ7 ÷ ìºí àäèë õºäººä õîòîîñ ºíäºð áàéíà. Ãýõäýý ýíý óäààãèéí ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íã àìüæèðãààíû ò¿âøíèé 1995 áîëîí 1998 îíû ñóäàëãààãààð òîãòîîãäñîí ÿäóóðëûí òîîöîîíû ä¿íòýé øóóä õàðüöóóëàõ áîëîìæã¿é ãýäãèéã ýíä îíöëîí òýìäýãëýõ íü ÷óõàë þì. Ó÷èð íü ñóäàëãàà á¿ðèéí ººð ººðèéí îíöëîã ºâºðìºö øèíæ¿¿äýýñ õàìààð÷ òóõàéí ñóäàëãààíû ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîöîîíä íèëýýä ÿëãàâàðòàé àðãà÷ëàë, àðãà ç¿éã õýðýãëýñýí áîëíî. ßëàíãóÿà, ýíý óäààãèéí ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí õ¿ðýýã 2000 îíä ÿâóóëñàí õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãûí ä¿íã ¿íäýñëýí áàéãóóëñàí áîë 1995 áîëîí 1998 îíû ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí õ¿ðýýã õ¿í àìûí òîîëëîãî áèø, çàñàã çàõèðãààíû òóõàéí ¿åèéí ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýñýí áàéãààãààñ ò¿¿âýðëýëòèéã õèéñýí àðãà ç¿éí õóâüä íèëýýä ÿëãààòàé áîëíî.8 Ò¿¿í÷ëýí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíä àøèãëàæ áàéãàà àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áîëîí ÿäóóðëûí øóãàìûí õóâüä èõýýõýí ÿëãààòàé áàéãàà çýðýã õýä õýäýí ¿íäñýí øàëòãààíààñ õàìààð÷ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí õàðüöóóëàëòûã øóóä õèéãýýã¿é áîëíî. ªìíºõ ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õîòîä ºíäºð áàéñàí áîë ýíý óäààãèéí ñóäàëãààãààð õºäººä ºíäºð áîëæ ÿäóóðëûí õàíäëàãà ººð÷ëºãäñºí áàéíà. 6 “Ìîíãîëûí äîòîîä øèëæèõ õºäºë㺺í áà õîòæèëò: Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãûí ä¿íä ¿íäýñëýñýí ä¿í øèíæèëãýý�, ¯Ñà 2003 7 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ íü ÿäóóðàë õýð çýðýã ã¿íçãèéð÷ áàéãààã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò, õàðèí ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ íü ÿäóó÷óóäûí äóíä òýãø áóñ áàéäàë ÿìàð õýìæýýòýé áàéãààã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò þì. �¿ëýã 2.2-îîñ ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí èë¿¿ äýëãýðýíã¿é òàéëáàðûã ¿çýæ áîëíî. 8 2002-03 îíû ªÎÇÀÒÑ áîëîí ºìíºõ Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíóóäûí õîîðîíäûí ¿íäñýí ÿëãàà íü ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ÿâö, àñóóëãûí õóóäàñíû àãóóëãà, á¿òýö çýðýã áîëíî. �îëîìæèò õàðüöóóëàëòóóäûã õèéõèéí òóëä 1998 îíû ÀÒÒÑ, 1999 îíû ªÎÇÑ áîëîí 2002/03 îíû ªÎÇÀÒÒ Ñóäàëãààíû õýðýãëýýíèé íýãäìýë á¿òö¿¿äèéã àëü áîëîõ àäèë áàéõààð á¿ðä¿¿ëýí çàðèì íýìýëò òîîöîîíóóäûã õèéñýí. �íýõ¿¿ õàðüöóóëàëòóóäûã õèéõýä íèëýýä õ¿íäðýë áýðõøýýë¿¿ä áàéãàà íü öóãëóóëñàí òîîí ìýäýýëëèéí ÷àíàð, á¿òöýýñ áóñ, ñóäàëãààã ÿâóóëñàí áîëîí õàìðàëòûí õóãàöàà, ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëýë öóãëóóëñàí áàéäàë çýðãýýñ øàëòãààëæ áàéíà. 11 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà Õ¿ñíýãò 1.1. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäàæ, õîò, õºäººãººð,%. ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí õàìðàëò ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ Óëñûí äóíäàæ 36.1 (1.4) 11.0 (0.6) 4.7 (0.3) Õîò 30.3 (1.7) 9.2 (0.7) 4.0 (0.4) պ人 43.4 (2.4) 13.2 (1.0) 5.6 (0.5) Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ßäóóðëûí ¿íäñýí ýíý õàíäëàãà íü ýäèéí çàñãèéí äýýð äóðüäñàí ººð÷ëºëòòýé õàìààðàëòàé. Ò¿¿í÷ëýí ñ¿¿ëèéí 5 æèëä ÿäóóðëûí áàéäàëä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã òàéëáàðëàõûí òóëä Ä��-íèé á¿òýö, ò¿¿íèé ¿íäñýí 3 ñàëáàðûí (õºäºº àæ àõóé, ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýý) ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé ºñºëò, àæèë ýðõëýëòèéí á¿òýö, äýýðõ ñàëáàðûí àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëò çýðýã áîëîìæèò ìýäýýëë¿¿ä äýýð òóëãóóðëàí õýòèéí òîîöîîã óðâóóëàí õèéõ ÿâäàë þì.9 �íýõ¿¿ òîîöîîíîîñ õàðàõàä ÿäóóðàë áàãà çýðãýýð ºññºí ä¿í ãàð÷ áàéíà10 (Çóðàã 1.3). Ãýõäýý ýíý òîîöîî íü ÿäóóðëûí õàíäëàãûã õàðóóëàõ àðãóóäûí çºâõºí íýã íü áºãººä ýíýõ¿¿ òîîöîîã ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóä äàõü òýãø áóñ áàéäàë õýâýýð õàäãàëàãäàæ áàéõàä äýýðõ 3 ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí ÿëãàâàðòàé ºñºëò íü ÿäóóðëûí ººð÷ëºëòèéí ÷èã õàíäëàãûã õàðóóëíà ãýñýí òààìàãëàë äýýð ¿íäýñëýí õèéâ.11 �äèéí çàñãèéí ñàëáàðóóä äàõü òýãø áóñ áàéäàë õýâýýð áàéíà ãýñýí òààìàãëàë íü ÿìàð íýãýí òîäîðõîé ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýýã¿é áºãººä õýðâýý ºíäºð ºñºëòòýé áàéâàë ÿëàíãóÿà ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí õóâüä ºíäºð ºñºëòòýé áîë ñàëáàð äîòîðõ òýãø áóñ áàéäàë íýìýãäýíý. Ìàãàäã¿é ýíý òýãø áóñ áàéäàë íýìýãäñýíýýñ ñ¿¿ëèéí 5 æèëä ÿäóóðàë ºññºí áàéæ ÷ áîëîõ þì. ßäóóðëûí ò¿âøèí óëñûí ä¿íãýýð òºäèéëºí íýìýãäýýã¿é ÷ õ¿í àìûí ñóóðüøëààð ¿çýõýä íèëýýä ÿëãààòàé áàéíà. Ìàëûí òîëãîéí òîî èõýýõýí õîðîãäñîíîîñ ãîëëîí íýìýãäñýí ÿäóóðëûí ò¿âøèíã áóóðóóëàõàä õ¿í àìûí ÷ºëººòýé øèëæèí í¿¿õ áîäëîãî12 íºëººëñºí áàéæ áîëîõ þì. ßëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîòûí õ¿í àìûí òîî õóðäòàé íýìýãäýæ óëìààð íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý, õàíãàìæèéí àñóóäàëä õ¿íäðýë ãàð÷ áàéãààãààñ øèëæèõ õºäºë㺺íèé ÷ºëººòýé óðñãàëûã ñààðóóëàõ àðãà õýìæýýã àâàõ øààðäëàãà ãàð÷ áîëîõ þì. Ãàäààä õýðãèéí ÿàìíààñ ãàðãàñàí òîîöîîãîîð 2000-2001 îíû õîîðîíä áóþó ãàíöõàí æèëèéí õóãàöààíä 24 ñàÿ àì. äîëëàðûí (Ä��-íèé 2.4 õóâü) òóñëàìæèéã çóäûí íºëººëëèéã áàãàñãàõ çîðèëãîîð îëîí óëñûí 9 �äãýýð òîîöîîã Äýëõèéí �àíêíû ÿäóóðëûí õýòèéí òîîöîî õèéõ toolkit (Äàòò, Óàëêåð íàðûí çîõèîñîí) ïðîãðàììààð õèéñýí áºãººä www.worldbank.org/poverty/psia/tools.htm õàÿãààð îðæ õýòèéí òîîöîî õèéõýä àøèãëàãäñàí àðãà÷ëàëûí òàëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã àâ÷ áîëíî. 10 1998 îíû òîî, ìýäýýëëèéã àøèãëàí 2002 îí õ¿ðòýëõ ÿäóóðëûí ÷èã õàíäëàãûí õýòèéí òîîöîî õèéæ ¿çýõýä ¿¿íòýé òºñòýé ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí. 11 ªºð íýã òààìàãëàë íü Ä��-èé ºñºëòèéí õóâüòàé àäèë õýìæýýãýýð ºðõèéí õýðýãëýý ºñ÷, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèë ýðõëýëòèéí áàéäàë ºðõèéí îðëîãûí ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðèéã òºëººëíº ãýæ ¿çýõ þì. 12 Øèëæèõ õºäºë㺺íèéã, ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîò ðóó øèëæèõ õºäºë㺺íèéã 1991 îíîîñ ºìíº íèëýýä íàðèéí õÿíàæ áàéñàí. 1992 îíä áàòëàãäñàí øèíý ¿íäñýí õóóëèàð Ìîíãîë óëñûí èðãýí Ìîíãîë óëñûí ãàçàð íóòàã äýýð îðøèí ñóóõàà ÷ºëººòýé ñîíãîíî ãýæ çààñàí, õýäèé ÷ øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ÿìàð íýã áàéäëààð (Óëààíáààòàðò îðøèí ñóóõ ýðõ àâàõ çýðýã) õÿíàæ áàéíà (Ìîíãîë óëñûí äîòîîä øèëæèõ õºäºë㺺í, õîòæèëò. 2000 îíû òîîëëîãîä ¿íäýñëýñýí ñóäàëãàà, ¯Ñà 2003 îí). 12 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà áàéãóóëëàãà, äîíîð óëñ îðîí, Ò��-óóäààñ àâñàí áàéíà.13 Ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿ òóñëàìæ íü ìàëûí õîðîãäëûí íºëººëëèéã ñààðìàãæóóëàõàä íºëººëñºí áàéõ òàëòàé õýäèé ÷ ýõ, õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí òàëààð õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä çóäàä íýðâýãäñýí áîëîí íýðâýãäýýã¿é á¿ñ íóòãóóäàä õîîëíû èë÷ëýãèéí õóâüä ÿìàð íýãýí ÿëãààòàé áàéäàë àæèãëàãäààã¿é áàéíà (Õîîë òýæýýëèéí ñóäàëãààíû òºâ, 2003). Çóðàã 1.3. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé òîîöîî, 1998-2002 îí. 40 35 30 Õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) 25 20 15 10 5 0 1998 1999 2000 2001 2002 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03-ûí ¿ð ä¿í áîëîí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä �íý óäààãèéí ñóäàëãààãààð øèëæèõ õºäºë㺺íèé òàëààð àñóóëãà àñóóñàí õýäèé ÷ øèëæèõ õºäºë㺺íä îðîëöîã÷èä ñóäàëãààíä ìàø öººõºí òîîãîîð õàìðàãäñàí áàéíà. ªÎÇÀÒÑ-íû ä¿íãýýñ õàðàõàä øèëæèõ õºäºë㺺íä îðîëöîã÷äûí òîî ÕÀÎÑ-íû òîîëëîãûí ä¿íãýýñ ìàø öººõºí áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺í èõ ãàð÷ áàéãàà ãàçðóóä ò¿¿âýðëýëòýíä õàìðàãäààã¿é áàéæ áîëíî14. Øèëæèõ õºäºë㺺í öàã õóãàöàà àëäàæ äóòóó á¿ðòãýãäýæ áàéãàà ó÷èð ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý ÷ äîîãóóð òîîöîãäñîí áàéæ áîëîõ òàëòàéã ÷ àíõààðàõ õýðýãòýé. ¯íýíäýý ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä øèëæèí ñóóðüøèã÷èä øèëæèí ñóóðüøààã¿é õ¿í àìààñ èë¿¿ ÿäóó áàéæ ìàãàäã¿é þì. 1.3. Òýãø áóñ áàéäàë Ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí õóãàöààíä õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé òýãø áóñ áàéäàëä ÿìà𠺺ð÷ëºëò ãàðñàíûã òîäîðõîéëîõîä áýðõøýýëòýé õýäèé ÷ ñóäàëãààíû ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí òýãø áóñ áàéäëûã òîîöîõ íü çàéëøã¿é ÷óõàë þì. �ýã õ¿íä íîãäîõ 13 Õýäèé òèéì ÷ òóõàéí òóñëàìæ íü çîðèóëàëòààðàà á¿ðýí çàðöóóëàãäñàí ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é. 14 �íý òààìàãëàëûã ò¿¿âýðëýëòèéí çàðèì àíõàí øàòíû íýãæèä çºâõºí àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëòýé ºðõ¿¿ä õàìðàãäñàíààð áàòàòãàæ áàéíà. 13 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà õýðýãëýýíä (¿íèéí çîõèöóóëàëò õèéñýí) òóëãóóðëàí òîîöñîí Æèíè êîýôôèöèåíò15 áóþó õýðýãëýýíèé ÿëãààíû èíäåêñ 2002-2003 îíä 0.329 áàéíà. Æèíè êîýôôèöèåíò íü èõýíõ óëñ îðîí 0.2 - 0.5 -ûí õîîðîíä áàéäàã áà ºìíºõ òîîöîîíóóä áîëîí îëîí óëñûí çýðýãö¿¿ëýëò õèéõäýý ¿¿íèéã àíõààðàõ øààðäëàãàòàé. Ò¿¿í÷ëýí ýäãýýð õàðüöóóëàëòûã õèéõäýý ººð ººð áàÿëãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã16 àøèãëàñàí òîõèîëäîëä áóðóó ¿ð ä¿íä õ¿ðãýäãèéã àíõààðâàë çîõèíî. Èéìýýñ õ¿í àìûí á¿ëã¿¿äèéí õîîðîíä õàðüöóóëàëò õèéõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. Õ¿ñíýãò 1.2-ò òýãø áóñ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã óëñûí õýìæýýíä áîëîí õîò, õºäººãººð ¿ç¿¿ëýâ. (Æèíè êîýôôèöåíòûí õàìò òýãø áóñ áàéäëûí ººð íýã õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ Òåéëèéí èíäåêñèéã17 õàðóóëàâ). Õ¿ñíýãò 1.2-îîñ õàðàõàä õºäººòýé õàðüöóóëáàë òýãø áóñ áàéäàë íü õîòîä õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà. Õ¿ñíýãò 1.2. Òýãø áóñ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä Æèíè Òåéëèéí êîýôôèöåíò èíäåêñ Óëñûí äóíäàæ 0.329 0.183 Õîò 0.331 0.185 պ人 0.313 0.165 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Ò¿¿í÷ëýí òýãø áóñ áàéäëûí øèíæèëãýýíä Ëîðåíöûí ìóðóé ãýõ ìýò ãðàôèêèéí àðãûã õýðýãëýäýã. Ëîðåíöûí ìóðóé íü òóõàéí óëñûí õ¿í àìûã ñóóðüøèë ýñâýë á¿ñ íóòãààð íü õàìãèéí ÿäóóãààñ íü ÷èíýýëýã áàÿí ðóó íü ýðýìáýëýí õ¿í àìûí õóâèéí æèíã ò¿¿íä õàðãàëçàõ õýðýãëýýíèé æèíä õàðãàëçóóëàí ¿ç¿¿ëäýã. Çóðàã 1.4-ò Ëîðåíöèéí ìóðóéã õîò, õºäººãººð õàðóóëàâ. Ëîðåíöûí ìóðóé òýãø õóâààðèëàëòûí øóãàìíààñ àëñëàãäàõ òóñàì òýãø áóñ áàéäëûí ò¿âøèí íýìýãääýã. Ëîðåíöûí ìóðóé õîòîä õºäººãººñ ¿ðãýëæ äîîãóóð áàéãàà íü òýãø áóñ áàéäëûã õýìæèõýä õýðýãëýæ áàéãàà òóñãàé èíäåêñ¿¿äýýñ18 ¿ë õàìààðàí õîòîä òýãø áóñ áàéäàë èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 15 Æèíè êîýôôèöèåíò íü 0-1 õîîðîíä óòãà àâäàã áºãººä 1-òýé îéðõîí áàéõ òóñìàà òýãø áóñ áàéäàë ºíäºð áàéíà ãýñýí ¿ã þì. 16 Èõýíõäýý òîõèîëääîã áýðõøýýë íü òýãø áóñ áàéäëûã òîîöîõäîî îðëîãûã àøèãëàäàãò îðøèíî. Îðëîãûã àøèãëàí òîîöñîí òýãø áóñ áàéäëûí ò¿âøèí õýðýãëýýíèéõýýñ ºíäºð áàéäàã. 17 �íýõ¿¿ èíäåêñ íü ìºí àäèë 0-îîñ 1-èéí õîîðîíä óòãà àâäàã áºãººä 1-òýé îéðõîí áàéõ òóñìàà òýãø áóñ áàéäàë íü èõ áàéíà. �íýõ¿¿ èíäåêñèéí äàâóó òàë íü ÿëãààòàé á¿ëã¿¿äèéí õóâüä òýãø áóñ áàéäëûã òîîöñîí ÷ óã èíäåêñèéã á¿ëýã äîòîðõ áîëîí á¿ëãèéí õîîðîíäîõ òýãø áóñ áàéäàë ãýæ çàäëàõ áîëîìæòîé áàéäàã. Õàâñðàëò Ã-ä (Õ¿ñíýãò Ã.2) õàðãàëçàõ ¿ð ä¿í, ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿ç¿¿ëýâ. �¿ëýã äîòîðõ òýãø áóñ áàéäàë íü õàðüöàíãóé ºíäºð õóâü ¿ç¿¿ëäýã ÷ äýä á¿òöèéí íºëººëºë íü (óñíû õàíãàìæ, òåëåôîí, õàëààëò, áèå çàñàõ ãàçàð) á¿ëýã õîîðîíäîõ ÿëãààíä èõýýõýí íºëººòýé áàéíà. 18 Èíäåêñ íü øèëæ¿¿ëãèéí çàð÷ìûã õàíãàæ áàéãàà òîõèîëäîëä áîëíî. 14 �¿ëýã 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áà ÿäóóðëûí õàíäëàãà Çóðàã 1.4. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé òîîöîî, 1998-2002 îí. 1.0 Õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ 0.8 0.6 Òºãñ õóâààðèëàëòûí øóãàì 0.4 պ人 Õîò 0.2 0 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0 Õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 �öýñò íü òýãø áóñ áàéäëûã õýìæèõ ººð íýã àðãà áóþó ìàãàäã¿é èë¿¿ îéëãîìæòîé àðãà áîë Çóðàã 1.5-ä ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëñýí õ¿í àìûã õýðýãëýýíèé ò¿âøèíãýýð íü òýíö¿¿ 5 á¿ëýãò õóâààõ (íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé õýìæýýãýýð íü õ¿í àìûã ÿäóóãààñ íü áàÿí ðóó íü ýðýìáýëýí, óëìààð 20, 20 õóâèàð áóþó òýíö¿¿ 5 á¿ëýãò õóâààíà) àðãà þì. �íäýýñ õàðàõàä õ¿í àìûí õàìãèéí ÷èíýýëýã 20 õóâèéíõíèé õýðýãëýýíèé äóíäàæ õýìæýý ÿäóó 20 õóâèéíõíààñ 5.5 äàõèí ºíäºð áàéíà. Çóðàã 1.5. Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òýö, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð 45 40 35 Õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü 30 25 20 15 10 5 0 Õ à ì ãè é í ÿäó ó 2 3 4 × è í ýýëýã Õ ¿í àì û í òýí ö ¿¿ 5 á ¿ ëýã � õ ñóð âà ëæ : ª Î ÇÀ Ò Ñ 20 02 /03 . 15 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 2. ÀÆ �ÀÉÄËÛ� į� Òª�Õ Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õ¿í àìûí ÿëãàâàðòàé á¿ëã¿¿äýä àìüæèðãààíû ò¿âøèí õýð çýðýã ººð ººð áàéãààã õàðóóëäàã. �íý á¿ëýãò ÿäóóðëûí øèíæ áàéäàë áîëîí òýäãýýðèéí ººð ººð òºðëèéí ºðõ, àæ áàéäàëòàé õýðõýí õîëáîãäîæ áàéãàà áàéäëûã õàðóóëàõ ÿäóóðëûí åðºíõèé òºðõèéã àâ÷ ¿çíý. Èíãýñíýýð ÿäóó÷óóäûã ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñýýñ ÿëãàí, ÿäóó õ¿í ãýæ õýí áý, òýä õààíà àìüäàðäàã, òýäíèé õ¿íèé íººö, ìºí ýäèéí çàñãèéí íººö áàÿëãèéí ò¿âøèí, àìüäàð÷ áàéãàà ñóóöíû ÷àíàð, ýðõýëæ áàéãàà àæëûí òºðºë çýðãèéã òîäîðõîé õàðóóëàõ áîëîìæèéã îëãîíî. Èíãýñíýýð ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ îíîâ÷òîé àðãà çàì áèé áîëãîõîä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ þì. 2.1. Õýðýãëýýíèé á¿òýö ßäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîõûí òóëä þóíû ºìíº õ¿í àìûí àæ áàéäëûí òàëààðõè õàðüöóóëæ áîëîõóéö ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñîíãîíî.19 �èä ºðõèéí íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýã õ¿í àìûí àæ áàéäëûã òîäîðõîéëîõ ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí ñîíãîí àâàâ. �íä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíä þóã õàìààðóóëæ áàéãàà, ò¿¿íèé á¿òýö íü ÿìàð áàéãààã òîäðóóëàõ íü ÷óõàë. Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð 2002 îíä íýã õ¿íä íîãäîõ ñàðûí õýðýãëýý 36750 òºãðºã áóþó îéðîëöîîãîîð 32 àì.äîëëàð áàéíà. Õ¿í àìûí äóíäàæ õýðýãëýýã çàðäëûí ¿íäñýí á¿ëã¿¿äýýð ãàçàðç¿éí 3 ººð áàéðøëààð Õ¿ñíýãò 2.1-ä õàðóóëàâ. Õîò, ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí õºäººíèéõýýñ 25 õóâèàð èë¿¿ áàéíà. ¯¿íèéã õ¿í àìûí ñóóðüøëààð àâ÷ ¿çâýë íýãä¿ãýýðò, íèéñëýë õîò, õî¸ðäóãààðò, àéìãèéí òºâ¿¿ä, ãóðàâäóãààðò, õºäºº, ñóìûí òºâ îðæ áàéíà. �¿ñ íóòãóóäûí õóâüä õýðýãëýýíèé ò¿âøèí Òºâèéí á¿ñýä õàìãèéí ºíäºð, �àðóóí á¿ñýä õàìãèéí áàãà áóþó óëñûí äóíäæààñ 20 îð÷èì õóâèàð äîîãóóð áàéõàä Õàíãàéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñèéí ò¿âøèí îéðîëöîî áàéíà.20 Õýðýãëýýíèé ò¿âøèíãèéí õýìæýýã ñóóðüøëààð áîëîí á¿ñýýð àâ÷ ¿çâýë Óëààíáààòàð õîòûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí óëñûí äóíäæààñ ºíäºð áàéíà. Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òöèéã àâ÷ ¿çýõýä ºðõèéí íèéò çàðäëûí 44 õóâèéã õ¿íñíèé ç¿éëèéí çàðäàë ýçýëæ áàéãàà íü õîò, õºäººä íèëýýä ÿëãàâàðòàé áàéíà.21 Õýðýãëýýíèé áóñàä ÷óõàë çàðäëààñ õàìààð÷ õîò, ñóóðèí ãàçàðò õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí õºäººíèéõººñ áàãà áàéæ áîëîõ þì. Õîòûí õ¿í àìûí íèéò õýðýãëýýíèé çºâõºí òàâíû õî¸ðûã õ¿íñíèé õýðýãëýý ýçýëæ áàéõàä õºäººä òàëààñ èë¿¿ õóâèéã íü ýçýëæ áàéíà. Õ¿í àìûí ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çâýë íèéñëýë õîòîä õ¿í àìûí íèéò õýðýãëýýíèé ãóðàâíû íýãèéã õ¿íñíèé õýðýãëýý ýçýëæ áàéõàä õºäººä áàðàã òàâíû ãóðâûã ýçýëæ áàéíà. Àéìàã, ñóìûí òºâ¿¿äèéí õóâüä õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé çàðäëûí íèéò çàðäàëä ýçëýõ õóâèéí æèí óëñûí äóíäàæòàé îéðîëöîî áàéíà. �¿ñ íóòãóóäûí ò¿âøèíä íèéò õýðýãëýýíä õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé ýçëýõ õóâèéí æèí õàðüöàíãóé æèãä áóþó õàìãèéí áàãà íü Òºâèéí á¿ñýä 46 õóâü, õàìãèéí èõ íü Õàíãàéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñ¿¿äýä 52 õóâü áàéíà. 19 ¯¿íèé äýëãýðýíã¿é òàéëáàð áîëîí ÿäóóðëûí øóãàìûí òîîöîîíû òàëààð Õàâñðàëò �-ýýñ õàð. 20 Óëààíáààòàð õîò Òºâèéí á¿ñò îðøäîã áîëîâ÷ ºâºðìºö îíöëîãîîñ íü øàëòãààëæ òóñäàà á¿ñ áîëãîí àâ÷ ¿çñýí. 21 Ò¿¿âýð ñóäàëãààãààð õýðýãëýýã õóäàëäàí àâàëò, ººðèéí õóâèéí àæ àõóéãààñ, áèåò õýìæýýãýýð àâ÷ õýðýãëýñíèéã òóñ òóñàä íü àâ÷ ¿çýýã¿é áîëíî. 16 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé õóâüä õàìãèéí ÷óõàë õýñýã íü ãóòàë, õóâöàñíû çàðäàë áàéãàà áºãººä íèéò õýðýãëýýíä õîò, õºäººä àäèëõàí 12 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ñóóöíû ò¿ðýýñ áóþó ñóóöòàé áàéñíààðàà àâ÷ áàéãàà õàíàìæ íèéò õýðýãëýýíèé 5 õóâü áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä ýíý ¿ç¿¿ëýëò ºðõèéí íèéò õýðýãëýýíèé 11 õóâü áàéõàä áóñàä ñóóðüøèëä 3 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéíà. �èéò õýðýãëýýíèé 7 îð÷èì õóâèéã áîëîâñðîëûí çàðäàë ýçýëæ áàéãàà íü á¿ñ íóòãóóäûí õóâüä ÷ õàðüöàíãóé èæèë òºñòýé, õàðèí çºâõºí õºäººä 3 îð÷èì õóâü áàéíà. �ð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûí õóâèéí æèí á¿õ á¿ñ¿¿äýä îéðîëöîîãîîð 5 îð÷èì õóâü áàéíà. Õàëààëòûí õýðýãëýýíèé çàðäàë íü íèéò õýðýãëýýíèé 3 õóâèéã ýçýëæ, õºäººãèéí ºðõ¿¿äèéí õóâüä õîòûí ºðõ¿¿äýýñ 2 äàõèí áàãà õýìæýýíèé çàðäëûã õàëààëòàíä çàðöóóëæ áàéíà. �¿ñýýð àâ÷ ¿çâýë �àðóóí á¿ñèéí ºðõ¿¿ä ýíý õýðýãëýýíäýý èë¿¿ èõ çàðäàë ãàðãàæ áàéíà. Õýðýãëýýíèé 5 õóâèéã òýýâýð, õîëáîîíû çàðäàë ýçýëæ áàéíà. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýýíèé ýçëýõ õóâèéí æèí äýýðõòýé îéðîëöîî áàéíà. �èéò õýðýãëýýíèé ¿ëäñýí 10 ãàðóé õóâèéã ¿çâýð, ¿éë÷èëãýý, àðèóí öýâýð, ãîî ñàéõíû áàðàà, óäààí ýäýëãýýò áàðàà, àðõè, òàìõèíû õýðýãëýýíèé çàðäàë ýçýëæ áàéíà. 17 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.1. �ýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ¿íäñýí íýð òºð뺺ð, òºãðºãººð Ó ë ñû í ä ó í ä àæ Õ îò Õ ºäºº Ñ ó óð üø è ë � ¿ñ í ó òàã Ó ë à àí á àà òàð À é ì ãè é í Ñ óì û í Õ ºäºº � àð ó óí Õ àí ãà é Òºâ Ç ¿¿ í òº â òº â a/ Õ ýðýãë ýý Õ ¿í ñ 1 6,350 15 ,3 90 1 7,545 1 5,477 15,28 5 14 ,9 20 19,04 3 14,20 8 1 7,669 1 6,913 1 8,50 8 À ð õè , òàì õè 1,330 1 ,4 51 1,178 1,502 1,39 1 1 ,2 84 1,11 8 1,10 7 1,346 1,364 1,06 0 � î ë î â ñð î ë 2,519 3 ,2 03 1,668 3,480 2,87 3 2 ,6 28 1,12 0 2,01 6 1,993 2,453 1,81 5 � ð ¿¿ë ì ýí ä 1,919 2 ,2 04 1,564 2,152 2,26 6 2 ,1 11 1,25 2 1,59 9 1,549 2,422 1,64 2 Ó ä àà í ýä ýë ãýýò á àð àà 1/ 410 5 34 257 601 45 4 2 86 24 0 32 4 345 312 32 4 Ò ¿ð ýýñ 2 / 1,950 3 ,0 83 541 4,583 1,29 1 5 42 54 1 56 9 803 1,046 78 9 Õ àë ààë ò 3/ 1,199 1 ,6 45 644 1,732 1,54 1 7 92 55 9 1,11 9 791 1,058 96 6 à ýð ýë , ö àõ è ë ãà àí , óñ, òåë åô î í ó òàñí û õýð ýãë ýý 4 / 2,079 2 ,9 75 964 3,547 2,29 2 1 ,3 48 74 5 1,27 6 1,224 1,782 1,61 4 Õ óâ ö àñ 4,573 4 ,8 41 4,239 4,299 5,48 8 4 ,3 10 4,19 9 4,14 4 4,839 4,931 4,79 9 Ò ýýâýð , õî ë á î î 1,891 2 ,2 36 1,463 2,768 1,59 9 1 ,4 63 1,46 4 1,42 7 1,327 1,990 1,14 6 � ó ñà ä 5/ 2,527 2 ,7 85 2,205 2,861 2,69 4 2 ,1 96 2,21 1 1,93 4 2,500 2,512 2,62 2 � ¿ ãä 3 6,747 40 ,3 48 3 2,269 4 3,002 37,17 5 31 ,8 81 32,49 1 29,72 5 3 4,386 3 6,781 3 5,28 4 � ¿òýö Õ ¿í ñ 44 38 54 36 41 47 59 48 51 46 52 À ð õè , òàì õè 4 4 4 3 4 4 3 4 4 4 3 � î ë î â ñð î ë 7 8 5 8 8 8 3 7 6 7 5 � ð ¿¿ë ì ýí ä 5 5 5 5 6 7 4 5 5 7 5 Ó ä àà í ýä ýë ãýýò á àð àà 1/ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Ò ¿ð ýýñ 2 / 5 8 2 11 3 2 2 2 2 3 2 Õ àë ààë ò 3/ 3 4 2 4 4 2 2 4 2 3 3 à ýð ýë , ö àõ è ë ãà àí , óñ, òåë åô î í ó òàñí û õýð ýãë ýý 4 / 6 7 3 8 6 4 2 4 4 5 5 Õ óâ ö àñ 12 12 13 10 15 14 13 14 14 13 14 Ò ýýâýð , õî ë á î î 5 6 5 6 4 5 5 5 4 5 3 � ó ñà ä 5/ 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 � ¿ ãä 100 1 00 100 100 10 0 1 00 10 0 10 0 100 100 10 0 a/ Ó ëà à í áà à ò à ð õ î ò û ã î ð ó ó ëà à ã¿é . 1 / ª ð õ è é í ó ä à à í ýä ýëãýýò á à ð à à í û õ ýð ýãëýýã ì º í 㺠í ä ¿í ãýýð è ëýð õ è é ëýâ. 2/ ª ð õ è é í ñó ó ö ýçýì ø ñýí ýýð à â÷ áà é ãà à õ ýð ýãëýýã ì º í 㺠í ä ¿í ãýýð è ëýð õ è é ëñýí . Õ ýð ýâ º ð õ ñó ó ö ò ¿ð ýýñëýä ýã áî ë ò î î ö î î ëñî í ò ¿ð ýýñè é í çà ð ä ëû í î ð î í ä á î ä è ò çà ð ä ë û ã à âí à . 3/ Ò º âëº ð ñº í áî ëî í î ð î í í ó ò ãè é í ò º âë º ð ñº í õ à ëà à ëò , ò ¿ëýýíè é ì î ä , í ¿¿ð ñ, à ð ãà ë õ º ð çº í î ð í î . 4 / Ö à õ è ë ãà à í , ãýð ýë, ó ñ, ò åë åô î í ó ò à ñíû çà ð ä à ë î ð í î . 5/ À ì ð à ëò , ¿çâýð , ãî î ñà é õ à í, à ð è ó í ö ýâð è é í á¿ò ýýãä ýõ ¿¿í¿¿ä áî ëî í à õ ó é í õ ýð ýãëýýí è é áà ð à à î ð í î . � õ ñó ð âà ëæ : ª Î Ç À Ò Ñ 2 0 0 2 /0 3 . 18 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 2.2. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä Ìîíãîë Óëñàä ÿäóóðëûí áàéäàë, ò¿¿íèé ã¿íçãèéðýëò, ìýäðýìæ ÿìàð áàéãààã ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä ÿäóóðàëä 36.1 õóâü áóþó 900,0 ìÿíãà îð÷èì õ¿í ºðòñºí áàéíà.22 ªºðººð õýëáýë, 100 õ¿í òóòìûí 36 íü õ¿íñíèé áîëîí õ¿íñíèé áóñ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õýðýãëýýíèé ç¿éëèéã õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðã¿é áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.2). Õýäèéãýýð ÿäóóðëûí ò¿âøèíã èëýðõèéëæ áàéãàà ¿ç¿¿ëýëòèéí àãóóëãûã îéëãîõîä ìàø õÿëáàðõàí ÷ ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü ÿäóó÷óóäàä ¿íäñýí õýðýãëýýãýý õàíãàõàä õýäèé õýìæýýíèé ç¿éë (ìºíãºí ä¿íãýýð) äóòàãäàëòàé áàéãàà, ýñâýë îðëîãî, õýðýãëýý íü ÿäóó÷óóäûí äóíä õýðõýí õóâààðèëàãäñàí áàéäëûí òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ºãäºãã¿é. Æèøýýëáýë, òîäîðõîé íýã áîäëîãûí õýðýãæèëòýýð ÿäóó÷óóäûí àæ áàéäëûã ñàéæðóóëñàí áîëîâ÷ ÿäóóðàëä ºðòñºí õ¿ðýý ººð÷ëºëòã¿é õýâýýð ¿ëäñýí áàéæ áîëîõ þì. ßäóóðëûí áàéäëûí òàëààð èë¿¿ á¿ðýí òîäîðõîéëîëò îëæ àâàõûí òóëä ÿäóóðëûí òàëààðõè ººð 2 õýìæ¿¿ðèéã õàìòàä íü àâ÷ ¿çäýã. �íý íü ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò áîëîí ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áîëíî. Õ¿ñíýãò 2.2. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäæààð,% Õàìðàëòûí õ¿ðýý ÿíçãèéðýëò Ìýäðýìæ 36.1 11.0 4.7 (1.4) (0.6) (0.3) Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ 11 õóâü áàéãàà íü ÿäóó÷óóäûí õýðýãëýýíèé äóíäàæ ò¿âøèí ÿäóóðëûí øóãàìíààñ äóíäæààð 11 õóâèàð äîîãóóð áàéãààã èëýðõèéëæ áàéíà. �íý ¿ç¿¿ëýëòèéã òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõýä èë¿¿ õýðýãëýäýã. ¯¿íèé òóëä ÿäóó õ¿íèé õýðýãëýýíèé ò¿âøèí áîëîí ÿäóóðëûí øóãàì õî¸ðûí õîîðîíäûí ÿëãàà áóþó ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò¿¿äèéí íèéëáýðèéí ä¿íãýýð ÿäóó íèéò õ¿í àìûã ÿäóóðëààñ ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé õºðºíãèéí íààä çàõûí õýìæýýã òîäîðõîéëíî.23 Ìàíàé ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä æèëä îéðîëöîîãîîð 81 òýðáóì òºãðºã áóþó 70 ñàÿ àì.äîëëàð øààðäëàãàòàé áàéíà.24 22 Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû óëñûí òîîëëîãûí äàðààõ òîîöîîíû äàãóó 2002 îíä íèéò õ¿í àì 2,475,400 áàéñàí. 23 Øèëæ¿¿ëãèéã ÿäóó÷óóäàä çîðèóëñàí áºãººä õ¿ëýýí àâàã÷ øèëæ¿¿ëãèéã á¿ðýí õýðýãëýñýí ãýæ ¿çýæ òîîöîæ àâäàã. Øèëæ¿¿ëãèéã ÿäóó÷óóäàä çîðèóëíà ãýäýã íü ÿäóó õ¿í á¿ð ÿäóóðëûí øóãàì áà ººðèéí õýðýãëýýíèé õîîðîíäûí çºð¿¿òýé òýíö¿¿ õýìæýýíèé øèëæ¿¿ëãèéã àâàõ áºãººä ÿäóóðëûí øóãàìíààñ äýýø õýðýãëýýòýé áàéãàà õ¿ì¿¿ñ þó ÷ àâàõã¿é ãýñýí ¿ã þì. Õýðýâ øèëæ¿¿ëãèéã õ¿ëýýí àâàã÷ íü ¿¿íèéã á¿ðýí õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä õýðýãëýý íü ÿäóóðëûí øóãàìòàé òýíö¿¿ áîëæ ýíý õ¿í ÿäóóä òîîöîãäîõã¿é áîëíî. 24 �íý íü 2002 îíû Ä��-èé 11 õóâüòàé òýíö¿¿ ìºíãºí ä¿í áºãººä 0.11 õ ßäóóðëûí øóãàì, óëñûí äóíäæààð áóþó 24,743 òºãðºã õ 12 ñàð õ 2,475,400 õ¿í ãýæ òîîöíî. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð öººí õýäýí ç¿éëèéã äóðäàõ íü ç¿éòýé áàéõ. �ýãä¿ãýýðò, àìüäðàë äýýð øèëæ¿¿ëãèéã òºãñ çîðèóëàëòààð íü àøèãëàõ íü áîëîìæã¿é áàéäàã, ìºí øèëæ¿¿ëãèéí çàðäàë ìàø ºíäºð áàéäàã. Õî¸ðäóãààðò, áîëîìæòîé áàéñàí ÷ õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿í øèëæ¿¿ëãèéã á¿ðýí àøèãëàíà ãýñýí áàòàëãàà áàéäàãã¿é. �öýñò íü, ÿäóó÷óóäàä èéì õýìæýýíèé ìºí㺠øèëæ¿¿ëýõ íü ýñðýã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áîëîõ þì. 19 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ ßäóóðëûã õýìæèõ ãóðàâ äàõü ¿ç¿¿ëýëò áîë ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ þì. �íý ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòýýñ ÿëãààòàé òàë íü ÿäóó÷óóäûí äóíä îðëîãî, õºðºíãèéí õóâààðèëàëò õýðõýí õèéãäýæ áàéãààã èëýðõèéëäýã. 25 Æèøýý íü: õýðýâ øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéã ÿäóó íýã ºðõººñ ÷èíýýëýã íºãºº ºðõºä ºãñºí òîõèîëäîëä ÿäóóðëûí ò¿âøèí ºñºõ áóþó ººðººð õýëáýë ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý áîëîí ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò ººð÷ëºãäºõã¿é ÷ ãýñýí ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí ¿ç¿¿ëýëò ºñ÷ õàðàãäàíà. Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí õýìæèãäýõ¿¿í 4.7 õóâü áàéíà. Ãýõäýý ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéí ìýäýýëëèéã ýðýìáýëñíýýð íü ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò èæèë áàéãàà òîõèîëäîëä ººð ººð á¿ëãèéí õîîðîíä ÿäóóðëûí òàëààðõè õàðüöóóëàëòûã õèéõ áîëîìæèéã îëãîíî. 2.3. ßäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíèé ìýäðýìæ ßäóóðëûí øóãàìûí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä íü õèð çýðýã ìýäðýìæòýé áàéãààã àâ÷ ¿çüå. Òîãòñîí àðãà÷ëàëûí äàãóó ÿäóóðëûí øóãàìûã òîäîðõîéëîõ òîîöîîíû ÿâöàä ãàðàõ ñàíàìñàðã¿é áýðõøýýë¿¿äýýñ àëü áîëîõîîð çàéëñõèéõèéí çýðýãöýý õýðýãëýñýí àðãà÷ëàë, ìýäýýëëèéã èë òîä, áîäèòîé õàðóóëàõûã çîðèâ. Òîîöîîíû ä¿íä íýëýýä îëîí òîîíû õÿëáàð áîëîí õÿëáàð áóñ òààìàãëàëóóä äýâø¿¿ëñýí áºãººä çàðèì õ¿ì¿¿ñ ¿¿íòýé ñàíàë íèéëýõã¿é áàéæ áîëîõ þì. Ãýõäýý ÿäóóðëûí áóñàä øóãàìûí õóâüä ÷ ¿¿íòýé àäèëààð õ¿ëýýí çºâøººðºãäºæ, õýðýãëýãäýæ áîëíî. Õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéí ò¿âøèíä õèéñýí øèíæèëãýýíèé ä¿íä ë ÿäóóðëûí çýðýãö¿¿ëýëò õèéõ¿éö á¿õèé ÿäóóðëûí øóãàìûã òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé. Õýðýãëýýíèé íèéò òàðõàëòûã ãðàôèê àðãààð ä¿ðñëýí ýíýõ¿¿ øèíæèëãýýã õèéäýã áà íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëòûí ôóíêöûã Çóðàã 2.1-ä õàðóóëàâ. 26 Õýðýãëýýíèé ºãºãäñºí ò¿âøèíã õýâòýý òýíõëýãò, õýðýãëýýíèé òóõàéí ò¿âøèíä õàðãàëçàõ õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâèéí æèíã áîñîî òýíõëýãò òóñ òóñ õàðóóëàâ. Õýðýâ õýðýãëýýíèé òóõàéí ñîíãîñîí ò¿âøèíã ÿäóóðëûí øóãàì ãýæ ¿çâýë ò¿¿íä õàðãàëçàõ õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâèéí æèíã¿¿äèéí õîîðîíäûí õàìààðàë áóþó ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õàðãàëçàõ õ¿ðýýã èëýðõèéëýõ ìóðóéã “ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé ìóðóé� ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. �íäýýñ ÿäóóðëûí øóãàìûã èõýñãýõ þìóó áàãàñãàõàä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã õàðàõàä õÿëáàðõàí áîëíî. ßäóóðëûí øóãàì áóþó íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýýíèé õýìæýý 24,743 òºãðºã áàéõàä õ¿í àìûí 36.1 õóâü íü ÿäóó áàéíà. Òèéìýýñ ýíý ò¿âøíèé îéðîëöîîõ õàðüöàíãóé õóâààðèëàëòûí ìóðóé ýãö áàéãàà íü ÿäóóðëûí øóãàìíû º÷¿¿õýí ººð÷ëºëò íü ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíä õèð èõ íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ìàãàäëàëòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 25 ßäóóðëûí øóãàìòàé õàðüöóóëàõàä õýðýãëýý íü ÿäóóðëûí øóãàìíààñ õýð çýðýã äîîãóóð áàéãààã æèãíýæ õàðóóëäàã òóë òóõàéí õ¿í ÿäóó áàéõ òóñàì ýíý ¿ç¿¿ëýëò èõ áàéíà. 26 Çóðàãò ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý 125,000 òºãðºã õ¿ðòýëõ áóþó íýã õ¿íä íîãäîõ íèéò õýðýãëýýíèé òàðõàëòûí 99 äýõ ïåðñýíòàéë õ¿ðòýë õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã ¿ç¿¿ëñýí. 20 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Çóðàã 2.1. �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ Õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ 1.00 0.75 0.50 0.25 ßäóóðëûí øóãàì 0 25 50 75 100 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ áîäèò õýðýãëýý, (Ìÿí.òºãðºã) �õ ñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ßäóóðëûí øóãàìíû îéðîëöîî áàéãàà ºðõ¿¿äèéí òºâëºðëèéã íÿãòðàëûí ôóíêöýýð òàéëáàðëúÿ.27 Çóðàã 2.2-ò íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé õýìæýýãýýð òîîöñîí íÿãòðàëûã ä¿ðñëýí õàðóóëüÿ. �íä ÿäóóðëûí øóãàìíû îéðîëöîî áàéãàà òàðõàëòûí 2 ÷óõàë îíöëîã øèíæ¿¿äèéã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íä: �ýãä¿ãýýðò, ýíý öýãèéí îéðîëöîî èõ õýìæýýíèé òºâëºðºë áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, õ¿í àìûí äèéëýíõèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí íü ÿäóóðëûí øóãàìíààñ äîîø áàéõ ìàãàäëàë èõ áàéíà. ßäóóðëûí øóãàìûã íýìýãä¿¿ëýõ òîõèîëäîëä ýíý õî¸ð îíöëîãèéã õàìòäàà áàéõàä íü àâ÷ ¿çâýë ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äýä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéí õýìæýý íü òóõàéí øóãàìûã áóóðóóëàõàä ãàðàõ ººð÷ëºëòººñ áàãà áàéíà. Y¿íèéã ÿäóóðëûí øóãàìûã ºñãºæ, áóóðóóëæ áîäñîí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé òîîöîî á¿õèé Õ¿ñíýãò 2.3-ààñ õàðæ áîëíî. Òóõàéëáàë ÿäóóðëûí øóãàìûã 10 õóâèàð íýìýãä¿¿ëæ ìºí õýìæýýãýýð áóóðóóëñàí èíòåðâàëûí õîîðîíä õ¿í àìûí áàðàã 12 õóâü íü õàìààð÷ áàéõàä, ÿäóóðëûí øóãàìûã 25 õóâèàð ºñãºæ, áóóðóóëñàí èíòåðâàëûí õîîðîíä õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã íü õàìààð÷ áàéíà. Óëìààð ÿäóóðëûí øóãàìûã 2 äàõèí íýìýãä¿¿ëýõýä ò¿¿íä õàðãàëçàõ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36 õóâèàñ 78 õóâü áîëæ ºñ÷ áàéõàä, ÿäóóðëûí øóãàìûã 2 äàõèí áàãàñãàõàä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36 õóâèàñ 7 õóâü áîëîí áóóð÷ áàéíà. 27 �ÿãòðàëûí ôóíêöûí îéëãîëò íü åðºíõèé人 ãèñòîãðàììûí îéëãîëòòîé îéðîëöîî. �íãèéí ãèñòîãðàììóóä ñîíãîæ àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òýíö¿¿ óðòòàé õýä õýäýí çàâñàðò õóâààí çàâñàð á¿ðò õàðãàëçàõ äàâòàìæòàé íü òýíö¿¿ ºíäºðòýé áîñîî òýãø ºíöºãò¿¿äèéã áàéãóóëíà. �ÿãòðàëûí ôóíêöûã “òýãøèòãýñýí� ãèñòîãðàìì ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. �íý íü íÿãòðàë áóþó õàðãàëçàõ äàâòàìæèéã çàâñàð á¿ð äýýð áèø öýã á¿ð äýýð òîîöäîã. Òèéìýýñ õýðýãëýýíèé õóâüä ¿çâýë õýðýãëýýíèé ò¿âøèí á¿ðèéí õîîðîíäîõ çàé áîë òýð çàâñàðò áàéãàà õ¿í àìûí õóâü þì. (ìóðóéãààñ äîîø áàéãàà íèéò çàéã õ¿í àìûí 1 áóþó 100 õóâü ãýæ ¿çíý.) 21 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Çóðàã 2.2. �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé íÿãòðàëûí ôóíêö �ÿãòðàë ßäóóðëûí øóãàì 25 50 75 100 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ áîäèò õýðýãëýý (Ìÿí.òºãðºã) �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 2.3. ßäóóðëûí øóãàìóóäûí ÿëãàâàðòàé ò¿âøèíã¿¿ä äýõ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) ßäóóðëûí Õàìðàëòûí õ¿ðýý øóãàìûã Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 õóâèëñíààð 200 78.3 73.2 84.7 150 62.9 56.0 71.5 125 50.6 44.0 58.8 110 41.5 35.5 49.0 100 36.1 30.3 43.4 90 29.9 24.7 36.4 75 20.2 16.9 24.2 50 6.5 5.7 7.4 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 22 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 2.4. Ãàçàð ç¿éí áàéðøèë Ìàíàé îðîí íü ãàçàð ç¿éí ìàø îëîí îíöëîã øèíæ á¿õèé á¿ñ íóòàãòàé, ìºí çºâõºí äàëàéä ãàðöã¿é òºäèéã¿é, îëîí óðòðàãûí ò¿âøèíä áàéðëàäàã. Ìîíãîëûí ãàçàð íóòàã ãîâü, òàë õýýð, îé, íóóð, ºíäºð óóë, íóðóóäààñ òîãòñîí áàéãàëèéí á¿ñ¿¿äòýé áà á¿ñ íóòàã á¿ð öàã óóð, óðãàìàë, àìüòíû àéìãèéí õóâüä ººð ººðèéí ºâºðìºö îíöëîãòîé. �íý îíöëîã øèíæ¿¿ä íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí áàéäàë, õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí óëñûí õýìæýýãýýð ÿìàð áàéãààã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë íºëººòýé þì. Òèéìýýñ ÿäóóðàë áà ãàçàð ç¿éí áàéðøèë õî¸ð ÿìàð õàìààðàëòàé áàéãààã àâ÷ ¿çüå. ßäóóðëûí áàéäàë á¿ñ íóòãóóäûí õóâüä íèëýýä ÿëãààòàé áàéíà. ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ãàçàð ç¿éí áàéðøëààð Õ¿ñíýãò 2.4-ò ¿ç¿¿ëýâ. Ìîíãîë óëñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí á¿ñ÷èëñýí �àðóóí, Õàíãàéí, Òºâèéí, Ç¿¿í ãýñýí ¿íäñýí 4 á¿ñýä õóâààãääàã áºãººä Óëààíáààòàð õîò òºâèéí á¿ñýä îðøäîã áîëîâ÷ ººðèéí îíöëîãîîñ íü õàìààð÷ áèåý äààñàí òóñäàà á¿ñ áîëãîí àâ÷ ¿çäýã. Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð íóòãèéí ç¿¿í õýñýãò ÿäóóðàëä áàãà ºðòºæ áàéãàà õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéíà. �àðóóí á¿ñýä õ¿í àìûíõ íü òàëààñ èë¿¿ õóâü íü, Õàíãàéí á¿ñèéí õ¿í àìûí áàðàã òàâíû õî¸ð íü, Òºâèéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñèéí õ¿í àìûí òóñ á¿ð ãóðàâíû íýã îð÷èì õóâü íü ÿäóó áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí õóâüä áóñàä á¿ñ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ÿäóóðëûí õ¿ðýý õàìãèéí áàãà áóþó íèéñëýëèéí õ¿í àìûí äºðºâíèé íýã ãàðóé íü ÿäóó áàéíà. �àðóóí á¿ñ íèéò õ¿í àìûí çóðãààíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà áîëîâ÷ ÿäóó õ¿í àìûí äºðºâíèé íýãèéã ýçýëæ áàéíà. ¯¿íèé ýñðýãýýð õàðèí íèéò õ¿í àìûí áàðàã ãóðàâíû íýã íü àìüäàð÷ áàéãàà íèéñëýë õîòîä ÿäóó õ¿í àìûí òàâíû íýã îð÷èì íü àìüäàð÷ áàéíà. ßäóó õ¿í àìûí äºðºâíèé íýã íü ìºí Õàíãàéí á¿ñýä, òàâíû íýã íü Òºâèéí á¿ñýä, ¿ëäñýí àðàâíû íýã õóâü íü Ç¿¿í á¿ñýä òóñ òóñ àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.4. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, á¿ñ íóòãààð Óëñûí äóíäàæ �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààíáààòàð ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 51.1 38.7 34.4 34.5 27.3 (1.4) (3.5) (2.9) (3.0) (4.4) (2.6) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 14.6 12.3 10.1 12.4 8.1 (0.6) (1.3) (1.3) (1.4) (2.3) (1.0) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 5.7 5.2 4.3 6.6 3.3 (0.3) (0.7) (0.7) (0.8) (1.6) (0.5) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 24.0 25.8 18.6 8.9 22.8 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 894.0 214.4 230.5 166.3 79.1 203.8 õ¿í àìûí òîî (ìÿí.õ¿í) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 17.0 24.1 19.5 9.3 30.2 Õ¿í àìûí òîî (ìÿí.õ¿í) 2,475.4 419.8 596.1 483.4 229.0 747.3 ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.6 4.1 4.1 4.4 4.4 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 46.7 43.0 44.3 45.2 40.6 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 37.1 31.2 29.7 36.0 27.5 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 42.5 43.1 44.7 41.9 47.3 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 91.6 85.2 79.4 85.7 76.6 Õîòæèëò (%) 55.4 34.8 31.3 40.6 42.0 100.0 Ñàíàìæ: 2002 îíû íèéò õ¿í àìûí òîî Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãûí ä¿íãýýðõ òîîöîîíä ¿íäýñëýñýí. Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 23 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ �íý òîîöîîíä àíõààð÷ àâ÷ ¿çýõ áàñ íýãýí õ¿÷èí ç¿éë áîë õîòæèëò þì. Æèøýýëáýë, ÿäóóðëûí ò¿âøèí õ¿ðýý õàìãèéí èõòýé áàéãàà �àðóóí áîëîí Õàíãàéí á¿ñýä õîòæèëò áàãà áàéíà. Åðºíõèé人 õºäººãèéí õºãæëèéí ò¿âøèí õîòîîñ äîîãóóð áàéäàã òóë àìüæèðãààíû ò¿âøèí ÷ òýíä äîîãóóð áàéäàã. Õ¿ñíýãò 2.5-ä ÿäóóðëûí áàéäëûã ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæèéí äàãóó õîò, õºäºº ãýñýí ¿íäñýí 2 àíãèëàë, ìºí Óëààíáààòàð, àéìãèéí òºâ, ñóìûí òºâ, õºäºº ãýñýí ñóóðüøèëààð õàðóóëàâ. Õîòîä õºäººòýé õàðüöóóëáàë ÿäóóðàë õàðüöàíãóé áàãà áóþó 30 õóâü, õàðèí õºäººä 43 õóâü áàéíà. Õîòûã ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çýõýä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý Óëààíáààòàð õîòîä àéìãèéí òºâ¿¿äýýñ äîîãóóð áàéíà. Õàðèí õºäººãèéí ñóóðüøëûí õîîðîíä ººðººð õýëáýë ñóìûí òºâ áîëîí õºäººä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý îéðîëöîî áàéãàà õýäèé ÷ ñóìûí òºâòýé õàðüöóóëàõàä õºäººä íü ÿäóóðëûí ò¿âøèí áàãà áàéíà. �èéò õ¿í àìûí 55 õóâü íü àìüäàðäàã õîò ñóóðèí ãàçàðò ÿäóó õ¿í àìûí äºíãºæ 45 õóâü íü õàìààð÷ áàéãàà áîë õºäººä ýíý íü ýñðýãýýðýý áàéíà. ßäóó÷óóäûí ãóðàâíû íýã õóâü íü õºäººä, äºðºâíèé íýã íü àéìãèéí òºâä, òàâíû íýã íü ñóìûí òºâä àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.5. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 �èéò Óëààíáààòàð Àéìãèéí �èéò Ñóìûí պ人 òºâ òºâ ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 30.3 27.3 33.9 43.4 44.5 42.7 (1.4) (1.7) (2.6) (2.2) (2.4) (3.0) (3.3) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 9.2 8.1 10.5 13.2 14.4 12.6 (0.6) (0.7) (1.0) (1.0) (1.0) (1.5) (1.3) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 4.0 3.3 4.7 5.6 6.4 5.1 (0.3) (0.4) (0.5) (0.7) (0.5) (0.9) (0.7) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 46.5 22.8 23.7 53.5 20.0 33.6 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 894.0 415.3 203.8 211.5 478.7 178.5 300.2 õ¿í àìûí òîî (ìÿí.õ¿í) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 55.4 30.2 25.2 44.6 16.2 28.4 Õ¿í àìûí òîî (ìÿí.õ¿í) 2,475.4 1,372.1 747.3 624.8 1,103.3 400.8 702.5 ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.4 4.4 4.4 4.2 4.4 4.1 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 41.8 40.6 43.3 45.2 42.4 46.6 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 29.7 27.5 32.2 33.0 33.2 32.9 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 46.2 47.3 45.0 42.4 43.7 41.7 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 79.6 76.6 83.1 86.1 85.3 86.5 Ñàíàìæ: 2002 îíû íèéò õ¿í àìûí òîî Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãûí ä¿íãýýðõ òîîöîîíä ¿íäýñëýñýí. Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �äãýýð ¿ç¿¿ëýëò íü ÿäóóðëûí øóãàìààñ õýð çýðýã õàìààðàëòàé áàéíà âý? Äàõèí õýëýõýä òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ ä¿í øèíæèëãýý íü áèäýíä ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã (Çóðàã 2.3). �¿ñ íóòãèéí ò¿âøèíä ¿çýõýä ÿäóóðëûí õàìðàãäàëòûí õ¿ðýý �àðóóí á¿ñýä õàìãèéí èõ, õàðèí Óëààíáààòàð õîòîä õàìãèéí áàãà áàéíà. �óñàä ãóðâàí á¿ñèéí õóâüä ãðàôèê äýýð ìóðóéíóóä õîîðîíäîî îãòîëöñîí áóþó ººðººð õýëáýë ÿäóóðëûí ñîíãîñîí øóãàìààñ øàëòãààëààä òýäíèé ò¿âøèí ººð÷ëºãäºõ áîëîìæòîé òóë ýíä ÿìàð íýã ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæã¿é þì.28 Õîò, õºäººãèéí ñóóðüøëààð äàðààõ 3 ä¿ãíýëòèéã õèéæ 28 �ýã ãðàôèêò 2 áà ò¿¿íýýñ äýýø ñóóðüøèëààð íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýã ä¿ðñýëñýíýýð õàìãèéí äàâóó òàëòàé áàéãàà ñóóðüøèëûã òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Õýðýâ íýã õ¿íä íîãäîõ ÿìàð ÷ õýðýãëýýíèé õóâüä áàãà áóþó òýíö¿¿ õýðýãëýýíèé ò¿âøèíòýé õ¿í àìûí õóâü ¿ðãýëæ  òàðõàëòààñ äîîãóóð áàéãàà òîõèîëäîëä À 24 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ áàéíà. �ýãä¿ãýýðò, õîòûíõíû àìüæèðãàà õºäººíèéõíººñ èë¿¿ áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, íèéñëýë áîëîí àéìãèéí òºâ¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðàë Óëààíáààòàð õîòîä áàãà áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, ÿäóóðëûí ñîíãîñîí øóãàìààñ õàìààðàí ñóìûí òºâ, õºäººãèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí ººð÷ëºãäºõ ìýäðýìæ íü ºíäºð áàéãàà ÷ àëü àëèíä íü ÿäóóðëûí ò¿âøíèé õýìæýý áàðàã èæèë ãýõäýý íèéñëýë õîòîä õàìãèéí áàãà, äàðàà íü àéìãèéí òºâ, ýöýñò íü õºäºº îðæ áàéíà. òàðõàëòûã èë¿¿ äàâóó òàëòàé ãýæ ¿çíý. ªºðººð õýëáýë, À ìóðóé  ìóðóéí äýýð ¿ðãýëæ áàéäàã áîë  òàðõàëò èë¿¿ ýä áàÿëàãòàé áàéõ òóë ÿäóóðàë áàãàòàé áàéíà. Ãýõäýý ìóðóéíóóä îãòîëöñîí òîõèîëäîëä ýíý øèíæ ÷àíàð òîõèðîõã¿é áºãººä àëü òàðõàëò íü èë¿¿ ýä áàÿëàãòàéã íü òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é. 25 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Çóðàã 2.3. �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, ñóóðüøèëààð 1.00 պ人 1.00 Aimag Rural Àéìãèéí centers òºâ 0.75 0.75 Urban Õîò Ulaanbaatar Óëààíáààòàð 0.50 0.50 0.25 0.25 ßäóóðëûí Povertyline øóãàì ßäóóðëûí øóãàì Povertyline 0 0 25 50 75 100 25 50 75 100 Cumulative fraction of population Õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ 1.00 1.00 պ人 Soum Ñóìûí Countryside òºâ centers Countryside պ人 0.75 0.75 Óëààíáààòàð Ulaanbaatar Soum 0.50 0.50 centers Àéìãèéí òºâ Aim ag Ñóìûí centers òºâ 0.25 0.25 ßäóóðëûí Povertyline øóãàì ßäóóðëûí øóãàì Povertyline 0 0 25 50 75 100 25 50 75 100 1.00 Õàíãàé Highland 0.75 Ulaanbaatar Óëààíáààòàð West Òºâ Central 0.50 �àðóóí Ç¿¿í East 0.25 ßäóóðëûí øóãàì Povertyline 0 25 50 75 100 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ (Thousands of Tugrug per Per capita real consumptionõýðýãëýý (ìÿí.òºãðºã) month) Source: 2002/03 HIES/LSMS. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 26 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 2.5. ßäóóðëûí óëèðëûí õýëáýëçýë Ìîíãîë Óëñûí õóâüä ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé íýãýí îíöëîã àñóóäàë áîë óëèðëûí õýëáýëçýë þì. Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí èíãýæ óëèðëààð õýëáýëçýõýä õºäºº àæ àõóéí òºäèéã¿é áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä ÷ íºëººëæ áàéíà.29 Õýðýãëýýíèé ò¿âøèí åðºíõèé人 óðèí äóëààíû óëèðàëä (3 äóãààð óëèðàë) ºíäºð, õàðèí ºâºë, õàâðûí óëèðàëä (1-2 äóãààð ñàðä áîëäîã öàãààí ñàðûí áàÿðûí ¿åèéí ºññºí õýðýãëýýã ýñ òîîöâîë) õàìãèéí áàãà áàéäàã áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.6-ä ¿ç¿¿ëñýíýýð õî¸ð áà äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóñàä óëèðëóóäààñ 5 õóâèàð íýìýãäýæ áàéãàà íü ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý óëèðëààð õýëáýëçýëòýé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí õ¿ñíýãòýíä ¿ç¿¿ëñýí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õàðàõàä óëèðàë á¿ðò ººð ººð îíöëîãòîé ºðõ ñîíãîãäîîã¿é áà õîòæèëò, õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õóâüä ÷ ìýäýãäýõ¿éö ººð÷ëºëò áàéõã¿é áàéíà. Èéìýýñ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé õýëáýëçýë íü Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñãèéí öèêëèéã îíöëîãòîé áîëãîæ áàéäàã óëèðëûí õýëáýëçëèéí àëèâàà ººð÷ëºëòèéí ¿ð ä¿í ãýñýí ñàíààã áàòàòãàæ áàéíà Õ¿ñíýãò 2.6. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëèðëààð Óëñûí äóíäàæ I óëèðàë II óëèðàë III óëèðàë IV óëèðàë ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 29.1 40.3 33.5 41.2 (1.4) (3.0) (2.7) (2.8) (2.9) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 8.0 11.7 10.3 13.7 (0.6) (1.0) (1.1) (1.2) (1.4) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 3.1 4.9 4.4 6.1 (0.3) (0.5) (0.6) (0.6) (0.8) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 19.6 25.9 23.6 30.9 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 24.3 23.2 25.4 27.0 ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.3 4.3 4.3 4.4 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 42.8 42.6 44.4 43.3 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 31.7 30.9 30.6 31.6 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 43.5 44.7 45.4 44.3 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 83.9 84.3 80.6 81.6 Õîòæèëò (%) 55.4 55.6 58.5 54.9 53.1 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õýðýãëýýíèé ò¿âøíèé óëèðëûí õýëáýëçëèéí íºëººëºë õîò, õºäººä ººð ººð õýëáýðòýé áàéíà. Õýðýãëýýíèé ò¿âøèí õîòîä íýãä¿ãýýð óëèðàëä ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ äóëààíû óëèðàëä ÿìàð íýã õýëáýëçýë áàéõã¿é áàéõàä õàðèí ãóðàâäóãààð óëèðàëä õºäººä õàìãèéí ºíäºð áàéíà. 29 Õàâñðàëò �-ä òàéëáàðëàñàíààð õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýë óëèðëûí ¿íèéí çºð¿¿ãýýð ìàø ñàéí çàñâàðëàãäñàí áºãººä õýðýãëýýíèé çàðèì á¿òýö (ò¿ðýýñ áà õýðýãëýý) ñàðûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèíä øèëæ¿¿ëýõýýñ ºìíº æèëèéí õýðýãëýýíýýñ ãàðäàã òóë óëèðëûí õýðýãëýýíä øèëæ¿¿ëñýí ãýäãèéã õýëýõ íü ç¿éòýé. Ãýõäýý, õ¿íñ áîëîí õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýý óëèðàëààð öóãëóóëàãäñàí. Èéì íºëººã áàãàñãàõ, ÿäóóðëûí õàðüöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð öààøèä õèéõ ñóäàëãààíóóäàä àñóóëãûí ìàÿãòàíä çàðèì ººð÷ëºëòèéã õèéæ áîëîõ þì. 27 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ ¯¿íòýé óÿëäóóëàí òýìäýãëýí õýëýõýä õºäººãèéí ºðõ¿¿äèéí õýðýãëýýã óëèðëûí õýëáýëçëèéí íºëººë뺺ñ õàìààðàëã¿é áîëãîõ áóþó òýãøèòãýõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ ¿¿íèéã çîõèöóóëàõûí òóëä õºäºº, îðîí íóòàãò çàõ çýýëèéã ñàéæðóóëàõ, ÿëàíãóÿà çàõ çýýëèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ áîäëîãî øààðäëàãàòàé áàéíà. 2.6. ªðõèéí àì á¿ëèéí á¿òýö ªðõèéí àì á¿ëèéí á¿òöèéí õóâüä ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ºðõ¿¿ä õîîðîíäîî ÿëãààòàé áàéíà. Çàðèì ºðõ íü ¿íäñýí ãýð á¿ëýýñ (ýõíýð, íºõºð, õ¿¿õä¿¿äýýñ á¿ðäñýí ºðõ), íºãºº õýñýã íü ºðãºòãºñºí ãýð á¿ëýýñ (ýõíýð, íºõºð, õ¿¿õä¿¿äýýñ ãàäíà áóñàä õàìààòíóóäààñ á¿ðäñýí ãýð á¿ë) òóñ òóñ á¿ðäýæ áàéõàä çàðèì ºðõ¿¿ä îëîí õ¿¿õýäòýé, ýñâýë çºâõºí ºíäºð íàñòàé õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðäñýí ãýõ ìýòýý𠺺𠺺ð áàéíà. Òèéìýýñ ÿäóóðàë áîëîí ºðõèéí àì á¿ëèéí á¿òöèéí õîîðîíä õàðèëöàí õàìààðàë áàéíà óó? Õ¿ñíýãò 2.7-ä ºðõèéí àì á¿ëèéí òîîíîîñ øàëòãààëæ ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî íýìýãäýõ òóòàì ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý æèãä ºñ÷ áàéíà. �íý íü àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð àâ÷ áàéãàà òîõèîëäîëä áóþó ºðõèéí ãèø¿¿í á¿ð èæèë õýðýãëýýòýé (ýñâýë ºðõºä ýäèéí çàñãèéí õýì õýìæýýíèé òîõèðóóëãà õýðýãã¿é) ãýæ ¿çñýí ó÷ðààñ ýíý õàíäëàãàä òèéì ÷ ãàéõìààð ç¿éë áèø þì.30 Ãóðàâ õ¿ðòýëõ àì á¿ëòýé ºðõèéí õóâüä ÿäóó áàéõ ìàãàäëàë îéðîëöîîãîîð 10 ãàðóé õóâü áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí 5 õ¿í òóòìûí íýã íü ãóðàâ õ¿ðòýëõ àì á¿ëòýé ºðõºä àìüäàð÷ áàéãàà áîëîâ÷ ýäãýýð õ¿ì¿¿ñ íèéò ÿäóó÷óóäûí àðàâíû íýã õ¿ðýõã¿é õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Äóíäàæ àì á¿ëòýé ºðõ¿¿ä áóþó äºðºâ áà òàâàí àì á¿ëòýé ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õàðãàëçàí 24 áà 34 õóâü áàéíà. �äãýýð ºðõ íèéò õ¿í àìûí áàðàã òàë õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áºãººä ÿäóó õ¿í àìûí òàâíû õî¸ðûã ýçýëæ áàéíà. ¯¿íèé ýñðýãýýð õ¿í àìûí ãóðàâíû íýãèéã òºëººëæ áàéãàà áîëîâ÷ ÿäóó÷óóäûí òàëààñ èë¿¿ õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé 5-ààñ äýýø àì á¿ëòýé ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý äîîä òàë íü 50 õóâü áàéíà. 8 áà ò¿¿íýýñ äýýø àì á¿ëòýé ºðõ¿¿äèéí 10 õ¿í òóòìûí 7 íü ÿäóóðàëä õàìðàãäñàí áà ýäãýýð õ¿ì¿¿ñ ÿäóó õ¿í àìûí òàâíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. 30 Õàâñðàëò Â.1-ä 8 ººð àì á¿ëèéí á¿òýö äýýð ýíý 2 òîîöîîíû ìýäðýìæèéã èë¿¿ äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàíà. 28 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.7. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí àì á¿ëèéí òîîãîîð Óëñûí äóíäàæ ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 1 2 3 4 5 6 7 8+ ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 1.2 7.4 15.5 23.5 34.4 48.5 57.4 69.4 (1.4) (0.9) (1.8) (1.7) (2.0) (2.2) (3.0) (4.0) (3.7) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 0.4 1.8 3.6 6.2 9.1 14.9 19.0 26.1 (0.6) (0.4) (0.4) (0.5) (0.6) (0.8) (1.2) (1.7) (2.3) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 0.2 0.5 1.2 2.3 3.5 6.1 8.1 13.3 (0.3) (0.2) (0.1) (0.2) (0.3) (0.4) (0.7) (0.9) (1.6) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ßäóó õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 0.0 0.9 5.6 15.0 21.2 21.2 15.7 20.5 Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 1.3 4.2 13.0 23.0 22.3 15.8 9.9 10.7 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 61.4 46.8 37.6 42.2 43.4 44.0 43.2 42.4 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 0.0 11.5 26.2 36.7 37.9 39.9 39.4 37.3 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 56.3 50.1 42.0 40.5 43.5 44.5 47.1 49.5 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 43.7 67.0 79.9 89.1 87.5 91.4 89.8 83.2 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 29 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ ªðõèéí àì á¿ëèéí áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ õî¸ð äàõü àðãà áîë õ¿í àì ç¿éí à÷ààëëûí õàðüöàà þì. �íý íü ºðõèéí àì á¿ëèéí á¿òöèéã ¿çýõýä ºðãºí õýðýãëýãääýã ¿ç¿¿ëýëò þì. ªðõèéí õºäºëìºðèéí áóñ íàñíû ãèø¿¿äèéã ºðõèéí ãèø¿¿äèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöààãààð òîäîðõîéëîãäîíî31. Òèéìýýñ ýíý íü ºðõºä áàéãàà “òýæýýãäýã÷äèéí� õóâèéí æèíã èëýðõèéëíý. Çóðàã 2.4-ò ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý áîëîí õ¿í àì ç¿éí à÷ààëëûí õîîðîíäûí õàìààðëûã õàðóóëàâ. Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëëûí õàðüöàà èõ áàéõ òóñàì òóõàéí ºðõ ÿäóóðàëä èë¿¿ ºðòºìòãèé áàéíà. ªðõèéí àì á¿ëèéí òîîíä õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòíû ýçëýõ õóâèéí æèí õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà ãèø¿¿äèéí õóâèéí æèíòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéõ íü “îðëîãî îëæ áóé� ãèø¿¿ä ººðººñºº ãàäíà òîäîðõîé òîîíû õ¿íèéã òýæýýæ áàéãàà áºãººä ºðõèéí ãèø¿¿í á¿ðò íîãäîõ îðëîãî áà õýðýãëýýíèé ò¿âøèí áóóð÷ ÿäóóðàë íýìýãäýíý. �íý õàðüöàà íü èõýâ÷ëýí 75 õóâü õ¿ðòýëõ óòãûã àâäàã áºãººä ¿¿íýýñ äýýø áàéãàà òîõèîëäîëä ÿäóóðàë áóóð÷ áàéíà. �íý íü õýäèéãýýð ºðõºä áàéãàà òýæýýãäýã÷äèéí õóâèéí æèí ºíäºð áàéãààã èëýðõèéëæ áàéãàà áîëîâ÷ ýäãýýð ºðõ íü èõýâ÷ëýí àæèë ýðõýëæ áóé, ýñâýë òýòãýâýð, õàìààòíóóäààñ ºãºõ òóñëàìæ çýðýã òîãòìîë îðëîãîòîé ºíäºð íàñòíóóäààñ á¿ðäñýí áàéäàã áºãººä ýíý íü òýäíèéã ÿäóóðàëä îðîõîîñ õàìãààëæ áàéäàã.32 Çóðàã 2.4. ßäóóðàë áà õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë 80 Õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) 60 պ人 40 Õîò 20 0 25 50 75 100 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 31 ¯¿íèé çýðýãöýý õºäºëìºðèéí áóñ íàñíû õ¿í àì áà õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìûí õàðüöàà áóþó åðºíõèé人 15 áà ò¿¿íýýñ äîîø íàñíû áà 64-ººñ äýýø íàñíû õ¿í àìûã 15-64 íàñíû õ¿í àìä õàðüöóóëñàí õàðüöààãààð òîäîðõîéëæ áîëíî. Òèéìýýñ ýíý íü ºðõèéí “îðëîãî îëîã÷� á¿ðò õýäýí “òýæýýãäýã÷� áàéãààã èëýðõèéëäýã. Ãýõäýý Ìîíãîë óëñûí íºõöºëä õºäºëìºðèéí íàñûã òîäîðõîéëîõäîî ººð àíãèëàë áàðèìòàëäàã áºãººä 16-59 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, 16-55 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéã õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä òîîöäîã. 32 ¯íýõýýð íèéò ºðõèéí 80 õóâüä õ¿í àìûí à÷ààëëûí ò¿âøèí 75-ààñ äýýø áàéãàà áºãººä íýã þì óó õî¸ð ºíäºð íàñòàé õ¿ì¿¿ñòýé áàéíà. 30 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 2.7. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäàë ßäóóðëûí òàëààðõè çàðèì õàðüöóóëàëòûã õèéõèéí òóëä ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí òîäîðõîé øèíæ áàéäëààð íü ºðõ¿¿äèéã á¿ëýãëýí àâ÷ ¿çýõ íü ïðàêòèêò ýëáýã áàéäàã33. �íý íü ºðõ õîîðîíäèéí õàðüöóóëàëòûã õèéõ ýíãèéí áºãººä ÷óõàë àðãà áîëíî34. ªðõèéí ýäèéí çàñãèéí ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëîí àìüæèðãààíû áàéäëûã èõýíõ òîõèîëäîëä òîäîðõîéëæ áàéäàã ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷äèéí áàéäàëòàé òóõàéí ºðõèéí àì á¿ëèéí áàéäàë, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé àñóóäàë íü çàéëøã¿é õàìààðàëòàé. Æèøýýëáýë, äýýä áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿ä õîòîä àìüäàð÷ óëìààð ýíý ºðõ¿¿ä óëñûí äóíäæààñ öººí õ¿¿õýäòýé áàéõ íü îëîíòàà áàéíà. �íý á¿ëýãò ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ, õ¿éñ, áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, àæèë ýðõëýëò, øèëæèõ õºäºë㺺íèé áàéäëûã ÿäóóðàëòàé õîëáîí àâ÷ ¿çýâ. Òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ, õ¿éñ ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ ÿäóóðàëòàé ÿìàð õàìààðàëòàé âý? Õ¿ñíýãò 2.8-ä ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñûã 15-29, 30-49, 50-ààñ äýýø ãýñýí íàñíû ãóðâàí á¿ëýãò õóâààæ ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ¿ç¿¿ëýâ. ßäóóðëûí ò¿âøèí ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñíû ýõíèé á¿ëýãò õàìãèéí áàãà, õî¸ð äàõü á¿ëýãò ºñ÷, äàðààãèéí á¿ëýãò áóóðñàí áàéãàà áîëîâ÷ çàëóó òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéíõýýñ ºíäºð õýâýýð áàéíà. Ìîíãîë÷óóäûí òàâàí õ¿í òóòìûí ãóðàâ íü äóíäàæ íàñíû á¿ëýãò õàìààðàõ òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä, äºðºâíèé íýã íü ºíäºð íàñòàé òýðã¿¿ëýã÷òýé, àðàâíû íýã íü çàëóó òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä àìüäàð÷ áàéíà. �íý ãóðâàí á¿ëãèéí õîîðîíäûí ÿäóóðëûí ò¿âøèíã ºðõèéí àì á¿ëèéí á¿òöèéí çºð¿¿ãýýð òàéëáàðëàæ áîëíî. Æèøýýëáýë, äóíäàæ íàñòàé ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí àì á¿ëä õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 40 õóâü áàéõàä ºíäºð íàñòàé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí õóâüä õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü ò¿¿íýýñ áàãà áàéãàà þì. Ìºí ºíäºð íàñòàé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿ä ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé áàéõ íü îëîí áàéíà. 33 ÀÒÒÑ-íä ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õóâüä ìàø òîäîðõîé òîäîðõîéëîëòûã àøèãëàñàí. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ ãýäýã íü ºðõèéí áóñàä ãèø¿¿äèéí õ¿ëýýí çºâøººðñºí, áóñäûã çîõèîí áàéãóóëàõàä ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã, ºðõèéí áýðõøýýëòýé àñóóäëóóäàä èõýíõ õàðèóöëàãûã õ¿ëýýäýã, ºðõèéí ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëûã èõýâ÷ëýí øèéäâýðëýäýã ãèø¿¿í þì. 34 Æèøýýëáýë, õýäèéãýýð ºðõèéí õàìãèéí ºíäºð íàñòàé ãèø¿¿í äýýðõ òîäîðõîéëîëòîíä òîõèðîõã¿é ÷ ãýñýí ò¿¿íä õ¿íäëýë ¿ç¿¿ëæ ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ áîëãîäîã. �àñ íýãýí æèøýý áîë áýëýâñýí ýìýãòýé ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ áîëæ áîëîõ áîëîâ÷ àìüäðàë äýýð õàìãèéí òîì õ¿¿ãýý ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ áîëãîäîã. 31 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.8. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñààð Óëñûí 15 - 29 30 - 49 50 + äóíäàæ ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 27.0 40.2 31.6 (1.4) (3.0) (1.8) (2.1) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 7.5 12.2 10.0 (0.6) (1.0) (0.7) (0.8) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 2.9 5.2 4.3 (0.3) (0.5) (0.4) (0.5) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 3.4 4.7 4.1 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 35.9 42.2 48.5 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 32.4 40.8 14.6 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 25.6 39.3 61.6 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 93.7 85.6 72.5 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 8.4 64.9 26.7 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 11.3 58.2 30.5 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �ìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõèéã ýðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõòýé õàðüöóóëàõàä ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõ àäèëõàí áàéäàã óó? Çàëóó ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿ä àìüæèðãàà ñàéòàé áàéãàà áîëîâ÷ 30-ààñ äýýø íàñàíä àìüæèðãàà íü òîãòìîë áóóð÷ áàéíà (Çóðàã 2.5). �íý ä¿í øèíæèëãýýíä àíõààðàõ íýã ç¿éë áîë àì á¿ëèéí õóâüä ìàø ººð á¿òýöòýé ºðõ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýæ áàéãàà ÿâäàë þì. Òàâàí ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷èä òóòìûí äºð⺺ñ èë¿¿ íü áýëýâñýí, ñàëñàí, ýñâýë òóñãààðëàñàí áàéõàä ýðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷äèéí 10 õ¿í òóòìûí 9 íü ãýðëýñýí áàéíà. ªðõèéí ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷èä èõýâ÷ëýí ºíäºð íàñòàé áºãººä õºäººä àìüäðàõ íü ýëáýã áàéíà. �öýñò íü, óëñûí õýìæýýãýýð íèéò ºðõèéí 15 îð÷èì õóâü íü ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿ä áàéãàà áºãººä ÿäóó ºðõèéí õóâüä ÷ ìºí îéðîëöîî áàéíà. 32 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Çóðàã 2.5. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ, õ¿éñýýð 60 �ìýãòýé Õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) 40 �ðýãòýé 20 0 20 35 50 65 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �îëîâñðîë Õ¿íèé íººöèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò áîë áîëîâñðîë. Èéìýýñ õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëýõ íýãýí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë íü áîëîâñðîëûí àñóóäàë ãýæ ¿çýæ áîëíî. �îëîâñðîëã¿é ýñâýë áàãà áîëîâñðîëòîé õ¿í ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð øààðäàõã¿é àæèë áóþó á¿òýýìæ ìóóòàé, öàëèí áàãàòàé, ãýíýòèéí íºëººíä ºðòºõ人 ýìçýã àæèë õèéõ íü îëîíòàà. �îëîâñðîëûí ò¿âøèí íü àæèëä îðîõ áîëîìæóóäûã íýìæ ºãºõººñ ãàäíà òóõàéí õ¿í ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ñàéí áàéõ íü íèéãýìä èë¿¿ èäýâõèòýé îðîëöîõûí à÷ õîëáîãäîë ãýõ ìýò àæ áàéäëûí áóñàä ÷óõàë ç¿éëñèéã îéëãîõîä òóñëàäàã. Õ¿ñíýãò 2.9-ä ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøíýýð õàðóóëàâ. �îëîâñðîëûí ò¿âøèí áà ÿäóóðëûí õîîðîíäûí õàìààðëûí òàëààð àâ÷ ¿çýõèéí ºìíº ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷äèéí áîëîâñðîëûí åðºíõèé ò¿âøèíã àâ÷ ¿çâýë óëñûí õýìæýýãýýð íèéò õ¿í àìûí 80 ãàðóé õóâü íü íààä çàõ íü Å�Ñ-èéí 8 äóãààð àíãè òºãññºí áóþó á¿ðýí áóñ äóíä áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø áîëîâñðîë ýçýìøñýí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä, ìºí äýýä áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä äºðºâíèé íýã íü àìüäàð÷ áàéíà ãýäãèéã òýìäýãëýõ íü ÷óõàë. �ºãºº òàëààð, òàâíû íýã õ¿ðýõã¿é õóâü íü áîëîâñðîëã¿é ýñâýë áàãà áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä àìüäàð÷ áàéíà. �èäíèé òààìàãëàæ áàéñàí÷ëàí, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ºíäºð áàéõ òóòàì òóõàéí ºðõ ÿäóóðàëä ºðòºõ ìàãàäëàë áàãàòàé áàéíà. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ á¿ðýí äóíäààñ äýýø áîëîâñðîëòîé áàéõ íü ÿäóóðàëä ºðòºõ ìàãàäëàëûã áóóðóóëæ áàéíà. �¿ðýí äóíäààñ áàãà áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý îéðîëöîîãîîð 45 õóâü, õàðèí ¿¿íýýñ äýýø áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí õóâüä 25 õóâü áàéíà. �íý íü ýíý õî¸ð òîì á¿ëýã äîòðîõ ÿëãààã íóóæ áàéíà. �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé áóþó á¿ðýí áóñ 33 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ äóíä áîëîâñðîëòîé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðëûí ò¿âøèí îéðîëöîî áàéíà. Ãýâ÷ ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëòîé áàéõ íü ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿íèéã áàðàã ãóðàâíû íýã, äèïëîìûí äýýä áîëîâñðîëòîé áàéõ íü äºðºâíèé íýã, áàêàëàâðûí çýðýãòýé áàéõ íü ÿäóóðëûã áàðàã àðàâíû íýã áîëãîí áóóðóóëæ áàéíà. Õàðèí ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøèõ íü áîëîâñðîëûí ºíäºð ò¿âøèíã¿¿äèéí äóíäààñ ººð íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íèéã õîò, õºäººãººð àíãèëàí ¿çýõýä 2 áàãàõàí ººð÷ëºëòèéã õàðæ áîëíî. Äóíä ñóðãóóëü ä¿¿ðãýõ, ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéõ íü ñóìûí òºâ, õºäººä ÿäóóðëûí ò¿âøèíã áóóðóóëàõàä õàíãàëòòàé íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é, äýýä áîëîâñðîëûí äèïëîìòîé ýñâýë äýýä áîëîâñðîëûí çýðýãòýé áàéõ íü ÿäóóðëûí ò¿âøèíã áóóðóóëàõàä èë¿¿ íºëººòýé áàéõàä íèéñëýë õîò áà àéìãèéí òºâä ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîâñðîëòîé áàéâàë ÿäóó áàéõ ìàãàäëàëûã áóóðóóëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.9. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøíýýð Óëñûí äóíäàæ �îëîâñðîëã¿é �àãà �¿ðýí �¿ðýí ÌÀØ Äèïëîìûí Äýýä áóñ äóíä äóíä äýýä à/ á/ ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 45.8 45.6 45.5 34.9 40.7 23.4 11.6 (1.4) (4.9) (3.6) (2.3) (2.3) (3.4) (2.5) (2.1) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 12.8 16.4 13.8 9.3 13.1 6.7 2.9 (0.6) (1.7) (1.7) (0.9) (0.9) (1.5) (0.9) (0.7) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 4.8 7.9 5.7 3.6 6.0 2.7 1.1 (0.3) (0.9) (1.1) (0.5) (0.4) (0.9) (0.5) (0.3) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 3.2 4.2 4.6 4.4 4.5 4.3 4.1 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 59.3 49.7 42.1 41.6 43.4 38.4 39.1 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 19.3 24.7 35.0 36.1 38.8 28.8 25.7 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 55.9 52.3 41.0 38.8 40.7 46.3 46.7 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 60.7 73.1 89.2 88.1 83.7 80.5 82.7 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 5.4 17.9 34.6 18.2 11.5 8.8 3.7 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 4.2 14.2 27.5 18.8 10.2 13.6 11.5 à/ Äèïëîìûí äýýä áîëîí òóñãàé ìýðãýæëèéí äóíä áîëîâñðîë á/ �àêàëàâð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø çýðãèéí äýýä áîëîâñðîë Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèë ýðõëýëò ªðõèéí àæ áàéäëûã òîäîðõîéëîã÷ íýãýí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîë ºðõèéí ãèø¿¿äèéí õºäºëìºð ýðõëýëòèéí áàéäàë, òóõàéëáàë õºäºëìºð ýðõëýõ áîëîìæ, ýðõýëæ áàéãàà àæëûí òºðºë áîëíî. Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèæ ýõýëñýí ¿åýñ ýíý àñóóäàë àíõààðàë òàòàæ áàéíà. Þóíû ºìíº ¿éëäâýðèéí ãàçàð, çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí òîî áàãàññàí íü îëîí õ¿ì¿¿ñèéã õºäºº àæ àõóéä àæèëëàõàä õ¿ðãýñýí. Ãýõäýý ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàéãàëèéí ãàìøèã áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ãýíýòèéí ºñºëòººñ øàëòãààëæ ýíý õàíäëàãà ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.10-ò ÿäóóðëûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî, àæèë ýðõëýëòèéí ¿íäñýí ñàëáàðààð õàðóóëàâ.35 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü àæèë ýðõýëæ 35 Õýðýâ òóõàéí õ¿í ñ¿¿ëèéí æèë àæèë ýðõýëñýí, àæèë ýðõëýýã¿é áîëîâ÷ áàéíãûí àæèëòàé, ýñâýë àæèëã¿é áºãººä àæèë õàéñàí áîë àæèëëàõ õ¿÷èíä îðíî. Õýðýâ ¿ã¿é áîë àæèëëàõ õ¿÷èíä òîîöîãäîõã¿é. Õ¿ñíýãò 2.10-ò íàñûã àâ÷ ¿çýýã¿é. 34 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ áàéãàà ºðõºä àìüäàð÷ áàéãàà õ¿í àìûí àìæèðãààíû ò¿âøíèé áàéäàë ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü àæèëã¿é ýñâýë õºäºëìºðèéí áóñ íàñíû òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøíýýñ ºíäºð áàéíà. Àæèë ýðõýëæ áàéãàà òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí äóíäààñ ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí àæ ¿éëäâýðæñýí ñàëáàðò òýðã¿¿ëýã÷ íü àæèëëàäàã ºðõèéí ÿäóóðëààñ äîîãóóð, õºäºº àæ àõóéä àæèëëàæ áàéãàà òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéíõýýñ á¿ð ÷ èë¿¿ äîîãóóð áàéíà. ßäóó÷óóäûí ãóðàâíû íýã ãàðóé íü ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëä àæèëëàäàã, äºðºâíèé íýã íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàäàã, àðàâíû íýã õ¿ðýõã¿é õóâü íü àæ ¿éëäâýðæñýí ñàëáàðò àæèëëàäàã òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä àìüäàð÷ áàéãàà áºãººä áàðàã ãóðàâíû íýã íü ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä èäýâõèòýé îðîëöîõã¿é áàéãàà ºðõºä àìüäàð÷ áàéíà. պ人 àæ àõóéä àæèëëàãñäûí õóâèéí æèí áóóð÷, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûíõ ºñ÷ áàéãààã ýñ òîîöâîë íèéò õ¿í àìûí á¿òöèéí áàéäàë äýýðõòýé áóþó ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóðõ õ¿í àìûí á¿òýöòýé ìàø îéðîëöîî áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.10. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîãîîð Óëñûí Àæèëòàé Àæèëã¿é Àæèëëàõ äóíäàæ �èéò ÕÀÀ Àæ ¿éëäâýð ¯éë÷èëãýý õ¿÷íýýñ ãàäóóð ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 33.6 41.0 33.2 26.9 48.7 41.6 (1.4) (1.7) (3.0) (3.4) (1.9) (5.4) (2.2) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 9.7 12.0 9.1 7.7 16.7 14.0 (0.6) (0.6) (1.2) (1.3) (0.7) (2.4) (1.1) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 3.9 4.8 3.6 3.1 7.4 6.6 (0.3) (0.3) (0.6) (0.7) (0.3) (1.3) (0.7) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.4 4.2 4.4 4.5 4.7 4.1 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 40.7 44.8 35.8 38.1 42.2 50.4 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 33.9 33.4 33.2 34.6 40.9 23.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 41.0 41.0 39.7 41.4 37.7 54.3 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 86.7 88.3 89.0 84.4 86.3 71.1 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 66.5 34.2 8.1 24.3 4.0 29.4 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 71.5 30.2 8.8 32.6 3.0 25.5 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèë ýðõëýëò áà ÿäóóðëûí õîîðîíäûí õàìààðëûã ýðõýëæ áàéãàà ñàëáàðààð íü íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ áîëíî. Õ¿ñíýãò 2.11-ä ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéã ìàë ìàëëàäàã, õóâèéí áîëîí òºðèéí áîëîí òºñâèéí áàéãóóëëàãà, ìºí òºðèéí ºì÷èéí àæ àõóéí íýãæèä àæèëëàäàãààð íü ÿëãàí õàðóóëàâ36. Ò¿¿í÷ëýí àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð áàéãàà õ¿í àìûã òýòãýâýð àâàã÷ áîëîí áóñàä ãýæ àíãèëñàí. �íý õ¿ñíýãòýýñ äàðààõ ä¿ãíýëò¿¿äèéã õèéæ áîëíî. �ýãä¿ãýýðò, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü áóñàä ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà ºðõ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ìàë àæ àõóé ýðõýëäýã òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ ÿäóóðàëä èë¿¿ èõ ºðòñºí áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, òºðèéí áîëîí òºñâèéí áàéãóóëëàãà ÿëàíãóÿà òºðèéí ºì÷èéí àæ àõóéí ãàçàðò àæèëëàæ áàéãàà òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèí ñàéí áàéíà. �íý ºðõ¿¿äýä Ìîíãîëûí õ¿í àìûí 20 õóâü íü àìüäàð÷ áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, 36 Øèëæèëòèéí ¿åèéí äàðààãààð ýäèéí çàñàãò ýçëýõ óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçðûí õóâü áóóðñàí. �ð÷èì õ¿÷, òýýâýð, íîîñ áîëîâñðóóëàõ çýðýã öººõºí ñàëáàðò óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçàð àæèëëàæ áàéíà. 35 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü õóâèéí ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà ºðõ¿¿ä äýýðõ õî¸ðûí äóíä íü áàéãàà áîëîâ÷ óëñûí ñàëáàðò àæèëëàã÷äààñ èë¿¿ ìàë àæ àõóé ýðõëýã÷èäòýé îéð áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.11. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèë ýðõëýëòèéí áàéäëààð Óëñûí äóíäàæ Àæèëòàé Àæèëã¿é Àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð Ìàë÷èí Õóâèéí Óëñûí Òºðèéí ºì÷èò Òýòãýâýð �óñàä ¿éëäâýð àâàã÷èä ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 36.1 39.2 34.7 25.9 21.6 48.7 35.7 51.4 (1.4) (3.2) (2.2) (2.5) (5.7) (5.4) (2.7) (3.1) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.0 11.4 9.9 7.5 4.9 16.7 10.9 19.2 (0.6) (1.2) (0.8) (0.9) (1.8) (2.4) (1.1) (2.0) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.7 4.5 4.1 3.0 1.7 7.4 4.7 9.6 (0.3) (0.7) (0.4) (0.4) (0.8) (1.3) (0.6) (1.4) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.2 4.4 4.5 4.5 4.7 3.9 4.6 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.3 45.0 39.4 37.2 32.2 42.2 57.0 37.5 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.2 32.6 36.0 33.5 31.6 40.9 17.1 34.4 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 41.1 40.0 42.3 41.4 37.7 61.9 39.6 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.5 88.6 87.3 82.0 91.6 86.3 63.1 86.8 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 100.0 28.8 23.2 12.8 1.8 4.0 15.6 13.8 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 100.0 26.5 24.1 17.9 3.0 3.0 15.8 9.7 Ñàíàìæ: Òýòãýâýð àâàã÷èäàä òºðººñ ÿìàð íýã òºðëèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ àâ÷ áàéãàà ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èäèéã õàìðóóëñàí. Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ĺðºâä¿ãýýðò, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü àæèë ýðõëýýã¿é ºðõ¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðàëä ºðòºõ ìàãàäëàë òàâèí õóâü áàéíà. Ãýõäýý òýä íèéò ÿäóó÷óóäûí 5 õ¿ðýõã¿é õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Òàâäóãààðò, äýýðõ ºðõ¿¿äýýñ ìàø ÿëãààòàé õî¸ð á¿ëýã áàéãàà íü ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä îðîëöîîã¿é ºðõ¿¿ä (òýòãýâýð àâàã÷èä áà òýòãýâýð àâäàãã¿é õ¿ì¿¿ñ) þì. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü òýòãýâýð àâäàã ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðàëä õàìðàãäàõ ìàãàäëàë íü òýòãýâýð àâäàãã¿é ºðõ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä áàãà áàéíà. ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ íü òýòãýâýð àâäàã ºðõ¿¿äèéí ãóðàâíû íýã, òýòãýâýð àâäàãã¿é ºðõ¿¿äèéí áàðàã òàë õóâü íü ÿäóó áàéíà. �íý õî¸ð á¿ëýã òóñ á¿ð ÿäóó÷óóäûí 15 îð÷èì õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Çóðãààäóãààðò, õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò íü çàðèì ñîíèðõîëòîé ìýäýýëëèéã ºã÷ áàéíà. Æèøýý íü òºðèéí áîëîí òºñâèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàãñàä õóâèéí ñàëáàðò àæèëëàã÷äààñ íàñíû õóâüä àõìàä áàéíà. Òýòãýâýð àâàã÷èä íü õ¿í àìûí íàñíû á¿ëãýýð õàìãèéí àõìàä íàñòàé÷óóä áîëîâ÷ àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð áàéãàà òýòãýâðèéí áèø ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷äèéí äóíäàæ íàñ àæèë ýðõýëæ áàéãàà òýðã¿¿ëýã÷èäòýé ºðõòýé îéðîëöîî áàéíà. �öýñò íü, òýòãýâýð àâäàã òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí äóíä ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé áàéõ ìàãàäëàë õàìãèéí ºíäºð áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺íèé áàéäàë ªìíºõ á¿ëýãò äóðüäñàí÷èëàí ýäèéí çàñãèéí á¿òöýä ñ¿¿ëèéí 10 æèëä ãàðñàí ººð÷ëºëòººñ øàëòãààëàí îëîí õ¿ì¿¿ñ àæèë ýðõëýõ ººð áîëîìæóóäûã õàéæ 1990-ýýä îíû ýõýí ¿åä ìàë ìàëëàõààð õºäºº ð¿¿ îëíîîðîî øèëæèæ áàéñàí áèëýý. Õàðèí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õîò, àéìãèéí òºâ ðóó øèëæèí ñóóðüøèõ áóöàõ õºäºë㺺í áîëîâ. Æèøýýëáýë, ºðõèéí ñóäàëãààãààð õ¿í àìûí áàðàã 10 õóâü íü 36 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ øèëæèí ñóóðüøèæ áàéñíû37 òàë íü ñ¿¿ëèéí 10 æèëä, äºðºâíèé íýã íü 1998 îíîîñ õîéø øèëæèí ñóóðüøñàí áàéíà. Øèëæèí ñóóðüøñàí 10 õ¿í òóòìûí äºðºâ íü àæèë õàéæ ýñâýë çàõ çýýëä îéð áàéõûí òóëä í¿¿ñýí ãýæ ñóäàëãààíû àñóóëòàíä õàðèóëñàí áàéíà. ßäóóðàë áà øèëæèõ õºäºë㺺íèé õîîðîíä ÿìàð õàìààðàë áàéíà âý? Øèëæèí ñóóðüøñàí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä õ¿í àìûí 12 õóâü íü àìüäàð÷ áàéíà. �äãýýð õ¿ì¿¿ñ øèëæèí ñóóðüøààã¿é õ¿í àìààñ ÿäóóðàëä áàãà ºðòñºí áàéãàà áºãººä øèëæèí ñóóðüøñàí ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí 31 õóâü, øèëæèí ñóóðüøààã¿é ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí 37 õóâü áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.12). �íý ä¿ãíýëòèéã óëñûí ò¿âøèíä àâ÷ ¿çýõýä à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîâ÷ õîò, õºäººãººð ¿çýõýä òèéì áèø áàéíà. Øèëæèí ñóóðüøñàí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõèéã øèëæèí ñóóðüøààã¿é òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõòýé õàðüöóóëàõàä õîò, õºäººä õî¸óëàíä íü ýäãýýð ºðõèéí õóâüä àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ÿëãàà áàãà àìüæèðãàà ñàéòàé áàéíà. Øèëæèí ñóóðüøèã÷èä õîò ñóóðèí ãàçàðò èõ áàéãàà áóþó íèéò øèëæèí ñóóðüøèã÷äûí (øèëæèí ñóóðüøèæ áàéñàí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ¿¿äèéí) áàðàã òàâíû äºðºâ íü íèéñëýë õîò áîëîí àéìãèéí òºâä àìüäàð÷ áàéíà. ßäóó÷óóäûí àðàâíû íýã íü øèëæèí ñóóðüøèæ áàéñàí òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõºä àìüäàð÷ áàéãàà áºãººä òýäíèé 70 õóâü íü õîò ñóóðèí ãàçàð àìüäàð÷ áàéíà. �öýñò íü, õºäººãèéí øèëæèí ñóóðüøèã÷èä íàñíû õóâüä àõìàä íàñíû ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé áàéõ íü ýëáýã áàéãààãààñ ººð îíöãîé ÿëãàà õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õàðàãäñàíã¿é. Õ¿ñíýãò 2.12. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèëæèí ñóóðüøñàí áàéäëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Øèëæèí Øèëæèí Øèëæèí Øèëæèí Øèëæèí Øèëæèí ñóóðüøèã÷ ñóóðüøèã÷ áèø ñóóðüøèã÷ ñóóðüøèã÷ áèø ñóóðüøèã÷ ñóóðüøèã÷ áèø ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 31.2 36.8 29.0 30.5 38.7 43.7 (2.9) (1.5) (3.2) (1.9) (5.9) (2.4) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 9.6 11.2 8.4 9.4 13.9 13.2 (1.2) (0.6) (1.3) (0.8) (2.8) (1.0) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.4 4.7 3.8 4.0 6.6 5.5 (0.7) (0.4) (0.8) (0.4) (1.5) (0.6) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.2 4.3 4.3 4.4 4.1 4.3 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.8 43.3 42.9 41.6 47.1 45.0 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 29.9 31.4 29.4 29.7 31.8 33.1 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 47.2 44.1 47.6 45.9 45.9 42.1 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 79.7 82.9 78.8 79.7 82.6 86.3 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 10.6 89.4 16.5 83.5 5.5 94.5 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 12.3 87.7 9.6 45.9 2.7 41.8 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 2.8. Õºðºí㺠պðºí㺠ºì÷ëºëèéí áàéäàë íü õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ áàñ íýã ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áèëýý. Õºðºíãèéí ÷àäàâõèòàé áàéõ íü ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðã¿é áàéäàë, õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë äýõ óëèðëûí ººð÷ëºëò, íºëººë뺺ñ çàéëñõèéõ áîëîìæèéã ºðõ¿¿äýä îëãîíî. Õýðýâ ºðõèéí ¿íäñýí îðëîãî îëîã÷ íü ãýíýò àæèëã¿é áîëîõ, öàñ çóä, ãàí ãà÷èã, óñíû ¿åð çýðýã 37 �íý òîäîðõîéëîëò îäîîãèéí àìüäàð÷ áàéãàà ñóìààñ ººð ñóìä òºðñºí, òºðñºí ñóìààñàà øèëæèí ÿâààä áóöàæ øèëæèæ èðñýí õ¿í àìûã îðóóëíà. Àäèë òîäîðõîéëîëòûã àøèãëàñàí ÷ Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãîîð 25 õóâü íü øèëæèõ õºäºë㺺íä õàìðàãäñàí ãýñýí ¿ð ä¿í ãàðñàí 37 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ áàéãàëèéí ãýíýòèéí ãàìøèã òîõèîëäîõ çýðýã ýðñäýëä îðîõ ¿åä ºðõèéí õýðýãëýýãýý õàíãàõûí òóëä ºðõ íü ººðèéí ¿íäñýí õºðºí㺺 õýðýãëýõ íü ò¿ëõ¿¿ áàéäàã. Æèøýýëáýë, ìàëàà íÿäàëæ çàðàõ, ýñâýë õàäãàëàìæèä áàéñàí ìºí㺺 àâàõ çýðýã àëõàìóóä õèéæ áîëîõ þì. ¯íäñýí õºðºí㺠íü åðºíõèé人 çýýëèéí çàõ çýýëä îðîëöîõîä ìàø ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Òèéìýýñ, áàÿëãèéí ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã òóõàéí ºðõèéã ýðñäýëä ºðòºõººñ õàìãààëäàã äààòãàë ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. �íä ìàë, ãàçàð, ñàíõ¿¿ãèéí ãýñýí ãóðâàí òºðëèéí õºðºíãèéí òàëààð àâ÷ ¿çüå. Ìàë Ìîíãîë Óëñûí õºäºº àæ àõóéí ¿íäñýí ¿éëäâýðëýë íü ìàë àæ àõóé þì. Àæèëëàõ õ¿÷íèé áàðàã òàë õóâü íü õºäºº àæ àõóéä ÿëàíãóÿà ìàë ìàëëàõ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé õºäºëìºð ýðõýëæ áàéíà. Òàâàí õîøóó ìàëûí òºðºë òóñ á¿ð íü ºðõèéí àìüæèðãààíä ººð ººð äýìæëýã, áîëîìæèéã îëãîäîã. ßìààòàé áàéâàë íîîëóóðûí áèçíåñò îðîëöîõ, õîíü ýñâýë òýìýýòýé áàéõ íü íîîñíû õóäàëäàà õèéõ, ¿õýð, àäóóòàé áàéõ íü ìàõ, ñ¿¿, öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ãýõ ìýò áîëîìæóóäûã áèé áîëãîäîã. Ìàëòàé ºðõèéã òàâàí õîøóó ìàëûí òºð뺺ð íü ãàçàð ç¿éí áàéðëàëààð Õ¿ñíýãò 2.13-ò õàðóóëàâ. Àðâàí õ¿í òóòìûí áàðàã äºðºâ íü ìàëòàé áàéíà. Õ¿í àìûí îéðîëöîîãîîð äºðºâíèé íýãýýñ ãóðàâíû íýã îð÷èì íü ¿õýð, àäóó, ÿìàà, õîíüòîé áàéõàä àðàâíû íýã õ¿ðýõã¿é õóâü íü òýìýýòýé áàéíà. �íý áàéäàë á¿ñ íóòàã á¿ðò ººð ººð áàéõ áà õîòûí õ¿í àìûí 10 õ¿ðýõã¿é õóâü íü ìàëòàé áàéõàä õºäººãèéí õ¿í àìûí áàðàã äºðºâíèé ãóðàâ íü ìàëòàé áàéíà. Óëààíáààòàðò ìàëòàé ºðõèéí òîî õàìãèéí öººí áóþó 4 õóâü ÷ õ¿ðýõã¿é áàéíà. Õàðèí ýñðýãýýð, õºäººä õ¿í àìûí áàðàã 90 îð÷èì õóâü íü ÿìàð íýã òºðëèéí ìàëòàé áàéíà. Ìàëòàé ºðõèéã á¿ñ íóòãààð ¿çâýë á¿ð ÷ èë¿¿ òîäîðõîé ä¿ð çóðàã ãàð÷ áàéãàà áºãººä Õàíãàéí á¿ñ õàìãèéí îëîí ìàëòàé, ÿëàíãóÿà õîíü, ÿìàà èõòýé áàéíà. Ìàëûí òîëãîéí òîîã áîäîä øèëæ¿¿ëñýíýýð (ìàëòàé ºðõ¿¿äèéí äóíä) íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîî äóíäæààð 7 áîä áàéíà38 (Õ¿ñíýãò 2.13-ã ¿ç). �íý ¿ç¿¿ëýëò íü õîòòîé õàðüöóóëàõàä õºäººä 2 äàõèí îëîí áàéãàà íü ãàéõàõ ç¿éë áèø þì. Ñóóðüøëààð ¿çâýë õºäºº áàéõ òóñàì ºðõèéí äóíäàæ ìàëûí òîî èõ áàéíà. �ýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîî òîëãîéãîîð (òýìýýíýýñ áóñàä á¿õ òºðºë äýýð) á¿ñ íóòãóóäûí äóíä Ç¿¿í á¿ñ õàìãèéí ºíäºð áàéíà. �íý íü Ç¿¿í á¿ñèéí ãàçàð íóòãèéí èõýíõ íü òàë áºãººä ºâñ íîãîî ýëáýã, áýë÷ýýð ñàéòàé òóë ìàë ìàëëàõàä òîõèðîìæòîé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. �àðóóí á¿ñèéí õóâüä ìàë÷èä õàðüöàíãóé îëîí ò¿¿ãýýðýý ÷ õî¸ðäóãààðò áóþó õàíãàéí á¿ñèéí äàðàà îðæ áàéãàà áîëîâ÷ íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîîãîîðîî õàìãèéí äîîãóóð áàéíà. �öýñò íü îëîí ìàë÷èí ºðõèéí õóâüä ìàëûí òîî öººí áàéãààãààñ ÿäóóðàëä ºðòºõ íü èë¿¿ áàéíà. Ìàë÷èí ÿäóó ºðõèéí ìàëûí äóíäàæ òîî 5 õîøóó ìàëûí àëü ÷ òºðºë äýýð ÿäóó áèø ìàë÷èí ºðõèéí ìàëûí äóíäàæ òîîíîîñ 2 äàõèí öººõºí áàéíà. 38 Ìàëûí òîîã íýãòãýí òîîëîõûí òóëä áîäîä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéã õýðýãëýâ. Ìàëûí òîîã áîäîä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöåíò: 1 áîä=1 àäóó = 1 ¿õýð = 0.67 òýìýý = 6 õîíü = 8 ÿìàà 38 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.13. Ìàë àæ àõóé ýðõëýëò, íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîîãîîð 1 ¯õýð Àäóó Òýìýý Õîíü ßìàà �îä Ì àë÷èä Ì àëûí Ì àë÷èä Ì àëûí Ì àë÷èä Ì àëûí Ì àë÷èä Ì àëûí Ì àë÷èä Ì àëûí Ì àë÷èä Ì àëûí (%) äóíäàæ (%) äóíäàæ (%) äóíäàæ (%) äóíäàæ (%) äóíäàæ (%) äóíäàæ òîî òîî òîî òîî òîî òîî Õîò 7.2 1.9 3.3 2.4 0.3 0.7 4.1 8.2 4.7 4.5 9.1 3.3 պ人 54.5 2.3 57.5 2.9 17.4 1.1 61.7 12.4 64.0 12.5 72.3 7.6 Óëààíáààòàð 3.2 1.2 1.1 4.0 0.1 1.0 1.1 5.8 1.0 3.4 3.8 2.6 Àéìãèéí òºâ 11.9 2.1 5.9 2.0 0.7 0.6 7.7 8.6 9.2 4.6 15.4 3.5 Ñóìûí òºâ 39.0 1.7 29.3 2.3 4.4 0.5 34.0 7.9 36.4 7.1 46.9 4.5 պ人 63.4 2.6 73.6 3.0 24.7 1.1 77.5 13.5 79.8 13.9 86.7 8.5 �àðóóí 40.2 1.6 41.9 1.4 15.3 0.5 43.5 8.7 49.9 12.4 54.4 5.0 Õàíãàé 42.5 2.6 45.2 2.9 8.1 1.4 52.1 10.7 50.4 11.7 58.3 7.3 Òºâ a/ 28.5 1.5 24.1 3.3 9.7 1.8 30.7 14.2 31.2 11.3 40.1 6.6 Ç¿¿í 50.8 3.7 47.5 4.5 15.9 0.6 38.2 20.9 45.2 12.5 53.8 11.5 ßäóó áóñ 28.3 2.7 27.1 3.7 7.8 1.4 29.1 15.6 30.0 13.6 35.7 9.0 ßäóó 28.3 1.4 27.9 1.4 8.1 0.5 30.9 6.1 33.3 9.0 39.9 3.9 Óëñûí äóíäàæ 28.3 2.3 27.4 2.9 7.9 1.0 29.8 12.1 31.2 11.8 37.2 7.0 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. Ñàíàìæ : Ì àëûí òîîã áîäîä øèëæ ¿¿ëñýí. � ýã áîä íýã àäóó íýã ¿õýð, 0.67 ò ýìýý, 6 õîíü, áóþó 8 ÿìààò àé òýíö¿¿ ãýæ òîîöäîã. ¯õýðò ñàðëàãèéã îðóóëñàí. �õ ñóðâàëæ : ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 39 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Ìàë àæ àõóé ýðõëýëò, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé õîîðîíä ÿìàð õàìààðàë áàéíà âý? Õ¿ñíýãò 2.14-ò ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ìàë àæ àõóé ýðõýëäýã ºðõ¿¿äýýð, õîò õºäººãººð, ìàëûí òºðºë á¿ð äýýð õàðüöóóëæ õàðóóëàâ. Ìàë àæ àõóé ýðõëýëòèéí áàéäàë õîò, õºäººãººð ìàø ÿëãààòàé áàéíà. Õîò, ñóóðèí ãàçàðò ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà ºðõèéí ÿäóóðàëä ºðòºëò õ¿ðýý ºíäºð áàéãàà íü õîò, ñóóðèí ãàçàðò çºâõºí õºäºº àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ íü õàíãàëòòàé áèø áºãººä ºðõ¿¿ä àìüæèðãààãàà äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä îëîí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààã çýðýã ýðõëýõ õýðýãòýéã õàðóóëæ áàéíà. Õàðèí ìàë àæ àõóé ýðõëýõ íü õºäººãèéí õ¿í àìûí àæ áàéäëûí ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà áà ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûã ìàëã¿é õ¿í àìòàé õàðüöóóëàõàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí, ò¿¿í÷ëýí ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò ìàø áàãà áàéíà. �¿ñ íóòãóóäûí õóâüä ç¿¿í áà òºâèéí á¿ñèéí ìàë÷äûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí íü ìàë ìàëëàäàãã¿é õ¿í àìûíõààñ ºíäºð áàéãàà áºãººä çºâõºí ç¿¿í á¿ñèéí ìàë÷äûí äóíä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õàðüöàíãóé áàãà áàéíà. Õàðèí áàðóóí á¿ñèéí õóâüä ìàë ìàëëàäàãã¿é õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí áàãà áàéõàä õàíãàéí á¿ñýä àëü ÷ á¿ëãèéí õóâüä ÿäóóðëûí ò¿âøèí àäèëõàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.14. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ìàë àæ àõóé ýðõëýëòèéí áàéäëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Ìàë÷èí Ìàë÷èä Ìàë÷èí Ìàë÷èä Ìàë÷èí Ìàë÷èä áóñ áóñ áóñ ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 34.6 38.7 29.9 33.7 53.5 39.5 (1.6) (2.6) (1.8) (5.1) (3.2) (2.9) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 10.9 11.2 9.2 8.9 17.5 11.6 (0.7) (1.0) (0.7) (2.3) (1.7) (1.1) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.8 4.5 4.0 3.5 8.0 4.6 (0.4) (0.5) (0.4) (1.2) (1.1) (0.6) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.3 4.3 4.7 4.2 4.3 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 42.6 44.6 41.6 44.5 46.5 44.6 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 30.8 31.8 29.7 29.4 35.4 32.1 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 45.3 43.0 46.0 48.8 42.8 42.2 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 79.4 87.8 78.9 87.0 81.4 87.9 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 60.1 39.9 41.8 4.7 18.3 35.2 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 62.8 37.2 50.4 5.0 12.4 32.2 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �íäýýñ ¿çýõýä õºäººä ìàë àæ àõóé ýðõëýëò áîëîí ÿäóóðëûí õîîðîíä ñºðºã õàìààðàëòàé áàéíà. Ìàëëàæ áàéãàà ìàëûí òîî ¿¿íä õàìààòàé þó? Çóðàã 2.6-ä íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîîãîîð ìàë÷äûí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýã õàðóóëàâ. �ýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîî îëîí áàéâàë õîò, õºäººãèéí àëèíä íü ÷ ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóóð÷ áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä ìàëòàé ºðõ¿¿äèéí àìüæèðãàà íü ìàëã¿é ºðõ¿¿äèéíõýýñ äîîãóóð áàéãàà õýäèé ÷ ìàëòàé ºðõ¿¿äèéí äóíä áîë ìàëûí òîî îëîí áàéõ òóñàì ÿäóóðàëä ºðòºõ íü áàãà áàéíà. �íý õàìààðàë õºäººä èë¿¿ òîä õàðàãäàæ áàéãàà áà íýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîî 20 áîäîîñ äýýø áàéõàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí òîãòâîðòîé áàéíà. �íä ºãºõ íýãýí áîëîìæòîé òàéëáàð áîë îëîí ìàëòàé áàéõ òóñàì á¿òýýìæ ºíäºðòýé îëîí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààã çýðýã ÿâóóëæ, çºâõºí òîäîðõîé íýã òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààí äýýð ò¿øèãëýñýíýýñ ¿¿ñ÷ áîëîõ ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõ þì. 40 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Ìàë÷äûí 75 õóâü íü äîîä òàë íü (5 õîøóó ìàëûí) ãóðâàí òºðëèéí ìàëòàé áàéãàà áîäèò áàéäëààñ ýíý òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëæ áàéíà.39 Õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) Çóðàã 2.6. ßäóóðàë áà ìàëûí òîî 60 պ人 40 20 Õîò 0 5 15 25 �ýã õ¿íä íîãäîõ�ýã õ¿íä íîãäîõ ìàëûí òîî (áîäîä øèëæ¿¿ëñýíýýð) ìàëûí òîî (áîäîä øèëæ¿¿ëñýíýýð) �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Ãàçàð ßëàíãóÿà, õºäºº àæ àõóé ýðõýëäýã ºðõèéí õóâüä ãàçàð íü õºðºíãèéí íýã ÷óõàë õýëáýð áîëíî. Ãýõäýý ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýëòèéã ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà õ¿ðýý, ò¿âøèíòýé õàðüöóóëáàë òèéì ÷ ºðãºí õ¿ðýýòýé áèø þì. ªðõèéí ñóäàëãààãààð õ¿í àìûí äºíãºæ 13 õóâü íü ãàçðûã ¿ð òàðèà, õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëæ àøèãëàæ áàéíà. Ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýëòèéí òàëààð õîò, õºäººãèéí õîîðîíä îíöãîé ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõ íü àìüæèðãààíû ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëýõ õàíãàëòòàé áîëîìæèéã áèé áîëãîæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ßäóó÷óóäûã ÿäóó áóñ õ¿í àìòàé õàðüöóóëàõàä ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõ íü ýëáýã áàéãàà áºãººä ÿäóó÷óóäûí 17 îð÷èì õóâü, ÿäóó áóñ õ¿í àìûí 11 õóâü íü ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëæ áàéíà. Äàðààõè õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààð÷ ãàçàð òàðèàëàí ºðãºí õºã溺ã¿é áàéæ áîëíî. ¯¿íä: �ýãä¿ãýýðò, öàã àãààðûí ýðñ òýñ áàéäàë íü ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõýä õ¿íäðýëòýé, áàéãàëèéí ãàìøèã òîõèîëäîõîä óðãàö àëäàõàä àìàðõàí. Õî¸ðäóãààðò, õºðñíèé ÷àíàð, ãàçðûí ÷èéãøèëò áàãàòàéãààñ óðãàöûí õýìæýý øàëòãààëäàã. Ãóðàâäóãààðò, ãàçàð òàðèàëàíä áóñàä ñàëáàðààñ æèøýý íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðààñ èë¿¿ õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäàãääàã áàéæ áîëîõ þì. ĺðºâä¿ãýýðò, ãàçàð òàðèàëàíã ìàë àæ àõóé øèãýýð óëàìæëàí ýðõýëæ áàéãààã¿é, õýäõýí æèëèéí ºìíº õ¿ðòýë ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã òºð çàñãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, óäèðäëàãààð ýðõëýí ÿâóóëæ áàéñàí. Òàâäóãààðò, ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýëò íü óëàìæëàëò í¿¿äëèéí àæ àõóéòàé çîõèöîõîä õ¿íäðýëòýé. 39 ªºð íýã áàéæ áîëîõ íºõöºë áîë õýðýâ ºðõ çºâõºí ìàë àæ àõóéí 1-2 òºðëèéí ìàë á¿õèé ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ íü òýäýíä ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíä ìýðãýøèõ áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí ïðîöåññò ýäèéí çàñãèéí òîäîðõîé ò¿âøèíä õ¿ðýõ áîëîìæèéã îëãîäîã. 41 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.15. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýëòèéí áàéäëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Ãàçàð òàðèàëàí Ãàçàð òàðèàëàí Ãàçàð òàðèàëàí Ãàçàð òàðèàëàí Ãàçàð òàðèàëàí Ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëäýãã¿é ýðõýëäýã ýðõýëäýãã¿é ýðõýëäýã ýðõýëäýãã¿é ýðõýëäýã ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 34.5 47.2 29.2 39.0 41.4 54.3 (1.5) (3.2) (1.8) (4.4) (2.5) (4.4) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 10.3 15.4 8.8 12.6 12.4 17.7 (0.6) (1.5) (0.7) (1.8) (1.0) (2.3) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.4 6.8 3.8 5.5 5.1 7.9 (0.3) (0.9) (0.4) (1.1) (0.5) (1.5) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.2 4.8 4.3 4.9 4.2 4.8 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.4 43.1 41.6 43.7 45.6 42.6 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 30.8 33.9 29.5 30.8 32.5 36.5 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.4 45.2 45.9 49.0 42.4 41.9 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 81.9 87.8 78.9 86.0 85.6 89.2 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 83.2 16.8 40.1 6.4 43.1 10.4 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 87.2 12.8 49.5 5.9 37.6 6.9 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ̺íãºí õºðºí㺠ªðõèéí áàÿëãèéí íýã ¿íäñýí õýñýã íü ìºíãºí õºðºí㺠áèëýý. Õýðâýý ºðõèéí îðëîãî íü çàðëàãààñàà äàâæ áàéâàë õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íèéãýý õàäãàëíà, õàðèí çºâõºí ºäºð òóòìûíõàà õýðýãëýýã ë õàíãàæ áàéãàà òîõèîëäîëä ìºí㺺 õàäãàëàõ áîëîìæã¿é íü ìýäýýæ þì.40 Ìîíãîë Óëñàä õ¿í àìûí çºâõºí àðàâíû íýã íü áàíêàíä ìºí㺺 õàäãàëóóëäàã, ýñâýë êîìïàíèé õóâüöàà ýçýìøèæ áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí 15 õóâü íü, õºäººä 7 õóâü íü ìºíãºí õºðºíãºòýé áàéíà. Îäîîãîîð õ¿ì¿¿ñ ìºí㺺 áàíêèíä õàäãàëàõ íü õîâîð, õàðèí áýëíýýð õàäãàëàõ íü ýëáýã áàéãààãààñ õàäãàëàìæèéí õóâü òºäèéëºí ºíäºð ãàðààã¿é áàéæ áîëîõ þì. Ñóäàëãààíä õàìðàãäàãñäûí 90 õóâü íü õàíãàëòòàé ìºí㺠áàéäàãã¿é ó÷ðààñ ìºí㺺 õàäãàëäàãã¿é ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ìºíãºí õºðºíãºòýé áàéõ íü ÿäóóðàëä áàãà ºðòºõºä øóóä õàìààðàëòàé ãýäýã íü òîäîðõîé þì. ßëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîò áîëîí àéìãèéí òºâä õàäãàëàìæ ýçýìøèã÷èä ÿäóóðëûí ò¿âøèí õàäãàëàìæã¿é õ¿í àìûíõíû ãóðàâíû íýãòýé òýíö¿¿ áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.16). Ñóìûí òºâ, õºäººãèéí õàäãàëàìæòàé ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðàëä õàìðàãäàëòûí õ¿ðýý íü õàäãàëàìæã¿é ºðõèéíõººñ 40 õóâèàð áàãà áàéíà. �íýõ¿¿ ÿëãàâàðòàé áàéäëûã ÿäóóðëûí áóñàä õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò óëàì ÷ òîä õàðóóëæ áàéíà. �öýñò íü õýëýõýä, ÿäóó÷óóäûí 5 õóâü íü, ÿäóó áóñ ºðõèéí 15 õóâü íü ìºíãº, ñàíõ¿¿ãèéí ººðèéí õºðºíãºòýé áàéíà. 40 Óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûã õóâü÷ëàõàä õóâüöààã õ¿í àìä òàðààñàí áóþó õóäàëäñàí. 42 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.16. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, õàäãàëàìæ ýçýìøñýí áàéäëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Õàäãàëàìæ Õàäãàëàìæ Õàäãàëàìæ Õàäãàëàìæ Õàäãàëàìæ Õàäãàëàìæ ýçýìøäýãã¿é ýçýìøäýã ýçýìøäýãã¿é ýçýìøäýã ýçýìøäýãã¿é ýçýìøäýã ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 38.8 15.5 33.8 11.1 44.6 27.5 (1.5) (2.4) (1.8) (2.4) (2.4) (5.9) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 12.0 3.1 10.5 2.0 13.7 6.1 (0.6) (0.6) (0.8) (0.5) (1.0) (1.5) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 5.2 0.9 4.6 0.5 5.8 2.0 (0.4) (0.2) (0.5) (0.2) (0.6) (0.7) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.3 4.4 4.3 4.2 4.4 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 43.5 42.1 42.1 40.1 45.0 47.6 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.1 32.1 29.5 30.3 32.7 37.1 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.5 44.5 46.5 44.7 42.2 44.2 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 82.0 86.5 78.6 85.1 85.8 90.4 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 95.0 5.0 43.8 2.6 51.2 2.4 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 88.3 11.7 46.9 8.6 41.5 3.1 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 2.9. Ñóóö Õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøíèéã òîäîðõîéëîõ ãîë ¿ç¿¿ëýëòèéí íýã íü òýäíèé ýçýìøèæ áàéãàà ñóóöíû òºðºë áîëîí äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíä õ¿í àìûí õàìðàãäàõ áîëîìæ þì. ªðõèéí ñóóöíû íºõöºë ìºí õ¿í àìûí õ¿ðòýæ áàéãàà äýä á¿òöèéí õîëáîãäîõ ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëñíààð ºðõ, õ¿í àì íü ýìçýã áàéäëààñ ãàðàõ óëìààð òýäíèé ñîíãîëò õèéõ áîëîìæ íü íýìýãäýæ àæ áàéäëàà õóðäàí äýýøë¿¿ëíý. Äýä á¿òöèéí õºãæèë ñàéí áàéõ íü ºðõèéí ãèø¿¿äèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîëöîîã îëãîäîã. Òóõàéëáàë äýðãýäýýñýý ýñâýë òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæèéí ñèñòåìòýé õîëáîãäîæ óíäíû øààðäëàãà õàíãàñàí óñàà àâ÷ õýðýãëýæ áàéãàà ºðõ, õ¿í àìûã ãýðýýñýý õàãàñ öàã ãàðóé ÿâæ õýðýãëýýíèé óñàà àâ÷ áàéãàà ºðõ, õ¿í àìòàé õàðüöóóëàõàä ìýäýýæ àõóéí äàâóóòàé íºõöºëä àìüäàð÷ áàéãàà þì. �íä ºðõ, õ¿í àìûí ñóóöíû òºðºë áîëîí òýäíèé äýä á¿òöèéí ¿íäñýí ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéã õ¿ðòýæ áàéãàà áàéäëûí òàëààð àâ÷ ¿çíý. Ñóóöíû òºðºë Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí õàìãèéí íèéòëýã õýðýãëýäýã ñóóöíû íýã òºðºë áîë ãýð þì. �èéò õ¿í àìûí 45 õóâü íü ãýðò, ãóðàâíû íýã íü ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä, òàâíû íýã íü íèéòèéí îðîí ñóóöíû áàéøèí äîòîðõ ñóóö (öààøèä, íèéòèéí òîõèëîã ñóóö ãýíý)–íä àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿í àìûã ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çýõýä õîòûí õ¿í àìûí áàðàã òàë õóâü íü ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä, ãóðàâíû íýã íü íèéòèéí òîõèëîã ñóóöàíä, òàâíû íýã íü ãýðò àìüäàð÷ áàéíà. Õàðèí õºäººãèéí õ¿í àìûí äºðºâíèé ãóðàâ íü ãýðò, áóñàä íü èõýâ÷ëýí ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.17-ä ÿäóóðàë áîëîí ñóóöíû òºðºë, íºõöëèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã õàðóóëàâ. ßäóóðëûí ò¿âøèí ãýðò àìüäðàí ñóóã÷äûí äóíä õàðüöàíãóé ºíäºð, ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä àìüäðàã÷äûí õóâüä ¿¿íýýñ àðàé áàãà, õàðèí íèéòèéí òîõèëîã ñóóöàíä àìüäðàã÷äûí äóíä õàìãèéí áàãà áàéíà. Õîòîä ÷ èéì ÷èã õàíäëàãà õàðàãäàæ, íèéòèéí òîõèëîã ñóóöàíä àìüäàðäàã ºðõèéí ÿäóóðàëä ºðòºõ ìàãàäëàë ñóóöíû òóñäàà áàéøèíä àìüäàðäàã 43 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ ºðõèéíõººñ áàðàã òàë õóâèàð äîîãóóð, ãýðò àìüäàð÷ áàéãàà ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøíèé ãóðàâíû íýãòýé òýíö¿¿ áàéíà. Ãýõäýý õºäººä áàñ íýãýí ä¿ð çóðàã ãàð÷ áàéãàà íü áàéøèíä àìüäðàã÷äûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí íü ãýðò àìüäðàã÷äûíõààñ ºíäºð áàéãàà áàéäàë þì. ßäóó÷óóä ãýðò ò¿ëõ¿¿ àìüäàð÷ áàéãàà áºãººä òýäíèé òàëààñ èë¿¿ õóâü íü ãýðò àìüäàð÷ áàéõàä ãóðàâíû íýã íü áàéøèíä, àðàâíû íýã õ¿ðýõã¿é õýñýã íü íèéòèéí òîõèëîã ñóóöàíä àìüäàð÷ áàéíà. Ãýõäýý Óëààíáààòàð õîò áîëîí àéìãèéí òºâ¿¿äýä ÿäóó÷óóäûí òàë õóâü íü áàéøèíä, ãóðàâíû íýã íü ãýðò, çóðãààíû íýã íü íèéòèéí òîõèëîã ñóóöàíä àìüäàð÷ áàéíà. պ人ä ÿäóó õ¿í àìûí òàðõàëò íèéò õ¿í àìûí òàðõàëòòàé îéðîëöîî áóþó äºðâºí õ¿í òóòìûí ãóðàâ íü ãýðò, ¿ëäñýí íü áàéøèíä àìüäàð÷ áàéíà. 44 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.17. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóöíû òºð뺺ð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Ãýð �àéøèí Òîõèëîã �óñàä Ãýð �àéøèí Òîõèëîã �óñàä Ãýð �àéøèí Òîõèëîã �óñàä ñóóö ñóóö ñóóö ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 43.4 38.2 16.6 30.0 47.5 33.9 14.3 31.2 41.9 48.5 41.8 20.0 (2.2) (1.9) (2.3) (6.7) (3.2) (2.2) (2.1) (7.1) (2.7) (3.7) (10.4) (18.4) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 13.5 11.3 5.0 9.1 14.7 10.5 3.9 9.6 13.0 13.3 16.8 4.6 (0.9) (0.9) (1.1) (2.5) (1.4) (1.0) (0.7) (2.7) (1.1) (1.5) (8.0) (4.2) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 5.7 4.8 2.3 3.2 6.2 4.7 1.6 3.5 5.5 5.2 9.2 1.0 (0.5) (0.5) (0.7) (1.3) (0.8) (0.6) (0.4) (1.5) (0.6) (0.8) (5.3) (1.0) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.2 4.6 4.0 4.5 4.5 4.7 4.0 4.6 4.1 4.6 4.7 4.2 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 45.7 42.1 40.3 40.4 45.7 41.1 40.5 40.7 45.8 44.3 37.2 38.3 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 31.9 32.3 28.0 30.5 31.0 30.8 27.5 29.5 32.2 35.7 34.1 38.3 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 43.5 44.6 46.1 48.4 47.3 45.4 46.5 49.7 42.3 42.8 40.8 38.6 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 84.0 82.4 79.6 82.4 77.6 81.1 78.8 82.0 86.0 85.5 91.0 85.9 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 53.1 37.1 9.2 0.7 15.3 23.3 7.3 0.7 37.8 13.8 1.9 0.1 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 44.2 35.1 19.9 0.9 11.6 24.8 18.3 0.8 32.6 10.3 1.7 0.1 Ñàíàìæ: �óñàä ñóóöàíä óëñûí áîëîí îþóòíû äîòóóð áàéð, íèéòèéí ýçýìøëèéí áóñàä áàéøèí îðíî.Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 45 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿ä Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ, öàõèëãààí, ýð÷èì õ¿÷ çýðýã äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õ¿í àìûã õàíãàñíààð òýäíèé àìüæèðãààíû ò¿âøèí äýýøèëíý.41 Øààðäëàãà õàíãààã¿é óñàí õàíãàìæ áîëîí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ íü õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäýä øóóä íºëººëæ, ºâ÷ëºë, ò¿¿íèé äýãäýëòèéã íýìýãä¿¿ëíý. Öàõèëãààí, ýð÷èì õ¿÷íèé äóòàãäàë íü õ¿í àìûí áîëîâñðîë, õºðºí㺠îðóóëàëòàíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Àæ áàéäëûí ýíý ¿ç¿¿ëýëò ÿìàð áàéíà âý? ªðõèéí ñóäàëãààãààð íèéò ºðõèéí òàâíû ãóðàâ íü ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæòàé, õî¸ðíû íýã íü àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéãóóëàìæòàé, äºðºâíèé ãóðàâ íü öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæòàé áàéíà. �èéò ºðõèéí àðàâíû äºðºâ íü äýýðõè 3 ¿éë÷èëãýýãýýð á¿ðýí õàíãàãäñàí áàéíà. Ãýõäýý õîò, õºäººãèéí õîîðîíä çºð¿¿ èõ áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçàðò äýýðõè ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéã õ¿ðòýõ áîëîìæ õºäººòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéãààã Çóðàã 2.7-ä õàðóóëæ áàéíà. պ人ãèéí ºðõòýé õàðüöóóëàõàä õîòûí ºðõèéí õóâüä äýýðõè ¿éë÷èëãýýíèé ÿäàæ íýãèéã íü õ¿ðòýæ áàéíà. Õîòûí ºðõèéí äºðºâíèé ãóðàâ íü ýíý ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí íýãèéã õ¿ðòýæ áàéõàä õºäººä äºðºâíèé íýã íü ë õ¿ðòýæ áàéíà. Õîòûí ºðõèéí 63 õóâü íü, õºäººãèéí ºðõèéí çºâõºí 16 õóâü íü ë äýýðõè 3 ¿éë÷èëãýýã á¿ãäèéã õ¿ðòýæ áàéãàà íü õîò, õºäººãèéí õîîðîíä ìàø èõ ÿëãàà áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ñóäàëãààíä á¿ðýí ìýäýýëýë àâ÷ ÷àäààã¿é íýãýí ¿ç¿¿ëýëò áîë ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð þì. Ñàéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàãäàõ áîëîìæ õîòîä õºäººíººñ èë¿¿ áàéíà. Æèøýý íü òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæààð ò¿ãýýæ áàéãàà óñ íü õóäàãíû óñíààñ (õàìãààëàëòòàé õóäàã áàéñàí ÷) öýâýð áàéõ íü ìýäýýæ þì. 41 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ ãýäýã íü òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæèíä õîëáîãäñîí áóþó õàìãààëàëòòàé õóäãààñ óñàà àâ÷ õýðýãëýäýã áàéõ (õàìãààëàëòã¿é õóäàã, ãîë, áóëàã, öàñ ìºñíèé óñ õýðýãëýäýã áîë ¿¿íä îðîõã¿é) ãýæ òîäîðõîéëñîí. �ð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ ãýäýã íü õóâèéí áîëîí äóíäûí /íèéòèéí áóñ/ áîõèð çàéëóóëàõ øóãàì, í¿õòýé áàéõûã õýëíý. �íý íü ýíãèéí áîëîí òºâëºðñºí áîõèðûí ñ¿ëæýý çýðýã áàéæ áîëíî. 46 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Çóðàã 2.7. Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõ áîëîìæ , õîò, õºäººãººð 100 Õîò պ人 80 60 Õ¿í àì (%) 40 20 0 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ Ñóâàãæóóëàëò Öàõèëãààí �¿ãä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 2.18-ä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áîëîí äýä á¿òöèéí ¿íäñýí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã õàðóóëàâ. Óëñûí ä¿íãýýð, óñàí õàíãàìæ, àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ äóòàãäàëòàé áàéãàà ºðõ¿¿äèéã äýýðõ ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàãäñàí ºðõ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ÿäóó áàéíà. Äýýðõ ¿íäñýí ãóðâàí ¿éë÷èëãýýã àâ÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí äºðºâíèé íýã íü ÿäóó áàéõàä, ¿éë÷èëãýýã àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà ºðõ¿¿äèéí òàâíû õî¸ðîîñ èë¿¿ íü ÿäóó áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.19-ä ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õîò, õºäººãººð ¿ç¿¿ëýâ. Äýýðõè ¿íäñýí 3 òºðëèéí ¿éë÷èëãýýã á¿ãäèéã áîëîí àëü íýãèéã íü õ¿ðòýæ áàéãàà õîòûí ºðõ¿¿äèéí äóíä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý íü äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàãäààã¿é áóþó äóòàãäàëòàé áàéãàà ºðõ¿¿äèéíõýýñ äîîãóóð áàéíà. Õàðèí õºäºº íóòàãò ýíý áàéäàë òîäîðõîé áóñ áàéíà. Äýýðõè ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí àëü íýãèéã õ¿ðòñýí ºðõ¿¿äèéí äóíä ÿäóóðëûí õ¿ðýý ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ ýíý 3 ¿éë÷èëãýýã á¿ãäèéã õàìò õ¿ðòýæ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèí ºíäºð áàéíà. 47 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.18. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð a/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ á/ Ñóâàãæóóëàãò Öàõèëãààí �¿ãä Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 33.0 40.9 30.2 42.5 34.0 41.8 26.9 42.8 (1.6) (2.4) (1.7) (2.1) (1.5) (3.2) (1.8) (1.9) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 9.9 12.7 9.0 13.1 10.3 12.8 7.9 13.2 (0.7) (1.0) (0.7) (0.9) (0.6) (1.3) (0.7) (0.8) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.2 5.4 3.8 5.6 4.4 5.5 3.3 5.7 (0.4) (0.6) (0.4) (0.5) (0.3) (0.7) (0.4) (0.5) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.3 4.3 4.3 4.4 4.1 4.3 4.3 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 42.6 44.4 41.6 45.1 42.4 45.8 41.3 44.8 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 30.8 31.7 29.6 32.8 30.8 32.1 29.0 32.8 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 45.3 43.2 45.8 43.0 45.4 42.0 46.2 43.2 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 80.7 85.4 81.6 83.6 81.3 85.7 81.5 83.3 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 55.8 44.2 43.5 56.5 68.9 31.1 31.3 68.7 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 61.0 39.0 52.0 48.0 73.1 26.9 42.0 58.0 a/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæ, õàìãààëàëòòàé õóäàã, áóëàãààñ óñ àâäàã ºðõ¿¿äýä õàìààðíà. Ñàéæðóóëààã¿é óñàí õàíãàìæèä 纺âðèéí óñ, õàìãààëàëòã¿é õóäàã, áóëãèéí óñ îðíî. á/ Ñóâàãæóóëàëò ãýäýãò õîã ãàäàãøëóóëàõ áîõèðûí öîîíîã/øóãàìòàé ºðõ¿¿äèéí õóâèéí æèíã îðóóëàí òîîöíî (õóâèéí áîëîí íèéòèéí) �íý íü ñóóöíû ãàäíà áèå çàñàõ ãàçðààñ ýõëýýä áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áèå çàñàõ ãàçàð áàéæ áîëíî. Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Çóðàã 2.8-ä äýä á¿òöèéí ¿íäñýí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèíãýýð õàðóóëàâ. ßäóó áóñ ºðõèéã ÿäóó ºðõòýé õàðüöóóëàõàä ÿäóó áóñ ºðõèéí óñàí õàíãàìæ, àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæèéí íºõöºë, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ ñàéí, õàðèí äýýðõè ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéã õàìòàä íü àâ÷ áàéãàà ºðõèéí õóâüä ÿëãàà èõ áàéíà. Èéì ÿëãàà á¿ñ íóòãóóäûí äóíä ÷ áàéíà. Äýýðõ ¿éë÷èëãýýã õîòûí ÿäóó áóñ ºðõ¿¿äèéí õóâüä èë¿¿ õ¿ðòýæ áàéõàä õºäººãèéí ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ àëü ÷ á¿ëãèéí õóâüä ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ îéðîëöîî áàéíà. Çóðàã 2.8. Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí õ¿ðòýýìæ, ÿäóóðëûí ò¿âøèíãýýð 80 ßäóó áóñ ßäóó 70 60 50 Õ¿í àì (%) 40 30 20 10 0 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ Ñóâàãæóóëàëò Öàõèëãààí �¿ãä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 48 �¿ëýã 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ Õ¿ñíýãò 2.19. Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí õ¿ðòýýìæ, õîò, õºäººãººð a/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ á/ Ñóâàãæóóëàëò Öàõèëãààí õàíãàìæ �¿ãä Õîò պ人 Õîò պ人 Õîò պ人 Õîò պ人 Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 28.3 38.8 46.3 41.7 26.0 41.9 45.0 42.8 29.6 63.5 46.7 41.0 24.0 41.0 41.4 43.8 (1.9) (3.3) (3.1) (3.0) (1.9) (2.8) (3.3) (2.7) (1.7) (8.8) (2.7) (3.3) (2.0) (2.4) (3.8) (2.7) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 8.6 11.9 13.7 13.0 7.7 13.4 13.9 13.0 8.8 29.9 14.7 12.1 7.0 13.0 12.3 13.4 (0.7) (1.5) (1.3) (1.3) (0.7) (1.3) (1.6) (1.1) (0.7) (7.3) (1.4) (1.3) (0.7) (1.2) (1.7) (1.1) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 3.7 5.2 5.8 5.4 3.2 6.1 6.2 5.3 3.7 18.8 6.3 5.0 2.9 5.8 5.3 5.6 (0.4) (0.9) (0.7) (0.7) (0.4) (0.8) (0.9) (0.6) (0.3) (6.0) (0.8) (0.7) (0.4) (0.7) (0.9) (0.6) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.3 4.6 4.3 4.2 4.3 4.6 4.5 4.2 4.4 4.5 4.4 4.1 4.2 4.6 4.4 4.2 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 41.6 42.9 45.6 44.9 41.4 43.1 42.6 46.0 41.6 53.6 44.7 45.5 41.2 43.0 42.1 45.7 Õ¿¿õäèéí òîî (% ºðõèéí àì á¿ëä) 29.4 30.8 34.7 32.1 28.6 32.7 33.4 32.9 29.6 32.2 34.3 32.1 28.2 32.4 33.0 33.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 46.3 45.7 42.4 42.3 46.7 44.7 42.5 42.3 46.2 47.2 43.2 41.8 46.9 44.9 42.8 42.3 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ(%) 79.2 81.2 84.8 86.8 80.3 77.6 86.4 86.0 79.9 62.1 85.5 86.5 80.5 77.9 86.8 86.0 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 35.1 11.3 20.7 32.9 29.3 17.2 14.2 39.3 44.7 1.8 24.2 29.4 23.3 23.2 8.0 45.5 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) 44.9 10.5 16.1 28.4 40.6 14.8 11.4 33.2 54.4 1.0 18.7 25.9 35.0 20.4 7.0 37.6 a/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæ, õàìãààëàëòòàé õóäàã, áóëàãààñ óñ àâäàã ºðõ¿¿äýä õàìààðíà. Ñàéæðóóëààã¿é óñàí õàíãàìæèä 纺âðèéí óñ, õàìãààëàëòã¿é õóäàã, áóëãèéí óñ îðíî. á/ Ñóâàãæóóëàëò ãýäýãò õîã ãàäàãøëóóëàõ áîõèðûí öîîíîã/øóãàìòàé ºðõ¿¿äèéí õóâèéí æèíã îðóóëàí òîîöíî (õóâèéí áîëîí íèéòèéí) �íý íü ñóóöíû ãàäíà áèå çàñàõ ãàçðààñ ýõëýýä áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áèå çàñàõ ãàçàð áàéæ áîëíî. Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 49 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë 3. �ÈÉÃÌÈÉ� ÑÀË�À�ÓÓÄ, ժĪË̪�ÈÉ� ÇÀÕ Ç��Ë �ÎËÎ� �ÈÉÃÌÈÉ� ÕÀÌÃÀÀËÀË ßäóó÷óóäûí õóâüä ÿäóóðëààñ ãàðàõàä òóëãàð÷ áàéãàà ¿íäñýí áýðõøýýë íü òýäíèé õ¿íèé íººöèéí ò¿âøèí äîîãóóð áàéãàà áàéäàë þì. �îëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäýä õºðºí㺠îðóóëàõ íü ÿäóó÷óóäûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõ ÷óõàë àëõàì áîëíî. �íý íü òýäíèé ¿íäñýí ÷àäàâõè áîëîõ õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëäýã áîëîõûã îëîí óëñûí òóðøëàãà õàðóóëñààð áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ýíý íü ÿäóó÷óóä áîëîí òýäíèé õ¿¿õä¿¿äýä èë¿¿ ñàéõàí àìüäðàëä õ¿ðýõ áîëîìæèéã îëãîíî. ßäóó÷óóäàä òóëãàð÷ áóé õî¸ð äàõü õÿçãààðëàëò áîë ººðñäèéí ýäèéí çàñãèéí áàòàëãààã¿é áàéäëûã çîõèöóóëàõûí òóëä óëñûí áîëîí õóâèéí ýõ ¿¿ñâýð¿¿äýýñ àâ÷ áàéãàà òóñëàìæ, äýìæëýã þì. Òóñëàìæ, äýìæëýãèéí íàéäâàðòàé ñ¿ëæýýí¿¿ä íü èõýíõèäýý ºðõºä òóëãàð÷ áóé ýðñäýëèéã áàãàñãàõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. �íý á¿ëýãò ýõëýýä áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéã àâ÷ ¿çýõèéí çýðýãöýý, ýäãýýð ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí õàíãàìæèéí òýãø áàéäàë, ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õîîðîíäûí ÿëãààã ñóäàëíà. Äàðàà íü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ¿íäñýí îíöëîã áîëîõ îðîëöîîíû ò¿âøèí, àæèë ýðõëýëò áîëîí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøíèé øèíæ ÷àíàðóóäûã ¿íýëæ áîëíî. �öýñò íü àëáàí áîëîí àëáàí áóñ òóñëàìæ, äýìæëýãèéí íàéäâàðòàé ñ¿ëæýýíèé öàð õ¿ðýý, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë áîëîí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíä íºëººëºõ íºëººëëèéã øèíæëýõ áîëíî. 3.1 �îëîâñðîë �íä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ò¿øèãëýí áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí áàéäëûã àâ÷ ¿çíý. Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí áîëîí áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ òýãø áóñ áàéãàà ýñýõèéã ñóäëàõûí òóëä þóíû ºìíº íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, óëìààð îäîîãîîð ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí áàéäëààñ ýõýëüå. Óëìààð ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí öýâýð áîëîí áîõèð æèí, ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ, ñóðàëöàã÷äûí áàéäàëä ¿íýëãýý ºãºõ áîëíî. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí �àñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà.42 Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð 18 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû õ¿í àìûí 80 ãàðóé õóâü íü á¿ðýí áóñ äóíä áîëîâñðîëòîé, áàðàã 10 õ¿í òóòìûí íýã íü ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû, 5 õ¿í òóòìûí íýã íü äýýä áîëîâñðîëòîé áàéíà (Õ¿ñíýãò 3.1 áîëîí Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.15-ã ¿ç). 20 õ¿í òóòìûí çºâõºí íýã íü áîëîâñðîëã¿é, 10 õ¿í òóòìûí íýã íü áàãà áîëîâñðîëòîé áàéíà. Õîò, ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õºäººãèéíõººñ ºíäºð áàéíà. Òóõàéëáàë õîò, ñóóðèí ãàçðûí 10 õ¿í òóòìûí 4 íü á¿ðýí äóíäààñ äýýø øàòíû áîëîâñðîë áóþó ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéõàä õºäººä 5 õ¿í òóòìûí 1 íü ë äýýðõè ò¿âøíèé áîëîâñðîëûã ýçýìøñýí áàéíà. Õàðèí õîòûí 10 õ¿í òóòìûí íýã íü áîëîâñðîëã¿é ýñâýë áàãà áîëîâñðîëòîé áàéõàä õºäººä ýíý ¿ç¿¿ëýëò ò¿¿íýýñ 3 äàõèí ºíäºð áàéíà. 42 18 áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû õ¿í àìûã íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìä õàìðóóëíà. �àñàíä õ¿ðñýí íèéò õ¿í àìûí 10 õóâü íü îäîîãîîð ÿìàð íýãýí øàòíû ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéíà 50 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã ñóóðüøëààð àâ÷ ¿çâýë íèéñëýë õîòûí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õàðüöàíãóé ºíäºð, äàðàà íü àéìãèéí òºâèéíõºí, ñóìûí òºâèéíõºí, õàìãèéí ñ¿¿ëä õºäººãèéí õ¿í àì îðæ áàéíà. Ãýõäýý õ¿í àìûí ñóóðüøëààñ ¿ë õàìààð÷ íèéò õ¿í àìûí òàë õóâü íü á¿ðýí áóñ äóíä áîëîí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëòîé áàéíà. Õàðèí áàãà áîëîí äýýä áîëîâñðîëûí õóâüä íýëýýä ÿëãààòàé áàéäàë õàðàãäàæ áàéíà. Õîò áîëîí àéìàã, ñóìûí òºâä íàñàíä õ¿ðñýí 10 õ¿í òóòìûí 3-4 íü, õºäººä 10 õ¿í òóòìûí íýã íü á¿ðýí äóíäààñ äýýø áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéíà. պ人ãèéí íàñàíä õ¿ðýãñäèéí 40 îð÷èì õóâü íü áîëîâñðîëã¿é áóþó áàãà áîëîâñðîëòîé áàéõàä ýíý íü áóñàä ñóóðüøëóóäàä 10 îð÷èì õóâü áàéãàà íü õºäººãèéí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí áóñàä ñóóðüøèëòàé õàðüöóóëàõàä íýëýýä äîîãóóð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 10 õ¿í òóòìûí 7 íü õºäººãèéí îðøèí ñóóã÷èä áºãººä òýäíèé 80 ãàðóé õóâü íü àëñëàãäñàí õºäººãèéí îðøèí ñóóã÷èä áàéíà. Õ¿í àìûã àìüæèðãààíû ò¿âøíýýð íü ýðýìáýëýí ¿çâýë òýäíèé ÿëãààòàé áàéäàë òîä õàðàãäàæ áàéíà.43 Õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã òýäãýýðèéí àìüæèðãààíû ò¿âøíýýð àâ÷ ¿çýõýä àæ áàéäàë íü ÷èíýýëýã áàéõ òóòàì áîëîâñðîëûí ò¿âøèí íü ºíäºð áàéíà. Õàìãèéí ÿäóó á¿ëãèéí íàñàíä õ¿ðñýí 5 õ¿í òóòìûí íýã íü áîëîâñðîëã¿é áóþó áàãà áîëîâñðîëòîé áàéãàà íü õàìãèéí ÷èíýýëýã á¿ëýãòýé õàðüöóóëàõàä áàðàã 2 äàõèí èõ áàéíà. �ºãºº òàëààñ, ÷èíýýëýã ºðõèéí íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áàðàã òàë õóâü íü á¿ðýí äóíäààñ äýýø áîëîâñðîëòîé áàéõàä õàìãèéí ÿäóó á¿ëãèéí 5 õ¿íèé íýã íü èéì ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé áàéíà. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèíã õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð òàðõààí ¿çâýë ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîâñðîë õ¿ðòýëõ áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðýýð 5 á¿ëýã á¿ðò æèãä áóþó îéðîëöîîãîîð òàâíû íýã íü áàéíà. Õàðèí äýýä áîëîâñðîëûí õóâüä ººð áàéíà. ×èíýýëýã ºðõèéí íàñàíä õ¿ðñýí 3 õ¿í òóòìûí íýãýýñ èë¿¿ íü äèïëîìûí äýýä áîëîâñðîëòîé áàéõàä ÿäóó ºðõºä àðàâíû íýã íü ë èéì ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé áàéíà. Èõ, äýýä ñóðãóóëèéí áîëîâñðîëòîé õ¿í àìûí õóâüä ýíý ÿëãàà á¿ð ÷ èë¿¿ áàéãàà áºãººä ÷èíýýëýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí áàðàã 50 õóâü íü èéì ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé áàéõàä õàìãèéí ÿäóó á¿ëãèéíõ 5 õ¿ðýõã¿é õóâü áàéíà. 43 �èéò õ¿í àìûã íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëýí 5 òýíö¿¿ á¿ëýãò õóâààñàí áîëíî. �ýã á¿ëýãò õ¿í àìûí 20 õóâü õàìðàãäàíà. 51 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.1. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí �îëîâñ- �àãà �¿ðýí áóñ �¿ðýí ÌÀØ Äèïëîìûí Äýýä �¿ãä ðîëã¿é äóíä äóíä äýýä à/ á/ Ñóóðüøëààð Õîò 2.2 6.8 18.6 31.3 9.4 16.3 15.4 100.0 պ人 9.0 19.1 32.9 20.8 7.7 7.3 3.2 100.0 Óëààíáààòàð 2.0 6.4 17.2 31.3 8.5 16.7 17.9 100.0 Àéìãèéí òºâ 2.5 7.2 20.4 31.4 10.6 15.7 12.2 100.0 Ñóìûí òºâ 3.0 9.0 26.6 29.3 12.3 13.4 6.5 100.0 պ人 12.3 24.8 36.5 16.0 5.2 3.9 1.3 100.0 �¿ñýýð �àðóóí 7.7 15.6 26.3 23.7 10.0 10.8 6.0 100.0 Õàíãàéí 8.1 14.4 30.9 24.2 5.7 10.7 6.1 100.0 Òºâèéí â/ 3.4 14.5 25.9 26.9 11.5 9.6 8.2 100.0 Ç¿¿í 7.6 14.0 30.2 23.3 9.0 11.0 4.9 100.0 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 4.9 11.8 29.2 24.9 8.8 10.4 9.9 100.0 �ìýãòýé 5.2 12.1 20.6 28.6 8.7 14.3 10.6 100.0 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 6.8 15.5 36.5 23.4 9.4 6.6 1.9 100.0 II 6.0 13.0 30.3 27.8 9.1 9.8 4.1 100.0 III 5.0 12.5 24.7 29.2 8.7 11.9 7.9 100.0 IV 4.4 10.5 19.8 28.8 9.2 14.1 13.2 100.0 V 3.8 9.7 16.2 24.9 7.6 17.7 20.1 100.0 Óëñûí äóíäàæ 5.1 12.0 24.7 26.9 8.7 12.5 10.2 100.0 à/ Äèïëîìûí äýýä áîëîí òóñãàé ìýðãýæëèéí äóíä áîëîâñðîë á/ �àêàëàâð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø çýðãèéí äýýä áîëîâñðîë â/ Óëààíáààòàð îðñîí �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ßäóóðàë áîëîí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãèéí õîîðîíä ÿìàð õàìààðàë áàéíà âý? ßäóó õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí íü ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõààñ äîîãóóð áàéíà. ßäóó õ¿í àìûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü á¿ðýí áóñ äóíä áîëîâñðîëòîé áàéõàä ÿäóó áóñ õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã íü ë èéì áîëîâñðîëòîé áàéíà. ßäóó÷óóäûí 10 îð÷èì õóâü íü äýýä áîëîâñðîëòîé áàéõàä ÿäóó áóñ 10 õ¿í òóòìûí 3 íü äýýä áîëîâñðîëòîé áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä ÷ èéì ä¿ð òºðõ áàéãàà áîëîâ÷ õºäººä àðàé èë¿¿ õàðàãäàæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 3.2). Æèøýýëáýë àìüæèðãààíû ò¿âøíýýñ ¿ë õàìààðàí õºäººãèéí 5 õ¿í òóòìûí 3 íü çºâõºí á¿ðýí áóñ äóíä áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéõàä äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿ì¿¿ñèéí òîî ÿäóó ºðõèéíõººñ ÿäóó áóñ ºðõºä 2 äàõèí èõ áàéíà. 52 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.2. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí áà ÿäóóðàë, õîò, õºäººãººð Õîò պ人 Óëñûí äóíäàæ ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó �îëîâñðîëã¿é 1.7 3.5 8.9 9.2 4.5 6.4 �àãà 5.6 10.0 19.0 19.3 10.7 14.7 �¿ðýí áóñ äóíä 13.7 32.2 31.6 35.1 20.6 33.7 �¿ðýí äóíä 31.8 30.0 20.9 20.7 27.6 25.3 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû 9.1 10.5 7.2 8.7 8.3 9.6 Äèïëîìûí äýýä à/ 18.7 9.7 8.3 5.6 14.7 7.6 Äýýä á/ 19.5 4.1 4.2 1.5 13.6 2.8 �¿ãä 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 à/ Äèïëîìûí äýýä áîëîí òóñãàé ìýðãýæëèéí äóíä áîëîâñðîë á/ �àêàëàâð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø çýðãèéí äýýä áîëîâñðîë �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �ìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ºíäºð áàéíà. Äóíä ñóðãóóëèéí 8-ð àíãè òºãññºí ýðýãòýé 10 õ¿¿õýä òóòìûí 3 íü, 5 ýìýãòýé õ¿¿õýä òóòìûí 1 íü òºãñººä, öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàëöààã¿é áàéãàà íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í àìûí äóíä áîëîâñðîëûí ÿëãààòàé áàéäàë íýëýýä ºñâºð íàñíààñ ýõýëæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. �ìýãòýé÷¿¿ä äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõèéã èë¿¿ ýðìýëçýæ áàéãààãèéí ¿ð ä¿íä äýýä áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî îëîí áàéíà. Äèïëîìûí äýýä áîëîâñðîëòîé 5 õ¿í òóòìûí 3 íü ýìýãòýé, 9 ýìýãòýé òóòìûí 5 íü èõ äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.3-ò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýéòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã ÿäóóðëûí áàéäëààð õàðóóëàâ. ßäóó áóñ á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä òóõàéí á¿ëãèéí ýðýãòýé÷¿¿äýýñ áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ºíäºð áàéíà. ßäóó á¿ëãèéí ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õàðüöàíãóé îéðîëöîî áàéãàà õýäèé ÷ á¿ðýí äóíä áîëîí äèïëîìûí äýýä áà òóñãàé ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî îëîí áàéíà. 53 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.3. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õ¿éñýýð �ðýãòýé �ìýãòýé ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó �îëîâñðîëã¿é 4.0 6.9 4.9 5.9 �àãà 10.6 14.5 10.8 14.9 �¿ðýí áóñ äóíä 24.8 39.0 16.8 28.9 �¿ðýí äóíä 26.9 20.6 28.2 29.5 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû 8.2 10.1 8.5 9.1 Äèïëîìûí äýýä à/ 12.5 5.9 16.7 9.2 Äýýä á/ 13.0 3.0 14.2 2.5 �¿ãä 100.0 100.0 100.0 100.0 à/ Äèïëîìûí äýýä áîëîí òóñãàé ìýðãýæ ëèéí äóíä áîëîâñðîë á/ �àêàëàâð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø çýðãèéí äýýä áîëîâñðîë �õ ñóðâàëæ : ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Òºñâèéí çàðäàë Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 9 õóâèéã áîëîâñðîëûí ñàëáàðò çàðöóóëæ áàéíà. Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ººð ººð ò¿âøèíä çàðäëûí çàðöóóëàëò ÿìàð áàéíà âý? Çóðàã 3.1-ä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ò¿âøèíãýýð íü õ¿í àìûã ýðýìáýëñýí ýðýìáèéí ºñºí íýìýãäýõ õóâü áîëîí óëñààñ áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áàéãàà çàðäëûã õ¿ðòýæ áàéãàà õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ äàðààëëûã ¿ç¿¿ëýâ. �íý øèíæèëãýýã õèéõýä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ð äýõü ¿éë÷èëãýýíèé äàâòàìæ áîëîí íýãæèéí ¿íèéí ìýäýýëýë øààðäëàãàòàé. �ýãæèéí ¿íèéã ò¿âøèí á¿ðä òîãòìîë áàéíà ãýæ ¿çýõýä áîëîâñðîëûí çàðäëûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà õ¿í àìûí òàðõàëò íü òóõàéí ò¿âøèí äýõü áîëîâñðîëûí çàðäëûí òàðõàëòòàé àäèë ãýæ ¿çíý.44 Çóðãààñ ¿çýõýä áîëîâñðîëûí çàðäëûí õýìæýý íü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà áºãººä áàãà áîëîâñðîëûí õóâüä ýíý íü ýåðýã, äóíä áîëîâñðîëä òîãòìîë, èõ äýýä áîëîâñðîëûí õóâüä ñºðºã õàìààðàëòàé áàéíà. �íý íü ÿäóó õ¿ì¿¿ñ äýýä áîëîâñðîëûã õàðüöàíãóé áàãà ýçýìøèæ áàéãààã èëýðõèéëæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë õ¿í àìûí áàãà áîëîâñðîë îëãîõîä çàðöóóëæ áàéãàà óëñûí çàðäëûã ÿäóó á¿ëãèéí õ¿í àì íü ÿäóó áóñ á¿ëãèéíõýýñ èë¿¿ õ¿ðòýæ áàéãàà áîë äóíä áîëîâñðîëûí çàðäëûã ýíý 2 á¿ëãèéíõýí àäèëõàí, õàðèí èõ, äýýä áîëîâñðîë îëãîõîä çàðöóóëæ áàéãàà çàðäëûí õóâüä ÿäóó áóñ á¿ëãèéíõýí èë¿¿ õ¿ðòýæ áàéíà45. Äýýä áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò ÿäóó÷óóäûí õóâüä äîîãóóð áàéíà. �îëîâñðîëûí çàðäëûí ò¿âøèíã õîò, õºäººãººð àâ÷ ¿çâýë áàãà áîëîí äóíä áîëîâñðîëûí õóâüä ÿäóóðëààñ ãàðãàõûí òóëä ýíý çàðäàë õºäººä ýð÷èìòýé ºñºí íýìýãäýæ, õàðèí õîòîä íýãýí ò¿âøèíä õàìààðàëòàé áàéíà. Èõ, äýýä áîëîâñðîëûí õóâüä õºäººä ñºðºã õàìààðàëòàé õýäèé ÷ õîòòîé õàðüöóóëàõàä áàãà áàéíà.46 44 Àíõàí, äóíä, äýýä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áàéãàà çàðäàë òóñ á¿ðèéí ìýäýýëýë áàéõã¿éí óëìààñ áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áàéãàà çàðäëûí åðºíõèé ä¿ð òºðõèéã ýíä ä¿ðñëýýã¿é áîëíî. 45 Äóíä áîëîâñðîëûí çàðäëûã áàãà àíãèéí (ýõíèé 4 æèë) áîëîí òîì àíãèéí (ñ¿¿ëèéí 2 æèë) ãýæ àíãèëæ ¿çýõýä îíö ººð÷ëºëò àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. 46 �äãýýð çóðàãóóäûã Õàâñðàëò Ä-ä ¿ç¿¿ëñýí. 54 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Çóðàã 3.1. �àãà, äóíä, èõ äýýä áîëîâñðîëä çàðöóóëñàí çàðäàë 100 Çàðäàëûã àâ÷ áàéãààshare of benefits/beneficiaries 80 Secondary Cum. õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü Äóíä 60 Àíõàí Primary 40 University Äýýä 20 0 0 20 40 60 80 100 Cum. percentage of population (rank by per capita consumption) �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëñýí õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Source: 2002/03 HIES/LSMS. Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí (öýâýð áà áîõèð æèí) �îëîâñðîëûí ñèñòåìèéí õ¿ðòýýìæ, ¿ð ºãººæèéã õýìæèõ ñòàíäàðò ¿ç¿¿ëýëò áîë õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí áóþó õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áà áîõèð æèí þì47,48. Õ¿ñíýãò-3.4-ò õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áîëîí áîõèð æèíã ñóðàëöàã÷äûí øèíæ áàéäëààð õàðóóëàâ. �àãà ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí áàðàã 90 õóâü áàéíà. �íä õ¿í àìûí ñóóðüøèë, ÿäóóðëûí áàéäàë, õ¿éñýýð ìºí õýðýãëýýíèé òýíö¿¿ 5 á¿ëãèéí õóâüä îíöãîé ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà.49 Ãàãöõ¿¿ õºäººä ë ýíý ò¿âøèí õàðüöàíãóé äîîãóóð áàéíà. Çîõèõ íàñàíäàà áàãà ñóðãóóëüä ýëñýæ áàéãàà íü òºäèéëºí àíõààðàë òàòàõóéö áèø áàéãàà ýñýõèéã ýíäýýñ òîäîðõîé ìýäýõ áîëîìæã¿é. Õàðèí áàãà ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí áîõèð æèí 109 áàéãàà íü ñóðãóóëüä îðîõ íàñ íü õýòýðñýí õ¿¿õä¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí æèí ºíäºð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Öààøèä íàñ íü õýòýðñýí ñóðàã÷äûí àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ áîëîõ þì.50 Äóíä ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí àðàé ººð áàéäàëòàé áàéíà. �ýãä¿ãýýðò: áàãà ñóðãóóëüòàé õàðüöóóëàõàä äóíä ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí õàðüöàíãóé äîîãóóð áàéãàà íü ñóðàëöàã÷äûí íàñûã áàãà ñóðãóóëèéíõ øèã íèéòëýã, òîäîðõîé çààãààã¿éòýé õîëáîîòîé. Õî¸ðäóãààðò: áàãà ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áà áîõèð æèíã õîîðîíä íü ÿëãàâàðòàéãààð õàðüöóóëáàë äóíä ñóðãóóëüä ýíý çºð¿¿ áàãà áàéæ áîëîõ þì. ªºðººð õýëáýë íàñíû õóâüä äóíä øàòíû ñóðãóóëüä îðîéòîæ õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîî öººí áàéíà. Ãóðàâäóãààðò: ýíý 2 ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä ñóðàëöàã÷äûí ÿëãààòàé øèíæ¿¿ä íü õàðèëöàí àäèëã¿é 47 Õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí íü ñóðãóóëüä õàìðàãäâàë çîõèõ àëáàí ¸ñíû íàñíû ñóðãóóëüä õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã òóõàéí íàñíû õ¿¿õäèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà þì. Õàðèí áîõèð æèí íü íàñíààñ ¿ë õàìààðàí ñóðãóóëüä õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã íèéò õàìðàãäâàë çîõèõ àëáàí ¸ñíû íàñíû õ¿¿õäèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà þì. �àãà áîëîâñðîë 8-11 íàñíû, äóíä áîëîâñðîë 12-17 íàñ ãýæ òîîöñîí. 48 Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.16-ä ºðõèéí ñóäàëãààíû ä¿íãýýð òîîöñîí áîëîí àëáàí ¸ñíû ìýäýýëëýýðõ õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèíã õàðüöóóëàí ¿ç¿¿ëýâ. 49 Õýäèéãýýð ñóðãàëòûí ÷àíàðûí õóâüä ÿëãàà áàéæ áîëîõ òàëòàé ÷ áàéãàà òîî ìýäýýëëèéã àøèãëàí ¿¿íèéã òîîöîõ áîëîìæã¿é. 50 Ìàãàäã¿é ýíý íü àíãè óëèðàëò èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéæ áîëîõ þì. 55 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë áàéíà. Òóõàéëáàë õîò ñóóðèí ãàçðûí áîëîí ÷èíýýëýã á¿ëãèéí õ¿¿õä¿¿äèéí ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò õºäººãèéí áîëîí õàìãèéí ÿäóó á¿ëãèéí õ¿¿õä¿¿äèéíõòýé õàðüöóóëàõàä ìàø ºíäºð áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.4. Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí (áîõèð, öýâýð æèí),% Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí öýâýð ò¿âøèí áîõèð ò¿âøèí �àãà Äóíä �àãà Äóíä (8-11) (12-17) (8-11) (12-17) Ñóóðüøèëààð Õîò 89 83 110 91 պ人 88 64 109 68 Óëààíáààòàð 87 82 111 90 Àéìãèéí òºâ 91 85 109 93 Ñóìûí òºâ 93 76 116 81 պ人 84 54 105 58 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 89 72 108 79 �ìýãòýé 88 78 111 84 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 89 65 108 70 II 87 70 117 78 III 92 78 113 84 IV 86 82 100 89 V 88 85 106 93 Óëñûí äóíäàæ 89 75 109 82 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 3.5-ä õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèíã ÿäóóðëûí ò¿âøèí, õîò, õºäººãººð ¿ç¿¿ëýâ. �àãà ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíãýýð òºäèéëºí ÿëãàà áàéõã¿é õàðèí õºäººä ýíý ¿ç¿¿ëýëò ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õóâüä áàãà çýðýã èë¿¿ áàéíà. �îõèð æèí íü ÿëàíãóÿà õîò ñóóðèí ãàçàðò õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíãýýð ÿëãààòàé áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿¿õä¿¿äèéí áàãà ñóðãóóëüä õàìðàãäàõ áîëîìæ àäèë áîëîâ÷ ÿäóó õ¿¿õä¿¿ä ñóðàëöâàë çîõèõ íàñàíäàà ñóðãóóëüä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéæ áîëîõ òàëòàé. ßäóó áóñ õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä äóíä ñóðãóóëüä õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí ÿäóóãèéíõààñ ºíäºð, ÿëãàà èõòýé áàéíà. �íý íü ÿäóó áóñ õ¿¿õä¿¿äèéí íèëýýä õóâü íü ÿäóó õ¿¿õä¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ñóðãóóëüä ýëñýõ íàñ õýòýðñýí ¿åäýý ÷ äóíä ñóðãóóëüä ¿ðãýëæë¿¿ëýí õàìðàãääàãèéã õàðóóëæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë ÿäóó õ¿¿õä¿¿ä áàãà ñóðãóóëü òºãññºíèé äàðàà ñóðãóóëèàñ ãàðàõ ÿâäàë ÿäóó áóñ õ¿¿õä¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ ò¿ãýýìýë áàéíà. 56 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.5. Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí, óëñûí äóíäæààð, õîò õºäººãөөð, ÿäóóðëûí áàéäëààð Õîò պ人 Óëñûí äóíäàæ ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó Õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí �àãà (8-11) 89 89 90 86 90 87 Äóíä (12-17) 88 75 69 59 81 67 Õàìðàí ñóðãàëòûí áîõèð æèí �àãà (8-11) 107 115 110 108 108 111 Äóíä (12-17) 96 82 73 64 88 73 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 3.6-ä õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèíã õ¿éñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð õàðóóëàâ. �àãà ñóðãóóëèéí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèíä òºäèéëºí ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. Ñóð÷ áóé àíãè, íàñ õî¸ð òîõèðîõã¿é áàéõ àñóóäàë çºâõºí ÿäóó ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä áàéíà. Õàðèí áóñàä òîõèîëäîëä ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí áîõèð æèíã¿¿ä îéðîëöîî áàéíà. Äóíä ñóðãóóëèéí õóâüä ÿäóó áóñ õ¿¿õä¿¿äèéí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áîëîí áîõèð æèí àëü àëü íü ºíäºð áàéãàà íü ÿäóó áóñ ýðýãòýé, ýìýãòýé ñóðàëöàã÷äûí àëèíûõ íü ÷ õóâüä ñóðãóóëèéí çîõèõ íàñàíäàà ýñâýë íàñ õýòðýí ñóðàëöàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí õóâèéí æèí èõ áàéãààã èëýðõèéëíý. Õ¿ñíýãò 3.6. Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèí, õ¿éñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð �ðýãòýé �ìýãòýé ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó Õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí �àãà (8-11) 90 88 90 87 Äóíä (12-17) 78 63 83 71 Õàìðàí ñóðãàëòûí áîõèð æèí �àãà (8-11) 110 106 107 116 Äóíä (12-17) 86 69 89 77 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 57 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ (ÑÕÅÈ) Õàìðàí ñóðãàëòûí ò¿âøèíã ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñýýð (ÑÕÅÈ) áàñ èëýðõèéëæ áîëíî51. Çóðàã-3.2-ò ÑÕÅÈ-èéã íàñíû á¿ëýã, õ¿éñ, õîò, õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäàë, õýðýãëýýíèé 5 òýíö¿¿ á¿ëãèéí ò¿âøíýýð ¿ç¿¿ëýâ. Åðºíõèé人 õîòûí ÿäóó áóñ áîëîí õýðýãëýýíèé 5 òýíö¿¿ á¿ëãèéí äóíäààñ ÷èíýýëýã á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä àëü íýãýí øàòíû ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò ºíäºð áàéíà. ¯íäñýí 4 òºðëèéí õàðüöóóëàëò õèéæ ¿çýõýä íýãä¿ãýýðò, áàãà ñóðãóóëüä (8- 11 íàñíûõàí) õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ õàðüöàíãóé æèãä 90-ýýñ äýýø õóâüòàé áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, äóíä ñóðãóóëèéí õî¸ð áîëîí ãóðàâäóãààð àíãèàñ ýõëýí ÿëãàâàðòàé áàéäàë ãàð÷ ýõýëæ áàéãàà ÷ òºäèéëºí èõ áèø ÿëãàà íü 10-ààñ áàãà õóâüòàé áàéíà. Õàðèí ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøñýíèé (8-ð àíãè òºãññºíèé) äàðàà äýýðõè ÿëãàà íýëýýä ºíäºð áàéíà. Æèøýýëáýë: õîòîä àìüäàð÷ áàéãàà 15 íàñíûõíû äóíä 20 õ¿í òóòìûí çºâõºí íýã íü ÿìàð ÷ ñóðãóóëüä õàìðàãäàõã¿é áàéõàä õºäººä 4 õ¿í òóòìûí íýã íü áàéíà. �íýõ¿¿ ÿëãààã àìüæèðãààíû ò¿âøíýýð (òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð) àâ÷ ¿çýõýä á¿ð èõ áàéíà. ßäóó áóñ õ¿í àìûí äóíä ñóðãóóëü òºãñºã÷äèéí ÕÅÈ 91 õóâü áàéãàà íü õýðýãëýýíèé 5 òýíö¿¿ á¿ëãèéí äóíäààñ ÿäóó á¿ëãèéíõíýýñ (48%) áàðàã 2 äàõèí èõ áàéíà. Çóðàã 3.2. Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí åðºíõèé èíäåêñ Õ¿éñýýð Õîò, õºäººãººð 100 100 �Ì�ÃÒ�É 80 80 ÕÎÒ ���ÃÒ�É 60 60 ժĪª 40 40 20 20 0 0 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 ßäóóðëûí áàéäëààð Òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ÕÓÂÜ 100 100 80 80 ßÄÓÓ �ÓÑ - ÕÀÌÃÈÉ� ×È���Ë�à 60 60 ßÄÓÓ ÕÀÌÃÈÉ� ßÄÓÓ 40 40 20 20 0 0 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 �ÀÑ �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä Îäîîãîîð ñóðãóóëüä õàìðàãäàãñàäûí åðºíõèé îíöëîãóóä ÿìàð áàéíà âý? Õ¿ñíýãò 3.7-ä îäîî ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéãàà ñóðàëöàã÷äûã àíãèàð, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð, ñóðãóóëèéí òºðºë, õîò õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 51 Àëü íýãýí øàòíû ñóðãóóëüä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿í àìûí õóâèéã õýëíý. ¯¿íä ñóðãóóëèéí ºìíºõ ñóðãàëò õàìààðàõã¿é. 58 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë ¿ç¿¿ëýâ52. �îëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò ñóðàëöàã÷äûí õàìðàãäàëò ÿëãàâàðòàé áàéõ íü èëýðõèé þì. Åðºíõèé人 ÿäóó ºðõèéí ãèø¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ÿäóó áóñ ºðõèéí ãèø¿¿ä äýýä øàòíû ñóðãóóëüä èë¿¿ ñóðàëöàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ÿäóó õ¿í àìûí áàðàã òàë íü áàãà ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéõàä ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñèéí ãóðàâíû íýã íü ýíý øàòíû ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéíà. ßäóó ºðõèéí äºíãºæ õîðèí õ¿íèé íýã íü ë ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéõàä ÿäóó áóñ ºðõèéíõ òàâàí õ¿í òóòìûí íýã íü èéì áàéíà. Äóíä ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò èæèë, ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñèéí òàë îð÷èì íü ýíý øàòíû ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéíà. Õîòîä äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí õóâèéí æèí ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ åðºíõèé人 õîò, õºäººä àäèëõàí õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéíà. Óëñûí ä¿íãýýð íèéò ñóðàëöàã÷äûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Ñóðãóóëèéí øàò àõèõ òóòàì ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí æèí ºñ÷ áàéíà Ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áà áóñàä ñóðãóóëèéí õóâüä àðàé ººð áàéãàà áîëîâ÷ áîëîâñðîëûí ýäãýýð ò¿âøèíä ñóðàëöàã÷èä íèéò ñóðàëöàã÷äûí 2 õ¿ðýõã¿é õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. �íý íü õîò, õºäººãèéí ÿäóó ºðõèéí õóâüä èë¿¿ òîä èëýð÷ áàéãàà áºãººä ìàãàäã¿é òýäãýýð ºðõèéí ýðýãòýé÷¿¿ä ñóðàõààñ èë¿¿ àæèë ýðõëýõèéã èë¿¿ä ¿çäýãòýé õàìààðàëòàé áàéæ áîëîõ þì. Óëñûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû ñóðãóóëü õîò, õºäººä ºðãºí òàðõñàí áà íèéò ñóðàëöàã÷äûí 2 õ¿ðýõã¿é õóâü íü õóâèéí ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéíà. Ãýõäýý õîòîä àìüäàð÷ áàéãàà ÿäóó áóñ ºðõèéí ãèø¿¿ä íü õóâèéí ñóðãóóëüä àðàé ò¿ëõ¿¿ ñóðàëöàæ áàéíà. պ人ä ÿìàð íýã ÿëãàà àæèãëàãäñàíã¿é. Ñóðàëöàã÷èä èõ, äýýä ñóðãóóëüä ýëñýõ ¿åä õî¸ð ç¿éë àæèãëàãäàæ áàéíà. �äãýýð îþóòíóóäûí çºâõºí äºðºâíèé íýã íü óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéãàà íü õóâèéí èõ, äýýä ñóðãóóëèóä ÿëàíãóÿà õîòîä èõýýð íýìýãäñýíèéã õàðóóëæ áàéíà. Ò¿¿í÷èëýí óëñûí ñóðãóóëüä ÿäóó áóñ ºðõèéí ãèø¿¿ä, ÿëàíãóÿà ñóìûí òºâ, õºäººãèéíõ ò¿ëõ¿¿ ñóðàëöàæ áàéíà. Ñóðàëöàã÷èä ñóðãóóëüä õàìðàãäàõàä ñóðãóóëèéí áàéðíû áîëîìæ, íºõöºë íèëýýä íºëººòýé áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.8-ä ñóðãóóëüä õ¿ðýõ çàé, õóãàöààã õàðóóëàâ. Ãýðýýñýý àíõàí áîëîí äóíä øàòíû ñóðãóóëü õ¿ðýõ çàé 2 êì-ýýñ èõã¿é áàéíà. ßäóó ºðõ ÿäóó áóñ ºðõòýé õàðüöóóëàõàä ñóðãóóëüäàà îéðõîí áàéãàà áîëîâ÷ ñóðãóóëüä õ¿ðýõýä çàðöóóëàõ öàã íü îéðîëöîîãîîð 15 îð÷èì ìèíóò áàéíà. �íý íü ÿäóó áóñ ºðõèéí ãèø¿¿ä ñóðãóóëüäàà ÿâãàí ÿâàõààñ èë¿¿òýéãýýð àâòîáóñ, ìàøèíààð î÷äîãòîé õîëáîîòîé þì. 52 Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.17 áà Ã.18-ä ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èäûí òàëààð íýìýëò ìýäýýëëèéã ¿ç¿¿ëýâ. 59 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.7. Ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä, ñóóðüøëààð Õîò պ人 Óëñûí äóíäàæ ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä �îëîâñðîëûí ò¿âøèí (%) �àãà 26.4 38.2 29.9 36.1 51.0 43.1 29.5 44.5 34.9 Äóíä 50.0 55.0 51.5 47.7 44.8 46.4 49.3 50.0 49.6 Äýýä 22.1 6.1 17.3 14.6 2.4 8.9 19.7 4.3 14.1 Ìýðãýæëèéí àíõàí áà áóñàä 1.5 0.7 1.2 1.6 1.8 1.7 1.5 1.2 1.4 �¿ãä 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 �ìýãòýé ñóðàëöàã÷èä (%) �àãà 52.2 51.2 51.8 44.1 49.4 47.1 49.1 50.2 49.6 Äóíä 50.9 54.4 52.1 55.9 54.8 55.4 52.5 54.6 53.2 Äýýä 56.6 70.3 58.1 66.8 55.4 65.3 59.0 66.2 59.8 Ìýðãýæëèéí àíõàí áà áóñàä 47.4 18.9 42.7 56.7 41.0 48.9 50.5 34.7 45.5 �¿ãä 52.5 53.9 52.9 53.2 51.9 52.6 52.7 52.9 52.8 Óëñûí ñóðãóóëüä (%) �àãà 95.3 99.4 96.9 99.0 100.0 99.6 96.8 99.8 98.2 Äóíä 96.7 99.7 97.6 99.9 99.6 99.7 97.7 99.6 98.4 Äýýä 74.2 67.6 73.5 77.8 81.0 78.2 75.1 71.3 74.6 Ìýðãýæëèéí àíõàí áà áóñàä 91.0 85.5 90.1 100.0 100.0 100.0 94.0 95.9 94.6 �¿ãä 91.3 97.5 93.2 96.3 99.3 97.7 92.9 98.4 94.9 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 3.8. Ñóðàëöàã÷äûí ñóðãóóëüä õ¿ðýõ íýã òàëûí çàé, ò¿¿íä çàðöóóëñàí õóãàöàà, ñóóðüøëààð Õîò պ人 Óëñûí äóíäàæ ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä Ñóðãóóëü õ¿ðòýëõ çàé (êì) �àãà 1.7 1.2 1.5 1.9 1.4 1.6 1.8 1.3 1.6 Äóíä 1.8 1.8 1.8 1.3 1.6 1.4 1.6 1.7 1.7 Äýýä 6.3 7.7 6.4 5.2 4.0 5.0 6.0 6.6 6.1 Ìýðãýæëèéí àíõàí áà áóñàä 3.9 1.6 3.6 2.8 1.1 1.9 3.6 1.2 2.8 �¿ãä 2.8 1.9 2.5 2.1 1.6 1.8 2.6 1.7 2.3 Ñóðãóóëü õ¿ðòýëõ çàðöóóëñàí õóãàöàà (ìèíóò) �àãà 14 14 14 12 13 13 13 14 13 Äóíä 14 15 14 11 13 12 13 14 14 Äýýä 25 30 26 23 15 22 25 26 25 Ìýðãýæëèéí àíõàí áà áóñàä 26 15 24 13 24 19 22 22 22 �¿ãä 17 16 16 13 13 13 16 15 15 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 60 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë �îëîâñðîëûí çàðäàë Óëñûí ñóðãóóëèóäàä ºðõººñ çàðöóóëæ áóé çàðäëûí ò¿âøèí ÿìàð áàéíà âý? Çóðàã 3.3-ò íýã ñóðàã÷èä íîãäîõ çàðäëûí õýìæýýã ÿäóóðëûí ò¿âøèí, õîò, õºäººãººð ¿ç¿¿ëýâ.53 �ýãä, ÿäóó áóñ ºðõèéí áîëîâñðîëäîî çàðöóóëàõ çàðäàë íü ÿäóó ºðõººñ èë¿¿ áàéãààãèéí äîòîð àíõàí øàòíû áîëîâñðîë áîëîí äóíä øàòíû áîëîâñðîëä òóñ á¿ð 60 õóâèàð èë¿¿ áàéíà. Õîò, õºäººä óã õàíäëàãà àäèë áàéãàà ÷ õºäººä çºâõºí äºðºâíèé íýãýýð èë¿¿ áàéíà. Õî¸ðò, õºäººòýé õàðüöóóëàõàä íýã ñóðàëöàã÷èä çàðöóóëàõ çàðäàë õîòîä ºíäºð áàéíà. Ãýõäýý ¿¿íèéã ÿäóóðëûí ò¿âøèíòýé õîëáîí àâ÷ ¿çýõ íü çºâ þì. Õîòûí ÿäóó áóñ ºðõèéí àíõàí øàòíû ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä õºäººãèéí òóõàéí á¿ëãèéí ãèø¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ èõ çàðäàë ãàðãàæ áàéãàà ÷ ÿäóó ºðõèéí õóâüä ýñðýãýýð áàéíà. Äóíä áîëîâñðîëûí õóâüä ÷ äýýðõ ÷èã õàíäëàãà àäèë áàéíà. Çóðàã 3.3. �ýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ óëñûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû áîëîâñðîëûí çàðäàë Àíõàí øàòíû �¿ãä ßäóó - ßäóó áóñ պ人 ßäóó - ßäóó áóñ Õîò ßäóó - ßäóó áóñ 1,000 2,000 3,000 4,000 5,000 6,000 Ñàðä íýã ñóðàã÷èä íîãäîõ çàðäàë, òºãðºãººð Äóíä øàòíû �¿ãä ßäóó ßäóó áóñ պ人 ßäóó ßäóó áóñ Õîò ßäóó ßäóó áóñ 1,000 2,000 3,000 4,000 5,000 6,000 Ñàðä íýã ñóðàã÷èä íîãäîõ çàðäàë, òºãðºãººð 53 Ǻâõºí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû áîëîâñðîëûí çàðäëûã ¿ç¿¿ëýâ. Ó÷èð íü ýíý ò¿âøèíä õóâèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä áàðàã áàéõã¿é þì. Õîò, õºäºº áîëîí ÿäóó, ÿäóó áóñààð àíãèëàí ãàðãàõàä ìýäýýëëèéí òîî õàíãàëòã¿é áàéãààãààñ øàëòãààëàí èõ, äýýä ñóðãóóëèéí çàðäëûã õàðóóëààã¿é áîëíî. 61 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.9-ä óëñûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû ñóðãóóëèéí íýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ çàðäëûí ò¿âøèíã àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ýðýìáýýð ¿ç¿¿ëýâ. Õýðýãëýýíèé ò¿âøèí ºíäºð áîëîõ òóòàìä áîëîâñðîëûí çàðäàë ºñ÷ áàéíà. Õàìãèéí ÷èíýýëýã ºðõèéí ñóðàëöàã÷èä ÿäóó ºðõèéíõººñ õî¸ð äàõèí èõ çàðäëûã àíõàí áîëîí äóíä áîëîâñðîëä àëü àëèíä íü çàðöóóëæ áàéíà. ×èíýýëýã ºðõèéí õóâüä áîëîâñðîëûí íèéò çàðäëûí 10 îð÷èì õóâèéã ñóðãàëòûí òºëáºðò çàðöóóëæ áàéõàä áóñàä á¿ëýãò ýíý çàðäàë õàðüöàíãóé áàãà õóâü ýçýëæ áàéíà. �îì, ñóðàõ áè÷èãò çàðöóóëñàí çàðäàë áîëîâñðîëûí íèéò çàðäëûí äóíäæààð 45 õóâü áàéãàà áîëîâ÷, ÿäóó ºðõºä 60 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéíà, Óëñûí äóíäæààð ä¿ðýìò õóâöàñ, õîîë, õ¿íñ, ãýðýýñ ãàäóóð çàðöóóëñàí çàðäàë íèéëýýä äºðºâíèé íýãèéã òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.9. Àíõàí áîëîí äóíä øàòíû óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷ íýã õ¿íä íîãäîõ çàðäàë (õóâèàð) ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëýã Õàìãèéí ÿäóó 2 3 4 ×èíýýëýã �¿ãä �àãà (%) �àéðíû õºëñ 0.0 0.1 0.0 0.4 1.0 0.3 Ñóóöíû òºëáºðò ºãñºí õîîë õ¿íñ 1.9 6.7 1.0 5.9 2.2 3.5 Òýýâðèéí çàðäàë 1.1 3.3 3.6 6.6 3.4 3.6 Ñóðãàëòûí çàðäàë 0.2 2.5 2.3 2.0 9.1 3.3 �îì, ñóðàõ áè÷èã 59.1 45.7 46.0 42.0 42.5 46.9 Ä¿ðýìò õóâöàñ 15.7 13.7 16.4 13.0 12.6 14.3 Ãýðýýñ ãàäóóð çàðöóóëñàí çàðäàë 4.8 8.7 12.2 13.6 14.3 10.8 �óñàä 17.2 19.3 18.4 16.6 15.0 17.3 �¿ãä (òºãðºã/õ¿í/ñàð) 2,239 3,052 3,707 4,050 4,790 3,348 Äóíä (%) �àéðíû õºëñ 0.3 1.0 0.0 0.4 0.4 0.4 Ñóóöíû òºëáºðò ºãñºí õîîë õ¿íñ 1.1 2.9 1.4 3.8 2.2 2.4 Òýýâðèéí çàðäàë 3.9 6.2 7.3 6.8 5.8 6.2 Ñóðãàëòûí çàðäàë 1.7 0.6 3.3 3.5 10.9 4.5 �îì, ñóðàõ áè÷èã 57.8 46.4 43.1 41.8 35.4 43.4 Ä¿ðýìò õóâöàñ 10.9 11.6 10.1 8.4 7.6 9.5 Ãýðýýñ ãàäóóð çàðöóóëñàí çàðäàë 7.6 10.9 18.3 15.9 17.6 14.9 �óñàä 16.7 20.4 16.4 19.5 20.0 18.7 �¿ãä (òºãðºã/õ¿í/ñàð) 2,670 3,607 4,390 4,778 6,004 4,233 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 3.2. �ð¿¿ë ìýíä �íý á¿ëýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí çàðèì îíöëîãèéã õàðóóëàõ ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãëýý ãýõ ìýò çàâñðûí ¿ç¿¿ëýëòèéã àâ÷ ¿çýæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë áîëîí áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðò ºâ÷èí çýðýã áóñàä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäëàíà. �öýñò íü æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä, òºðºõèéí ºìíºõ ýìíýëýãèéí õÿíàëòàíä õàìðàãäàëò, ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿ð õºíäºëòèéí ò¿âøèíã òîîöîæ íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéã ¿íýëíý. ªâ÷ëºëò áà ýì÷èëãýý Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã òîäîðõîéëîõ íýã ¿ç¿¿ëýëò áîë ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí þì. Õýäèéãýýð çàðèì õÿçãààðëàëò áàéäàã ÷ ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü õýðýãòýé 62 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë ìýäýýëýë ºãºõ áîëîìæòîé54. ªâäºæ, ãýìòñýí ãýæ õàðèóëñàí íºõöºëä ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèíã ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí áàéäëûí õàìò ÿäóóðëûí áàéäàë, íàñíû á¿ëãýýð Çóðàã 3.4-ò õàðóóëàâ. �íä õýä õýäýí ç¿éëèéã îíöëîí òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé áàéõ. �ýãä¿ãýýðò, ñóäàëãààíû õàðèóëàã÷èéí õàðèóëò äýýð ¿íäýñëýñýí ñ¿¿ëèéí ñàðûí ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí ìàø áàãà áóþó õ¿í àìûí çºâõºí 6% íü ÿìàð íýã áàéäëààð ºâäºæ ãýìòñýí áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, 10-ààñ äýýø íàñíû õ¿í àìûí õ¿ðýýíä ñóäàëãààíû àñóóëãàíä õàðèóëàã÷ ºíäºð íàñòàé áàéõ òóòàì ºâ÷òýé ãýæ á¿ðòã¿¿ëýõ ìàãàäëàë íü ºñ÷ áàéíà. Æèøýý íü, 50-èàä íàñíû 7 õ¿íèé 1 íü ÿìàð íýã áàéäëààð ºâäºæ ãýìòñýí áàéõàä õàðèí 20-îîä íàñòíóóäûí õóâüä äºðºâíèé íýã íü áàéíà. Çóðàã 3.4. ªâ÷ëºëòèéí ò¿âøèí áà ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí áàéäàë 25 90 - ßÄÓÓ �ÓÑ ßÄÓÓ 80 - ßÄÓÓ �ÓÑ ßÄÓÓ 20 70 ªâäºæ, ãýìòñýí õ¿í àìààñ 60 15 Õ¿í àì (%) 50 40 10 30 5 20 10 0 10 - îîñ 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60+ �¿ãä 0 10-îîñ 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60+ �¿ãä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Ãóðàâäóãààðò, ÿäóó áóñ õ¿í àì ÿäóó õ¿í àìààñ èë¿¿òýéãýýð ºâäºæ, ãýìòñýí ãýæ á¿ðòã¿¿ëæ áàéãàà áºãººä íàñ àõèõ òóñàì ýíý ÿëãàà íü óëàì íýìýãäýæ áàéíà. �óñàä óëñ îðíû õóâüä ÷ èéì ¿ð ä¿í ãàðäàã. Ó÷èð íü ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñ íü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ òàëààð ÿäóó õ¿í àìààñ èë¿¿ äàâóó òàëòàé áàéäãèéí èëýðõèéëýë áºãººä ýíý íü òýäíèéã ººðñäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð èë¿¿ ìýäëýãòýé áîëãîäîã. Òèéìýýñ ÷ ÿäóó áóñ õ¿í àì ººðñäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð èë¿¿ íàéäâàðòàé õàðèóëò ºãºõ òàëòàé áàéäàã áîë ÿäóó÷óóä ¿¿íèéãýý àíçààðàõã¿é îðõèõ òàë ÷ áàéäàã. ĺðºâä¿ãýýðò ºâäºæ, ãýìòñýí ãýæ õàðèóëò ºãñºí 10 õ¿í á¿ðèéí 7 íü ýì÷èä õàíäñàí áàéíà. �ì÷èä ¿ç¿¿ëýõ ìàãàäëàë õ¿í àìûí íàñíû á¿ëã¿¿äèéí õóâüä ÿëãààòàé áàéãàà áîëîâ÷ çºð¿¿ íü äýýðõè “ºâäºæ, ãýìòñýí� ãýñýí õàðèóëò ºãñºí øèã èõ áèø, ÿìàð íýã îíöãîé õàíäëàãà àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. ßäóó áóñ õ¿í àì ÿäóó÷óóäààñ èë¿¿òýéãýýð ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëñýí áàéãàà áºãººä äóíäæààð 4 õ¿í òóòìûí 3 íü ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí áàéõàä ÿäóó 5 õ¿í òóòìûí 3 íü ýìíýëýãò õàíäñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.10-ò ñ¿¿ëèéí ñàðä ºâäºæ ãýìòñýí õ¿í àìûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàðóóëàâ. Õàìãèéí îëîí òîõèîëäîæ áóé ºâ÷íèé òºðºë áîë ç¿ðõ, ñóäàñ, àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷í¿¿ä áàéíà. �õíèé 2 ºâ÷èí áóþó ç¿ðõ, ñóäàñíû ºâ÷èí íü ÿäóó áóñ õ¿í àìûí äóíä íèëýýä ò¿ãýýìýë, ñ¿¿ëèéíõ íü ÿäóó õ¿í àìûí äóíä èë¿¿ òàðõñàí áàéíà. Õîò, õºäººãººð áîëîí õ¿í àìûí õ¿éñýýð àâ÷ ¿çâýë îéðîëöîî 54 ªðõèéí ñóäàëãààíààñ òîîöñîí ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí íü ñ¿¿ëèéí ñàðä õàðèóëàã÷ ººðèéí áèåèéí áàéäëàà ÿìàð áàéñàí ãýæ ä¿ãíýæ áàéãààä ¿íäýñëýñýí. Ãýõäýý õ¿ì¿¿ñ ººðñäèé㺺 ýð¿¿ë ýñâýë ºâ÷òýé ãýæ ä¿ãíýõ íü òóõàéí õ¿íèé ººðèéíõ íü íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëààä ººð ººð áàéæ áîëîõ þì. Æèøýý íü, õýñýã õóãàöààíû òóðø ºâ÷òýé áàéñàí õ¿í òóõàéí ºâ÷èíä äàññàí áîë ººðèé㺺 ýð¿¿ë ãýæ õýëæ áîëîõ þì. �ñâýë òóõàéí õ¿í ººðºº õàðèóëààã¿é òîõèîëäîëä õàðèóëàã÷ ºðõèéí áóñàä ãèø¿¿í ºâäºæ, ãýìòñýí ýñýõèéã ìýäýõã¿é áàéæ áîëîõ þì. 63 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë ä¿ð çóðàã ãàð÷ áàéíà. ªâäºæ ãýìòñýí õ¿í àìûí äóíä ºäºð òóòìûíõàà àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é (õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà ò¿ð àëäñàí) áàéñàí õ¿ì¿¿ñ 50 ãàðóé õóâèéã ýçýëæ áàéíà. ßäóó áóñ õ¿í àìûí õóâüä ñ¿¿ëèéí ñàðä ºäºð òóòìûí àæëàà òàñàëäóóëñàí ãýæ õàðèóëñàí òîõèîëäîë íü ÿäóó÷óóäààñ èë¿¿ áàéãàà íü ÿäóó÷óóä èéì áàéäàëä äàññàí áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì. Õ¿ñíýãò 3.10. ªâäºæ, ãýìòñýí õ¿í àì Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 �ðýãòýé �ìýãòýé ßäóó áóñ ßäóó ªâäºëò, ãýìòýëòèéí òîî (õ¿í àì %) 6.4 6.5 6.4 5.2 7.6 7.4 4.6 ªâäºæ, ãýìòñýí õ¿ì¿¿ñèéí(%), ºâ÷íèé òºðºë Ç¿ðõ ñóäàñ, öóñíû ýðõòíèé òîãòîëöîîíû 30 33 25 28 31 33 20 Àìüñãàëûí ýðõòíèé òîãòîëöîîíû 28 27 30 28 28 26 36 Õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé òîãòîëöîîíû 14 14 15 15 14 15 12 Ñýòãýë, ìýäðýëèéí ýðõòíèé òîãòîëöîîíû 10 10 10 11 9 9 12 Øýýñ, áýëãèéí ýðõòíèé òîãòîëöîîíû 14 15 13 11 16 14 13 �óñàä 19 17 21 20 18 19 18 ªäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààãàà ò¿ð 53 51 55 55 52 54 50 îðõèñîí õ¿í àì (%) Ñ¿¿ëèéí ñàðûí áàéäëààð õýäýí ºäºð 16 17 14 16 16 17 14 �ìíýëýãò õàíäñàí ýñýõ? (%) 71 74 68 70 72 74 63 Óëñûí ýìíýëýãò õàíäñàí 94 92 97 95 94 92 100 ¯¿íýýñ: �àðèéí ìýðãýæëèéí òºâ¿¿ä 24 33 12 24 24 25 20 Àéìàã, ä¿¿ðãèéí íýãäñýí ýìíýëýã 26 32 18 23 28 28 20 ªðõèéí ýìíýëýã 31 14 53 33 30 28 41 Ãýðòýý 18 19 16 20 17 18 19 Ìýðãýæëèéí èõ ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí 97 100 94 96 98 97 97 �ìíýëýãò õàíäààã¿é õ¿í àì(%) 29 26 32 30 28 26 37 �ìíýëýãò õàíäààã¿éí øàëòãààí Îíö õ¿íä ºâ÷뺺ã¿é 58 64 53 60 57 49 76 ªºðºº ýì÷èëñýí 26 24 28 25 27 34 9 �óñàä 16 13 19 16 16 17 15 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �ð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõààð õàíäñàí õ¿í àìûí 94% íü óëñûí ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëñýí áàéãàà íü óëñûí õýìæýýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé òîãòîëöîî áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Õîòûí áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àì íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâèéí ñàëáàðààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ ìàãàäëàë ºíäºðòýé áàéíà. Óëñûí ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëñýí 10 õ¿í òóòìûí 3 íü ºðõèéí ýìíýëýãò, 4 õ¿í òóòìûí 1 íü àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýãò, 4 õ¿í òóòìûí 1 íü íýãäñýí áóþó íàðèéí ìýðãýæëèéí òºâ¿¿äýä õàíäñàí áàéíà. պ人ãèéí áîëîí ÿäóó õ¿í àì èõýíõèäýý ºðõèéí ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëæ áàéíà. �ìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý àâàã÷äûí äóíä õ¿éñíèé ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. �öýñò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñ áàðàã á¿ãä ìýðãýæëèéí ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí áºãººä òýäãýýðèéã ÿäóóðëûí áàéäàë, õ¿éñýýð íü àâ÷ ¿çýõýä îéðîëöîî õàíäëàãà àæèãëàãäñàí. պ人ãèéí õ¿í àìûã õîòûí õ¿í àìòàé õàðüöóóëáàë ýì÷èä ¿ç¿¿ëýõ íü áàãà áàéíà. ªâäºæ, ãýìòñýí ãýñýí õàðèóëò ºãñºí áîëîâ÷ ýìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýýíä õàíäààã¿éí ¿íäñýí øàëòãààíóóä íü þó âý? 5 õ¿í òóòìûí áàðàã 3 íü îíö õ¿íä ºâ人ã¿é, äºðºâíèé íýã íü ººðñ人 ýì÷èëñýí ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. �íý ä¿ð òºðõ ÿäóóðëûí áàéäëààñ øàëòãààëæ ººð ººð áàéíà. ßäóó 4 õ¿íèé 3 íü ºâ÷èíºº ÷óõàë÷èëàí àâ÷ ¿çäýãã¿é áàéõàä ÿäóó áóñ õ¿í àìûí òàë õóâü íü ÷óõàë÷èëæ àâ÷ ¿çäýãã¿é áàéíà. ªâ÷èëñºí ¿åäýý ººðºº ººðèé㺺 ýì÷ëýõ íü ÿäóó áóñ õ¿í àìûí äóíä ÿäóó÷óóäòàé õàðüöóóëàõàä ýëáýã áóþó òóñ á¿ð 34 õóâü áà 9 õóâü áàéíà. 64 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë �ð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë ªðõèéí íèéò õýðýãëýýíèé 5 õóâèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë ýçýëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.11-ä íýã õ¿íä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûí ò¿âøèí, ò¿¿íèé á¿òöèéã õîò, õºäºº áîëîí õ¿í àìûí ÿäóóðëûí áàéäàë, õýðýãëýýíèé á¿ëãýýð õàðóóëàâ. �ýãä¿ãýýðò, õýðýãëýýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí îéðîëöîî áàéãàà áîëîâ÷ çàðäëûí õýìæýý ìàø èõ çºð¿¿òýé áàéíà. Æèøýý íü, õîò, õºäººãèéí õóâüä çàðäëûí á¿òýö îéðîëöîî áîëîâ÷ çàðäëûí õýìæýý íü õîòîä õºäººíèéõººñ 40 õóâèàð ºíäºð áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, ÿäóó áóñ õ¿í àì ÿäóó÷óóäààñ 3 äàõèí èë¿¿ çàðäàë ãàðãàæ áàéíà. ¯¿íèéã õýðýãëýýíèé 5 á¿ëãýýð àâ÷ ¿çâýë á¿ð ÷ òîäîðõîé áîëíî. Õ¿í àìûí õàìãèéí áàÿí 20 õóâü, õàìãèéí ÿäóó 20 õóâèàñ 7 äàõèí èë¿¿ çàðäàë çàðöóóëñàí áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, óëñûí äóíäæààð ýð¿¿ë ìýíäèéí íèéò çàðäëûí òàë õóâèéã ººðñ人 àâ÷ õýðýãëýñýí ýìíèé çàðäàë ýçýëæ áàéãàà áºãººä ýíý õóâü ÿäóó÷óóäûí äóíä çàðäëûí ãóðàâíû õî¸ð áîëæ ºñºæ áàéíà. Õýðýãëýýíèé õóâààðèëàëòûí ºíäºð ò¿âøèíä áàéõ òóñàì ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë äàõü ýìíèé çàðäàë áàãà áàéíà. Õýðýãëýýíèé õóâààðèëàëòûí äîîä òàëûí 20 õóâüä áàéãàà õ¿í àì íèéò çàðäëûíõàà äºðºâíèé ãóðàâûã ýìýíä çàðöóóëæ áàéõàä äýýä òàëûí 20 õóâü çºâõºí ãóðàâíû íýãèéã çàðöóóëæ áàéíà. 65 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.11. �ýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë, áàéðøèë, ÿäóóðàë, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð, (òºãðºãººð) ª ðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Ó ëñû í äóíäàæ Õ îò Õ ºäºº ß äóó áóñ ß äóó I II III IV V � ìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýýíä 819 1,016 572 1,196 152 107 244 528 625 2,591 ãàäóóð õàì ðàãäñàí � ìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýý (% ) 80 84 70 80 75 80 74 80 79 81 Òýýâðèéí çàðäàë (% ) 17 12 28 17 22 17 22 18 19 16 � ìíýëýãèéí àæ èëòàíä 3 4 2 3 3 3 4 2 2 3 ºãñºí áýëýã (% ) � ì, òàðèà 904 971 822 1,107 546 503 597 837 1,009 1,577 Ó ëñû í ýì íýëýãò õýâòýæ ýì ÷ë¿¿ëñýí 137 132 144 178 65 50 86 170 161 221 � ìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýý (% ) 72 75 67 72 66 68 70 82 66 69 Òýýâðèéí çàðäàë (% ) 22 16 28 21 28 24 26 13 26 23 � ìíýëýãèéí àæ èëòàíä 7 9 4 7 6 8 5 5 7 8 ºãñºí áýëýã (% ) Õ óâèéí ýì íýëýãò õýâòýæ 52 75 24 74 13 8 16 24 71 141 ýì÷ë¿¿ëñýí � ìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýý (% ) 67 65 75 69 46 50 44 83 70 67 Òýýâðèéí çàðäàë (% ) 31 32 25 28 54 50 56 17 30 29 � ìíýëýãèéí àæ èëòàíä 2 3 0 3 0 0 0 0 0 4 ºãñºí áýëýã (% ) � ºõºí ¿ðæ èõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä a/ 5 7 3 6 3 4 4 3 4 12 � ð¿¿ë ìýíäèéí íèéò çàðäàë 1,919 2,204 1,564 2,561 782 672 947 1,564 1,871 4,542 � èéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü 5.2 5.5 4.8 5.4 4.5 4.9 4.2 5.1 4.4 6.1 a/ Ñ ¿¿ëèéí æ èëä ãàðñàí ò ºðºëò èéí çàðäàëä õàì ààðàõ áºãººä ò ºðºõèéí ºì íºõ ýì íýëýãèéí õÿíàëò , ò ºðºõò ýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë îðíî. Ñ àíàì æ : � ì íýëýãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ õóãàöààíäàà ýì íýëýãèéí àæ èëò íóóäàä ºãñºí áýëýã, ãàðû í ì ºíãº. � õ ñóðâàëæ : ª Î ÇÀ Ò Ñ 2002/03. 66 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë ĺðºâä¿ãýýðò, ýìýíä çàðöóóëæ áóé çàðäëûã õàñàæ ¿çâýë ýð¿¿ë ìýíäèéí íèéò çàðäàë, ¿éë÷èëãýý, òýýâýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàíä ºãñºí áýëýã ãýñýí á¿ëã¿¿äýä õóâààãäàæ áîëîõ þì. �íý òîõèîëäîëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý íü íèéò çàðäëûí òàâíû äºðºâèéã, òýýâðèéí çàðäàë òàâíû íýã, ¿ëäñýí õýñýã íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàíä ºãñºí áýëýãýýñ á¿ðäýæ áàéíà. ßäóóðëûí áàéäàë áà õýðýãëýýíèé 5 á¿ëãýýð àâ÷ ¿çâýë èõ ÿëãàà àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. Ãýõäýý õºäººä òýýâðèéí çàðäàë èë¿¿ ÷óõàë áîëæ, á¿òöýä ýçëýõ õóâèéí æèí ãóðàâíû íýã áîëòëîî ºññºí òºäèéã¿é çàðäëûí ò¿âøèí õîòòîé õàðüöóóëáàë 20 õóâèàð èë¿¿ áàéíà. ¯¿íèé ýñðýãýýð, õîòîä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý èë¿¿ ÷óõàë áîëæ á¿òöýä ýçëýõ õóâèéí æèí íü õàìãèéí ºíäºð áºãººä õºäººãèéí çàðäëûí ò¿âøèíººñ 2 äàõèí èõ áàéíà. �ì, òàðèàíû çàðäëûã îðóóëàõã¿éãýýð ÿäóóðëûí áàéäëààð ¿çâýë á¿ð ÷ èë¿¿ ÿëãàà ãàð÷ ÿäóó áóñ õ¿í àì ¿éë÷èëãýý áîëîí òýýâðèéí çàðäàëä ÿäóó÷óóäààñ 5 ãàðóé äàõèí èë¿¿ çàðöóóëæ áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéíà. �ýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðûí òàëààðõ ìýäëýã �ýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð (�ÇÄÕ) íü äýëõèé äàÿàð àíõààðàë òàòñàí àñóóäëûí íýã áîëæ áàéãàà áºãººä ýíý íü ÿëàíãóÿà ÿäóó, áîëîâñðîë áàãàòàé õ¿ì¿¿ñò èë¿¿ èõ äàðàìò áîëæ áàéæ áîëîõ þì. ªðõèéí ñóäàëãààãààð èéì òºðëèéí àñóóëòàä õàðèóëàõ áîëîìæ á¿õèé 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû õ¿ì¿¿ñýýñ �ÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýãèéí òóõàé àñóóæ ìýäýýëýë öóãëóóëñàí. 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû íèéò õ¿í àìûí 43% íü ýíý ìýäýýëëèéã ºãºõ áîëîìæòîé áàéñàí. (Õ¿ñíýãò 3.12) Àñóóëãûí ýíý á¿ëýãò õºäººãèéí, ýìýãòýé, ÿäóó áóñ õ¿í àì õàðèóëàõ íü ýëáýã áàéâ. Õàðèóëò ºãºã÷äèéí äóíäààñ 10 õ¿í òóòìûí 9-ººñ èë¿¿ áóþó ìàø ºíäºð õóâü íü �ÇÄÕ-ûí òàëààð ñîíñ÷ áàéñàí áàéíà. պ人òýé õàðüöóóëàõàä �ÇÄÕ-ûí òàëààðõè ìýäëýã õîòûí õ¿í àìûí äóíä èë¿¿ áàéãàà áîëîâ÷ õ¿éñ áîëîí ÿäóóðëûí áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë òºäèéëºí ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. �íý õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð õ¿í àìûí ñîíñ÷ áàéñàí ºâ÷í¿¿ä ÿìàð ºâ÷èí áàéíà âý? �ÇÄÕ-ûã ìýääýã 10 õ¿í òóòìûí áàðàã 9 íü ÄÎÕ, 7 íü òýìá¿¿, ãóðàâíû õî¸ð íü çàã õ¿éòýíã ìýääýã áàéíà. �íý áàéäàë õ¿éñ áîëîí ÿäóóðëûí áàéäëààð ¿çýõýä ÿëãààã¿é áàéíà. Ãýõäýý õîòûí õ¿í àì õºäººíèé õ¿í àìòàé õàðüöóóëáàë �ÇÄÕ-ûí òàëààð èë¿¿ ìýäëýãòýé áàéíà. �öýñò íü ýäãýýð õàëäâàðò ºâ÷íººñ ººðñäèé㺺 ñýðãèéëýõèéí òóëä çºâõºí íýã õ¿íòýé ë áýëãèéí õàðüöààòàé áàéõ, ýñâýë áýëãýâ÷ õýðýãëýõ ãýæ õàðèóëò ºãºã÷äèéí òàâíû ãóðàâ íü õàðèóëñàí. ßäóó áóñ áîëîí õîòûí õ¿í ìºí ýìýãòýé÷¿¿ä õàìãààëàëòûí ýíý õî¸ð àðãûã èë¿¿ ñàéí ìýääýã áàéíà. 67 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.12. �ÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã, áàéðøèë, õ¿éñ, ÿäóóðëààð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 �ðýãòýé �ìýãòýé ßäóó áóñ ßäóó Àñóóëãàíä ººðñ人 õàðèóëò ºãñºí (%) 43 40 47 38 48 45 40 ¯¿íýýñ �ÇÄÕ-ûí òàëààð ñîíñ÷ áàéñàí (%) 92 95 88 91 92 92 91 ¯¿íýýñ (%), ªâ÷íèé òºðºë: Òýìá¿¿ 72 74 69 71 72 73 69 Çàã õ¿éòýí 66 73 59 65 67 69 61 ÄÎÕ 88 91 84 90 87 88 87 �óñàä a/ 28 33 20 18 34 29 24 Ìýäýõã¿é 4 2 6 4 4 4 5 Õàëäâàðààñ ÿàæ ñýðãèéëýõ âý? (%) Ǻâõºí íýã õ¿íòýé 59 64 53 58 60 61 55 �ýëãýâ÷ õýðýãëýõ 62 68 54 60 63 63 58 �óñàä á/ 44 49 38 38 49 46 39 Ìýäýõã¿é 11 7 17 12 10 9 15 a/ Òðèõîìîíàç áîëîí áóñàä ºâ÷í¿¿ä. á/ �ýëãèéí õàðüöààíä îðîõîîñ òàòãàëçàõ, áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàðüöààíä îðîõîîñ òàòãàëçàõ, ýì õýðýãëýõ áîëîí áóñàä àðãóóä. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿í àìûí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä ªðõèéí ñóäàëãààãààð 15-49 íàñíû ãýðëýñýí íèéò ýìýãòýé÷¿¿äèéí 63% íü æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãóóäûã õýðýãëýäýã55 áà õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã õîò, õºäºº, ÿäóóðëûí áàéäàë, îðëîãûí òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ¿çâýë îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é áîëîâ÷ áîëîâñðîëûí ò¿âøèíèé õóâüä çàðèì ÿëãàà àæèãëàãäàæ áàéíà. (Õ¿ñíýãò 3.13-ûã ¿ç) �îëîâñðîëûí ò¿âøèí ºíäºð áàéõ òóñàì æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë õýðýãëýõ íü èõ áàéíà. Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñýë õýðýãëýäýã/õýðýãëýæ áàéñàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä îäîîãîîð õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü ìàø ºíäºð áóþó 10 õ¿íèé 9 íü õýðýãëýæ áàéíà. ßäóó ýìýãòýé÷¿¿ä îäîîãîîð æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéõ ìàãàäëàë èõòýé ÷ áîëîâñðîëûí ò¿âøèí㺺ð òîäîðõîé ä¿ð òºðõ ãàð÷ èðýõã¿é áàéíà. ßìàð àðãûã ãîë÷èëîí õýðýãëýæ áàéíà âý? �ìýãòýé÷¿¿äèéí áàðàã òàë õóâü íü åðºíäºã õýðýãëýæ, ¿¿íèé äàðààãààð ýì, êàëåíäàðèéí àðãà îðæ áàéíà. պ人ä, ÿäóó÷óóäûí äóíä åðºíäºã, òàðèàíû àðãà õàìãèéí ýëáýã áàéäàã áàéõàä õîòîä, ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õóâüä ýì, êàëåíäàðèéí àðãà èë¿¿ õýðýãëýãääýã. 55 Õàìòðàí àìüäðàã÷òàé àìüäàðäàã ãýðëýýã¿é ýìýãòýé÷¿¿äèéã ¿¿íä õàìðóóëñàí. ªðõèéí ñóäàëãààãààð 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿äèéã õàìðóóëñàí áîëîâ÷ ä¿í øèíæèëãýýã çºâõºí 15-49 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ãîëëîí õèéíý. 15-49 íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.19-ººñ ¿ç. 68 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.13. Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñëèéí õýðýãëýý, ñóóðüøèëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó I II III IV V Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë 63 63 62 63 62 64 59 64 61 65 õýðýãëýæ áàéñàí (%) �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé 45 54 43 35 56 47 61 39 25 42 �¿ðýí áóñ äóíä 55 55 55 52 60 65 48 59 49 49 �¿ðýí äóíä 66 63 69 67 63 63 64 63 68 72 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 68 66 74 69 67 73 62 75 66 68 Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéñàí ýìýãòýé÷¿¿äýýñ: îäîî õýðýãëýæ áàéãàà (%) 93 93 93 92 95 96 94 91 94 91 �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé 90 94 89 93 88 83 93 100 100 70 �¿ðýí áóñ äóíä 92 94 92 88 96 99 93 82 95 87 �¿ðýí äóíä 95 94 97 94 97 98 97 94 95 93 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 92 92 92 91 94 95 91 91 92 91 Õýðýãëýæ áóé àðãà (%) Åðºíäºã 49 46 52 46 54 55 48 51 45 46 �ì 17 18 15 18 14 13 20 16 20 16 Õóàíëè 14 17 9 17 7 5 10 17 16 18 Òàðèà 10 6 14 8 13 15 11 9 8 7 �ýëãýâ÷ 8 10 6 8 7 8 6 6 8 11 �óñàä a/ 3 2 4 3 4 3 5 3 3 2 a/ �ýëãèéí õàðüöààíä îðîõã¿é áàéõ, ãàäóóð òàâèõ, ñóóëãàö, ýðýãòýé áà ýìýãòýé ¿ðèéí ñóâãèéã áîîõ, äèàôðàãì áîëîí áóñàä îð÷èí ¿åèéí àðãà îðíî. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Òºðºõèéí ºìíºõ ýìíýëãèéí õÿíàëò ºíäºð áàéãàà áºãººä ñóäàëãààíû ºìíºõ 2 æèëä õ¿¿õýä òºð¿¿ëñýí áàðàã á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä æèðýìñýí ¿åäýý ýìíýëýãèéí õÿíàëòàä õàìðàãäàæ, çºâëºãºº àâ÷ áàéñàí áàéíà. (Õ¿ñíýãò 3.14-èéã ¿ç). պ人ãèéí ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä òºðºõèéí ºìíºõ õÿíàëòàä õîòûí ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ õàìðàãääàã áîëîâ÷ ÿäóóðëûí áàéäëààð íü àâ÷ ¿çâýë ÿëãàà àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. �ìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí çºâëºãºº àâàõààð äóíäæààð 9 óäàà õàíäàæ çºâëºãºº àâ÷ áàéñàí áºãººä èõýíõ çºâëºãººí¿¿ä íü ¿íý òºëáºðã¿é áàéñàí áàéíà. �àðàã á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ýìíýëýãò òºðæ, 1/5 íü òºëáºðòýé㺺ð ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. Òºðºõòýé õîëáîãäñîí ýìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýý, ýì òàðèàíû çàðäàë, ýìíýëýãèéí àæèëòàíä ºãñºí áýëýã õîòîä áîëîí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí äóíä èõ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.14. Òºðºõèéí ºìíºõ áîëîí òºðºõ ¿åèéí ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ñóóðüøèëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó I II III IV V Òºðºõèéí ºìíº ýìíýëýãèéí 98 100 96 97 99 99 97 95 96 100 õÿíàëòàíä áàéñàí (%) Ǻâëºãºº àâñàí óäàà 9 10 8 9 8 9 8 9 9 9 Òºëáºðòýé çºâëºãºº àâñàí (%) 7 9 6 7 8 7 12 4 5 10 �ìíýëýãò òºðñºí (%) 98 100 97 98 98 100 95 97 98 99 Òºëáºðòýé ¿éë÷èëãýý àâñàí (%) 20 25 16 20 19 21 19 17 23 18 Òºðºõòýé õîëáîãäîí 23 28 19 25 20 22 18 21 26 30 ºãñºí áýëýã (%) �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. �ºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ñ¿¿ëèéí àñóóäàë áîë ¿ð õºíäºëò þì. 15-49 íàñíû ãýðëýñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òàâíû íýã íü àìüäðàëäàà ¿ð õºíä¿¿ëæ áàéñàí ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. (Õ¿ñíýãò 3.15-ûã ¿ç). �íý ñýäâèéã ñóäàëæ ¿çâýë èë¿¿ òîäîðõîé õàíäëàãà ãàð÷ èðíý. Õîòîä, ÿäóó áóñ, áîëîâñðîë ºíäºðòýé ýìýãòýé÷¿¿ä ¿ð õºíä¿¿ëýõ íü èë¿¿ áàéíà. Æèøýý íü ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû áîëîí äýýä áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí äºðºâíèé íýã íü ¿ð 69 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë õºíä¿¿ëæ áàéõàä á¿ðýí äóíäààñ äîîãóóð áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí òàâíû íýã íü ¿ð õºíä¿¿ëæ áàéñàí áàéíà. 10 ýìýãòýé òóòìûí 3 íü ¿ð õºíäºëòèéí ¿íäñýí øàëòãààí íü ýð¿¿ë ìýíä ãýæ õàðèóëñàí áºãººä ýíý íü ÿëàíãóÿà õºäººä 4/10-ººñ èë¿¿ õóâèéã ýçýëæ ÷óõàë øàëòãààí áîëñîí áàéíà. Õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ ñîíèðõîëã¿é áàéõ íü ºðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãèéí õàìãèéí äýýä òàëûí /ÿäóó áóñ/ ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä áóñàä á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ áàéíà. ¯¿íèé ýñðýãýýð ìºíãºíèé äóòàãäàëòàé, àìüäðàë õ¿ðýëöýýã¿é áàéõ íü ÿäóó÷óóä, ÿëàíãóÿà äîîä òàëûí á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿ ÷óõàë øàëòãààí áîëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.15. ¯ð õºíäºëò, ñóóðüøèëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó I II III IV V ¯ð õºíä¿¿ëæ áàéñàí (%) 19 25 12 21 14 15 13 20 21 25 �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñð 10 23 8 10 10 12 6 13 11 9 �¿ðýí áóñ äóíä 12 18 9 11 13 17 7 10 10 16 �¿ðýí äóíä 17 23 9 19 13 12 13 19 25 16 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 26 29 21 28 20 16 21 29 24 32 ¯ð õºíä¿¿ëñýí øàëòãààí (%) �ð¿¿ë ìýíä 30 25 42 30 28 27 27 27 28 35 Õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ õ¿ñýëã¿é 21 22 18 24 11 12 13 18 22 31 �àãà õ¿¿õýä 2 íàñ õ¿ðýýã¿é 22 23 19 20 26 20 31 26 21 16 Àìüäðàë õ¿ðýëöýýã¿é 19 21 16 16 29 35 22 23 17 9 �óñàä a/ 8 10 5 9 6 5 8 6 11 9 a/ Ñóðàëöàæ áàéñàí, ãýðëýýã¿é áîëîí áóñàä øàëòãààíóóä. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 3.3 Àæèë ýðõëýëò Òàéëàíãèéí ýíý õýñýãò óëñ îðíû õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí àæèë ýðõëýëòèéí çàðèì øèíæ, òýìäã¿¿äèéí òàëààð òîâ÷ àâ÷ ¿çüå. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû õàðüöààíààñ ýõëýýä óëìààð àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûí àæèëëàæ áàéãàà áîëîí àæèë ýðõýëæ áàéãàà ¿íäñýí ñàëáàðóóäûã ñóäëàí, ýöýñò íü àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíä ä¿í øèíæèëãýý õèéâ. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéí �àéãóóëëàãûí òîäîðõîéëîëòûí äàãóó ýäèéí çàñãèéí èäýâõòýé õ¿í àì äàõü àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîã õýìæèæ òîäîðõîéëäîã56. Óëñûí õýìæýýãýýð àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí 65 õóâü áàéäàã57. Õîò ñóóðèí ãàçðûí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî íü õºäººãèéíõººñ ìàø äîîãóóð áóþó õàðãàëçàí òàâíû ãóðàâ áà äºðºâíèé ãóðàâ áàéíà. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíã áóñàä ñóóðüøëààð õàðüöóóëæ ¿çýõýä õºäººä õàìãèéí ºíäºð, áóñàä ãàçàðò èæèëõýí áàéíà (Çóðàã 3.5). Õàðèí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíã á¿ñ íóòãààð àâ÷ ¿çâýë Õàíãàéí á¿ñýä õàìãèéí ºíäºð áóþó äºðâºí õ¿í òóòìûí 3 íü àæèëëàõ õ¿÷èíä îðîëöîæ áàéõàä Òºâèéí 56 Àæèëëàõ õ¿÷ ãýäýã íü ñ¿¿ëèéí äîëîî õîíîãò àæèë õºäºëìºð ýðõýëñýí, ýðõëýýã¿é áàéãàà ÷ òîãòìîë àæèëòàé õ¿í àì áîëîí àæèë õºäºëìºð èäýâõòýé õàéæ áàéãàà, àæèëã¿é÷¿¿äèéí íèéëáýð þì. 57 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõäîî íèéò àæèëëàõ õ¿÷íèé õýìæýýã õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àìûí òîîíä õàðüöóóëíà. Õºäºëìºðèéí íàñíû á¿ëýã íü îëîí óëñûí íèéòëýã æèøãýýð 15- 64 áàéäàã. Õàðèí ìàíàé óëñûí õóâüä ýðýãòýéä 16-59, ýìýãòýéä 16-54 áàéäàã þì. Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.21–ä àæèëëàõ õ¿÷íèé õýìæýýã äýýðõ õî¸ð á¿ëýãëýëòýýð òóñ òóñ ¿ç¿¿ëýâ. Îëîí óëñûí àíãèëëààñ ìàíàé óëñûí á¿ëýãëýëòýýð àæèëëàõ õ¿÷íèé õýìæýý àðàé äýýã¿¿ð áàéíà. 2003 îíû àæèë ýðõëýëòèéí ñóäàëãàà áîëîí çàñàã çàõèðãààíû ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàñàí. 70 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë á¿ñýä õàìãèéí äîîãóóð áóþó òàâàí õ¿í òóòìûí 3 íü îðîëöîæ áàéíà58. Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé òýíö¿¿ 5 á¿ëãèéíõíèé äóíä õàìãèéí ÿäóó áîëîí õàìãèéí ÷èíýýëýã á¿ëýã õîîðîíäûí õàðüöóóëàëòûí ä¿íã õàìðóóëàõã¿éãýýð, ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ¿çýõýä àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíä ÿìàð íýãýí îíöãîé ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. Õàðèí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøíýýð àâ÷ ¿çâýë á¿ðýí áîëîâñðîëòîé õ¿í àìûí õóâüä àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí õàìãèéí äîîãóóð, õàðèí äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿í àìûíõ äóíä áîëîâñðîëòîé õ¿í àìûíõààñ ºíäºð áàéíà. Çóðàã 3.5. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí 90 80 70 60 50 Õóâü 40 30 20 10 0 Óëñûí Õîò պ人 Óëààí- Àéìãèéí Ñóìûí պ人 ßäóó 2 3 4 ×èíýýëýã äóíäàæ áààòàð òºâ òºâ �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò 3.16-ä àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíã, õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí, õ¿éñýýð, õîò õºäººãººð àíãèëàí ¿ç¿¿ëýâ. ¯¿íä �ýãä, ÿäóó÷óóäûí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõààñ äîîãóóð, ÿëàíãóÿà õîò ñóóðèí ãàçàðò áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ÿëãàà èõ áàéíà. Õî¸ðò, ýðýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ºíäºð áàéãàà íü àìüæèðãààíû ò¿âøèí, áîëîâñðîëûí ò¿âøíýýñ ìºí õàìààð÷ áàéíà. Ãóðàâò, õîòûí èðãýä, ÿëàíãóÿà ýðýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî äîîãóóð áàéãààãààñ ãàäíà á¿ðýí äóíäààñ äîîø áîëîâñðîëûí ò¿âøèíòýé 25 õ¿ðòýëõ íàñíû çàëóó÷óóäûí õóâüä íýëýýä ÿëãààòàé áàéíà. 58 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèíã ÿäóóðëûí ò¿âøèí áîëîí õ¿éñýýð àíãèëàí ÕàâñðàëòÃ-èéí Õ¿ñíýãò Ã.22 áà Ã.23-ò ¿ç¿¿ëýâ. 71 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.16. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí, õ¿éñ, ÿäóóðëûí áàéäëààð �ðýãòýé �ìýãòýé Óëñûí ä¿íãýýð ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä Õîò 60.8 51.7 58.2 58.7 49.4 56.1 59.7 50.5 57.1 պ人 81.9 76.0 79.5 74.0 70.2 72.5 78.0 73.1 76.0 �¿ãä 69.1 64.6 67.6 64.4 59.9 62.9 66.7 62.2 65.2 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèë ýðõëýëò Ìîíãîë Óëñàä ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàð íü àæèë ýðõëýëòèéí ¿íäñýí ñàëáàð áîëæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèé äàðàà õî¸ðäóãààðò õºäºº àæ àõóé îðæ áàéíà. �èéò àæèëëàãñäûí 46 õóâü íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò, 43 õóâü íü õºäºº àæ àõóéä àæèëëàæ áàéíà. Àæèë ýðõëýëòèéí ñàëáàðûí á¿òýö íü õîò, õºäººä ýðñ ÿëãààòàé áàéíà (Çóðàã 3.6). Óëààíáààòàð õîò áîëîí àéìãèéí òºâä íèéò àæèëëàãñäûí áàðàã äºðºâíèé ãóðàâ íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò, òàâíû íýã íü àæ ¿éëäâýðæñýí ñàëáàðò, ¿ëäñýí íü õºäºº àæ àõóéä àæèëëàæ áàéíà. Õàðèí õºäºº áîëîí ñóìûí òºâä íèéò àæèëëàãñäûí äºðºâíèé ãóðàâ íü õºäºº àæ àõóéä, òàâíû íýã íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò, ¿ëäñýí íü àæ ¿éëäâýðæñýí ñàëáàðò àæèëëàæ áàéíà. Õî¸ð äàõü ¿ð ä¿í áîë àæèëëàãñäûí õ¿éñèéí õóâüä òºäèéëºí çºð¿¿òýé áèø, õîòûí ýðýãòýé÷¿¿ä àæ ¿éëäâýðæñýí ñàëáàðò, ýìýãòýé÷¿¿ä ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò ò¿ëõ¿¿ àæèëëàæ áàéíà. Çóðàã 3.6. Àæèëëàãñàä, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðààð, õîò, õºäººãººð, õ¿éñýýð 100 80 ժĪª ÀÆ ÀÕÓÉ 60 Õóâü ÀÆ ¯ÉËÄÂ�� 40 ¯ÉË×ÈËÃ�� 20 0 �ðýãòýé �ìýãòýé Õîò �ðýãòýé �ìýãòýé պ人 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèë ýðõëýëò áîëîí ÿäóóðëûí õîîðîíä ÿìàð õàìààðàë áàéíà âý? ßäóó õ¿í àìûí äèéëýíõè íü áóþó 9 õ¿íèé 5 íü õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëä, çºâõºí ãóðàâíû íýã íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàæ áàéíà. (Õàâñðàëò Ã-èéí Õ¿ñíýãò Ã.26-ã ¿ç). Õàðèí ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õóâüä ýñðýã áàéíà. Õîò õºäººãèéí 72 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë õóâüä ÿëãàà òºäèéëºí áàéõã¿é, õàðèí õîòûí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàãñäûí òàâíû íýã íü õóäàëäààíû ñàëáàðò, äîëîîí õ¿íèé íýã íü òºðèéí áàéãóóëëàãàä, äºðºâíèé íýã íü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà. �íý áàéäàë ÿäóó áîëîí ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ÷ àäèë áàéíà. Àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûã àíãèëàõ 2 äàõü àðãà áîë ºì÷èéí ýçýìøëèéí òºð뺺ð õóâèéí àæ àõóéä, òºñâèéí, ìºí òºðèéí ºì÷èéí ãàçàðò àæèëëàæ áàéãàà ãýæ àíãèëàí àâ÷ ¿çýõ þì. Óëñûí õýìæýýãýýð íèéò àæèëëàãñäûí äºðºâíèé ãóðàâ õ¿ðýõã¿é õóâü íü õóâèéí àæ àõóéä, áàðàã äºðºâíèé íýã íü òºñâèéí áàéãóóëëàãàä, 20 õ¿íèé 1 ÷ õ¿ðýõã¿é õóâü íü òºðèéí ºì÷èéí àæ àõóéí íýãæèä òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà. �íýõ¿¿ õàðüöàà õîò, õºäººä àäèë áàéãàà áºãººä õºäººä íèéò àæèëëàãñäûí çóðãààíû òàâ íü õóâèéí àæ àõóéä àæèëëàæ áàéõàä õîòîä òàâíû õî¸ð íü õóâèéí áóñ ñåêòîðò àæèëëàæ áàéíà. Òºñâèéí áàéãóóëëàãà áîëîí òºðèéí ºì÷èéí àæ àõóéí íýãæèä àæèëëàõ íü òýäíèé àìüæèðãàà õàðüöàíãóé ñàéí áàéãààòàé õîëáîîòîé áà ÿäóó áóñ õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã íü õàðèí ÿäóó÷óóäûí äºíãºæ òàâíû íýã íü ºì÷èéí ýíý õýëáýðò àæèëëàæ áàéíà. Àæèëëàã÷äûí àæèëëàæ áàéãàà ñàëáàðààð íü àíãèëàõ íü òýäíèéã ñóäëàõ 3 äàõü àðãà þì. Ìîíãîëä ìàë÷èí, òàðèàëàí÷èä íü õàìãèéí ÷óõàë á¿ëã¿¿ä áºãººä íèéò àæèëëàãñäûí òàâíû õî¸ð íü ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíä àæèëëàæ áàéíà. �óñàä ìýðãýæëèéí ¿íäñýí 3 ãîë á¿ëýã áîë ¿éë÷èëãýýíèé àæèëëàãñàä, íàéìàà ýðõëýã÷èä, ìºí ãàð óðëàë- õóäàëäàà ýðõëýã÷èä þì. �äãýýð á¿ëýã òóñ á¿ðò íèéò àæèëëàãñäûí òóñ á¿ð 10 õóâü íü àæèëëàæ áàéíà. Çóðàã 3.7-ä àæèë ìýðãýæëèéí áàéäëûã ÿäóóðëûí áàéäëààð õîò, õºäººãèéí ñóóðüøëààð àíãèëàí ¿ç¿¿ëýâ. Õîò, õºäººãèéí àëèíä ÷ ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õóâüä íàðèéí ìýðãýæèë, ºíäºð áîëîâñðîë øààðäàãäàõ ìåíåæåð, ìýðãýæëèéí áîëîí òåõíèêèéí àæèë ýðõëýõ áîëîìæ ÿäóó õ¿í àìààñ ºíäºð áàéíà. ¯éë÷èëãýý áîëîí õóäàëäààíû ñàëáàðò àæèëëàãñäûí ÿäóóðëûí ò¿âøíèé äóíä ÿëãàà áàéõã¿é áîëîâ÷ á¿ñýýð àâ÷ ¿çâýë ÿëãàâàðòàé áàéíà. Óóðõàé÷èí, õèâñ íýõýã÷, î¸äîë÷èí çýðýã ãàð óðëàë áîëîí ò¿¿íòýé àäèëòãàõ ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàãñàä èë¿¿ ÿäóó áàéãàà áºãººä ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâä àìüäàðäàã ÿäóó òàâàí õ¿íèé íýã íü ýíý ñàëáàðò àæèëëàæ áàéõàä ýíä àæèëëàæ áàéãàà ÿäóó áóñ õ¿íèé òîî 2 äàõèí áàãà áàéíà. 73 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Çóðàã 3.7. Àæèëëàãñäûí ìýðãýæèë, ÿäóóðëûí ò¿âøèí, õîò, õºäººãººð 100 90 80 ÌÀË×È�, ÒÀ�ÈÀËÀ�× 70 Ì��Ã�ÆËÈÉ� �ÎËÎÂÑÎ� Õ¯×È� ÒÅÕ�ÈÊ×, ÌÅ�ÅÆÅ� 60 Õóâü 50 ¯ÉË×ÈËÃ���ÈÉ ÀÆÈËÒÀ�, ÕÓÄÀËÄÀÃ× 40 ÃÀ� Ó�ËÀË, Ò¯¯�Ò�É ÀÄÈËÒÃÀÕ 30 ¯ÉËÄÂ��Ë�Ë ��ÕË�Ã× 20 �ÓÑÀÄ 10 0 ÕÎÒÛ� ÕÎÒÛ� ժĪªÃÈÉ� ժĪªÃÈÉ� ßÄÓÓ �ÓÑ ßÄÓÓ ßÄÓÓ �ÓÑ ßÄÓÓ �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèëã¿éäýë ªðõèéí ñóäàëãààãààð àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 6.6 õóâü áàéíà. պ人òýé õàðüöóóëàõàä õîòîä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí ºíäºð áºãººä õîòûí àæèëëàõ õ¿÷íèé 11 õ¿í òóòìûí íýã íü àæèë èäýâõòýé õàéæ áàéõàä õºäººä ò¿¿íýýñ õî¸ð äàõèí áàãà áàéíà59. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 25 õ¿ðòýëõ íàñíû çàëóó÷óóäûí äóíä óëñûí äóíäæààñ õî¸ð äàõèí ºíäºð, õàðèí äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿í àìûí äóíä õàìãèéí áàãà áàéíà. Óëñûí ä¿íãýýð ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí àäèëõàí áàéíà. Õîòûí ýðýãòýé÷¿¿ä õºäººãèéíõººñ àæèë õºäºëìºð áàãà ýðõëýæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 3.17). �öýñò íü, ÿäóó÷óóäûí õóâüä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñèéíõýýñ ÿëàíãóÿà õîòîä õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.17. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, õ¿éñ, ÿäóóðëûí áàéäàë, õîò õºäººãººð Õ¿éñýýð ßäóóðàë �¿ãä �ðýãòýé �ìýãòýé ßäóó áóñ ßäóó Õîò 9.5 8.6 6.8 15.9 9.1 պ人 3.7 4.6 2.6 6.5 4.1 �¿ãä 6.5 6.7 4.9 10.2 6.6 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Àæèëã¿éäëèéí ÿìàð øèíæ, òýìäã¿¿ä áàéíà âý? Çóðàã 3.8-ä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíã ¿ç¿¿ëýâ. Àæèëã¿é÷¿¿äèéí äèéëýíõè íü áóþó 10 õ¿í òóòìûí 7 íü Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâä àìüäàð÷, àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí Óëààíáààòàð, àéìãèéí òºâä àäèëõàí áàéíà. Àæèëã¿é òàâàí õ¿í òóòìûí 2 íü 25 õ¿ðòýëõ 59 Õàâñðàëò Ã-ãèéí õүñíýãò Ã.24-ä õүí àìûí àæèëëàõ õү÷íèé áàéäëûí øèíæ ÷àíàðààð үçүүëñýí áîëíî. Õүñíýãò Ã.27 áîëîí Ã.28-ä àæèëãүéäëèéí òүâøèíã õүéñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð òîäîðõîéëîâ. 74 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë íàñíû çàëóó÷óóä, àðâàí õ¿í òóòìûí ãóðàâ íü 25-34 íàñíûõàí áàéíà. Õ¿éñèéí õóâüä áîëîí ÿäóóðëûí áàéäëààð ÿëãàà áàéõã¿é áàéíà. �îëîâñðîëûí ò¿âøèí àæèëã¿éäýëä íºëººëæ áàéãàà áºãººä ìýðãýæëèéí áîëîí äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿ì¿¿ñ àæèëã¿é÷¿¿äèéí äºíãºæ äºðºâíèé íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Çóðàã 3.8. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, çàðèì øèíæ òýìäãýýð 70 60 50 40 Õóâü 30 20 10 0 Õîò պ人 ßäóó ßäóó �ð �ì 16-24 25-34 35-44 45 + �îëîâñ- �¿ðýí �¿ðýí ÌÀØ, áóñ ðîëã¿é, áóñ äýýä äóíä áàãà äóíä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 3.4. �èéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæ �èéãìèéí õàìãààëàë íü ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðã¿é áàéäàë áîëîí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ãîë íü ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õ¿ðýýëýí áàéãàà áàéãàëü îð÷èí áîëîí õóâü õ¿í, ºðõºä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõ çîðèëãîòîé. �äãýýð íºëººëºë íü áàéíãûí (òàõèð äóòóó, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é) áîëîí ò¿ð çóóðûí áîëîí àæèëã¿éäëèéí ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ áîëîõ þì. ̺í óëñûí õýìæýýíä òîõèîëäñîí, íèéãìèéí òîìîîõîí á¿ëãèéã õàìàðñàí áàéãàëèéí ãàìøèã, áýðõøýýë (çóä, ãàí ãýõ ìýò) áîëîí, òýæýýã÷ýý àëäàõ çýðãýýð çºâõºí òóõàéí ºðõºä õàìààðñàí áàéæ áîëíî. Òóõàéí òîõèîëäîë á¿ðò àâàõ õàðèó àðãà õýìæýý íü ººð ººð áàéíà. �èéãìèéí õàìãààëëûí ¿íäñýí 2 ñ¿ëæýý áàéäàã. �èéãìèéí õàìãààëëûí àëáàí áóñ ñ¿ëæýý íü óëàìæëàëò áóþó àëáàí áóñ àðãà çàìààð òóõàéí îðîí íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ, òàíèë òàë áîëîí ºðõèéí ãèø¿¿äèéí äýìæëýãò òóëãóóðëàñàí, áóñäààñ àâñàí áýëýã, òóñëàìæ, õàíäèâ õýëáýðýýð òîäîðõîéëîãääîã. Õàðèí íèéãìèéí õàìãààëëûí àëáàí ñ¿ëæýý íü íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñò òóñëàõ, õàìãààëàõàä îðøäîã. Ìîíãîëûí õóâüä íèéãìèéí õàìãààëëûí àëáàí ñ¿ëæýý íü íýëýýä ºðãºí õ¿ðýýòýé áàéäàã áà èõýâ÷ëýí íèéãìèéí äààòãàë, íèéãìèéí õàëàìæààñ á¿ðääýã60. Òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõýä õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí òºðèéí íèéãìèéí õàìãààëëûí ýíýõ¿¿ ñ¿ëæýý íü îäîî õ¿ðòýë èõýýõýí ¿¿ðýãòýé áàéíà. ̺í íèéãìèéí õàìãààëëûí àëáàí áóñ ñ¿ëæýý 60 �èéãìèéí äààòãàë íü çàðèì ýðñäëèéã õàìãààëàõûí òóëä óëñààñ òºëæ áàéãàà ºíäºð íàñíû òýòãýâýð, àæèëã¿éäëèéí, ºâ÷òýé áàéñíû òýòãýìæ ãýõ ìýòýýñ á¿ðäýíý. �èéãìèéí õàëàìæ íü õàìãààëàë òóñëàìæ çàéëøã¿é øààðäàãäàæ áàéãàà òóõàéí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí áàéäàã. ¯¿íä òàõèð äóòóóãèéí, òýæýýã÷ýý àëäñàíû òýòãýìæ áîëîí íºõºí îëãîâîð õàìààðíà. 75 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë áóþó àëáàí áóñ, õóâèéí òóñëàìæ ÷ ò¿ãýýìýë áàéíà. Òóõàéëáàë, ìàë÷èä ìàëûí ñîëèëöîî õèéõ ãýõ ìýò õóâèéí øèëæ¿¿ëãèéí õýëáýðèéã àøèãëàæ áàéíà. �íý õýñýãò íèéãìèéí õàìãààëëûí àëáàí áîëîí àëáàí áóñ (õóâèéí) õýëáýðèéã äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàíà. Äàðàà íü õóâèéí áîëîí óëñààñ ºã÷ áàéãàà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã(òýòãýâýð, òýòãýìæ, áýëýí ìºíãº), òóñëàìæèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà õ¿í àìûí ÿäóóðëûí áàéäëûã àâ÷ ¿çíý. �öýñò íü øèëæ¿¿ëýã òóñëàìæ áîëîí ÿäóóðëûí áàéäëûí õîîðîíäûí õàìààðëûí áàéäëûã àâ÷ ¿çíý. ̺íãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí õýìæýý, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë Õ¿ñíýãò 3.18-ä ºðõ¿¿äèéã ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëãèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãààãààð íü ºðõ¿¿äèéã àíãèëàí ¿ç¿¿ëýâ. Çàðèì ä¿íã ýíä öîõîí òýìäýãëýõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. �ýãä, ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëýã àâàõ,ºãºõ íü íýëýýä ºðãºí õ¿ðýýã õàìàð÷ áàéãàà áºãººä 5 ºðõ òóòìûí 4 íü ÿìàð íýãýí áàéäëààð áóñäàä ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëýã ºãñºí, ýñâýë áóñäààñ àâñàí áàéíà. �èéò ºðõèéí 70 îð÷èì õóâü íü ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëãèéã àâñàí, ¿ëäñýí õóâü íü áóñäàä ºãñºí áàéíà. Õî¸ðò, óëñààñ áîëîí õóâü õ¿íýýñ áýëýã, òóñëàìæ àâñàí ºðõ¿¿äèéí õàìðàãäàëò æèãä áàéãàà áà íèéò ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëãèéí äºðºâíèé ãóðâûã íü óëñààñ ºãñºí òóñëàìæ á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Ãóðàâò, óëñûí ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí äèéëýíõ õóâèéã ºíäºð íàñíû òýòãýâýð ýçýëæ áàéíà. 10 ºðõ òóòìûí 3-ò íü ºíäºð íàñíû òýòãýâýð àâàã÷ áàéãàà áà óëñûí íèéò ñàíãèéí äºðºâíèé ãóðâûã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. ĺðºâò, ºðõèéí àâ÷ áàéãàà õóâèéí áîëîí àëáàí áóñ ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëãèéí 10 òºãðºã òóòìûí 9-èéã íü íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäàí íü ºã÷ áàéíà. ¯ëäñýí õóâèéã áóñàä õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä áîëîõ òºðèéí áóñ áîëîí øàøíû áàéãóóëëàãààñ ºã÷ áàéíà. Òàâä, óëñààñ ºã÷ áàéãàà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí õýìæýý òóõàéí ºðõ¿¿äèéí õýðýãëýýíèé òàâíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. �ºãºº òàëààñ ãýð á¿ë áîëîí íàéç íºõäèéí áýëýã, òóñëàìæ íü àâ÷ áàéãàà ºðõèéí õýðýãëýýíèé 7 õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. �öýñò íü, íèéò ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæèéí àðàâíû åñèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ íü ãýð á¿ëèéíõýí, íàéç íºõºä íü áàéíà. 76 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.18. �èéãìèéí õàìãààëàë áà øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ Øèëæ¿¿ëýã Øèëæ¿¿ëýã Øèëæ¿¿ëýã õ¿ëýýí àâ÷/ºã÷ áàéãààãààñ á¿õèé á¿õèé ªðõèéí Õýðýãëýýíä �èéò øèëæ¿¿ëãýä ºðõ¿¿ä õ¿í àì äóíäàæ ýçëýõ õóâü ýçëýõ õóâü (%) (%) øèëæ¿¿ëýã (%) (%) (ñàðä, òºãðºãººð) �ýëýã, òóñëàìæ õ¿ëýýí àâñàí 68.3 68.3 26,658 21.7 100.0 �ýëýã, òóñëàìæ 45.2 44.8 10,936 8.0 27.1 Ãýð á¿ëèéíõýí áîëîí íàéç íºõ人ñ 36.0 35.3 12,097 8.6 23.9 �óñàä a/ 12.7 12.8 4,632 4.0 3.2 �èéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæ 46.1 46.1 28,735 24.2 72.9 ªíäºð íàñíû 29.1 27.7 33,199 27.4 53.1 Òàõèð äóòóóãèéí 8.9 10.1 17,783 15.7 8.7 Òýæýýã÷ýý àëäñàíû 3.9 4.3 18,311 18.1 3.9 Æèðýìñíèé áîëîí àìàðæñàíû 4.8 5.5 6,947 5.7 1.8 �ÿðàé õ¿¿õýä àñàðñíû 5.5 6.6 6,448 6.0 1.9 �óñàä á/ 4.2 4.5 14,948 11.5 3.4 �óñäàä ºãñºí áýëýã, òóñëàìæ 52.2 53.6 7,359 5.0 100.0 Ãýð á¿ëèéíõýí áîëîí íàéç íºõäºä 46.5 47.6 7,220 4.9 87.3 �óñàä â/ 13.0 13.9 3,749 2.5 12.7 Õ¿ëýýí àâñàí ýñâýë ºãñºí 79.1 79.4 18,145 * 15.4 * - a/ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, óëñûí òºâ òóñëàìæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîí øàøíû áàéãóóëëàãûí òóñëàìæ îðíî. á/ �ºõºí îëãîâîð, àæèëã¿éäëûí òýòãýìæ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð ò¿ð àëäñàíû ìºíãº, îðøóóëãûí òýòãýìæ áîëîí áóñàä òýòãýâýð, òýòãýìæ¿¿ä îðíî. â/ Õàìààòàí, íàéç íºõºä áóñ õ¿ì¿¿ñò áîëîí øàøíû áàéãóóëëàãàä ºãñºí áýëýã, òóñëàìæ îðíî. * �èéò øèëæ¿¿ëýã: áóñäààñ àâñàí íèéò áýëýã, òóñëàìæààñ áóñäàä ºãñºí íèéò áýëýã, òóñëàìæ. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ̺íãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæèéã àâ÷ áàéãàà ºðõèéí áàéäàë Óëñààñ ºã÷ áàéãàà áîëîí õóâèéí ìºíãºí øèëæ¿¿ëãèéã àâ÷ áàéãàà ºðõèéí áàéäàë ÿìàð áàéíà âý? Çóðàã 3.9-ä áýëýã, òóñëàìæèéí ºñºí íýìýãäýõ õóâèéã íèéò õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâüòàé õàðüöóóëàí õàðóóëæ áàéíà. Óëñààñ ºã÷ áàéãàà øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí õóâüä ñºðºã õàìààðàëòàé áàéãàà áà ¿¿íèéã íü íàðèéâ÷ëàí ¿çâýë ººð, ººð áàéíà. Óëñààñ ºã÷ áàéãàà òýòãýâðèéí 20 õóâèéã õýðýãëýýíèé äîîä ò¿âøèíãèéí 40 õóâüä õàìààðàõ õ¿í àì õ¿ðòýæ áàéõàä, òýòãýâðèéí 40 õóâü íü õýðýãëýýíèé äýýä 20 õóâèéí õ¿í àìä õàìààð÷ áàéíà. ªíäºð íàñíû òýòãýâðèéã íèéãìèéí òóñëàìæ áèø, àæèë÷äûí òýòãýâðèéí ñàíä îðóóëñàí õóâü íýìýð ãýæ îéëãîõ õýðýãòýé òóë ýíý ¿ð ä¿íãýýð òºðººñ òýòãýâðèéã áóðóó çàðöóóëæ áàéíà ãýæ îéëãîæ áîëîõã¿é. �èéãìèéí áóñàä äààòãàë, òóñëàìæ íèéò óëñûí øèëæ¿¿ëãèéí 30 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Õóâèéí áýëýã, òóñëàìæèéí õóâüä ñºðºã õàìààðàëòàé áóþó àìüæèðãàà ñàéòàé ºðõ¿¿ä èõýíõ õóâèéã àâ÷ áàéíà. Õàìààòàí ñàäàí, íàéç íºõ人ñ àâ÷ áàéãàà áýëýã, òóñëàìæèéí õóâüä íýëýýä ñºðºã õàìààðàëòàé, áóñàä øèëæ¿¿ëãèéí õóâüä õàðüöàíãóé ñºðºã áîëîâ÷ áàãà õàìààðàëòàé áàéíà. 77 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Çóðàã 3.9. Óëñûí áîëîí õóâèéí áýëýã, òóñëàìæ, øèëæ¿¿ëãèéã àâ÷ áàéãàà ºðõèéí ÿäóóðëûí áàéäàë Õóâèéí Óëñûí 100 100 80 80 Çàðäëûã àâ÷ áàéãàà õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü 60 60 40 40 20 20 0 0 0 20 40 60 80 100 0 20 40 60 80 100 Óëñûí øèëæ¿¿ëãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í¿¿ä Õóâèéí øèëæ¿¿ëã¿¿äèéí á¿ðýëäýõ¿¿í¿¿ä 100 100 �óñàä 80 80 �óñàä 60 60 40 40 Òàõèð äóòóóãèéí ªíäºð íàñíû 20 Ãýð á¿ë, 20 �àéç íºõºä 0 0 0 20 40 60 80 100 0 20 40 60 80 100 �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëñýí õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ2002/03. ßäóóðàë áà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæèéã àâ÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí áàéäàë �èéãìèéí õàìãààëëûí ¿íäñýí çîðèëãûí íýã íü áîë ýìçýã á¿ëãèéíõýíä òóñëàõ, òýäíèé ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõàä îðøäîã. Õ¿ñíýãò 3.19-ä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áîëîí ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæ, áýëãèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà áîëîí àâààã¿é ºðõ¿¿äèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã ¿ç¿¿ëýâ. Óëñûí ò¿âøèíä àâ÷ ¿çýõýä òóõàéí ºðõèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñëàìæ àâ÷ áàéãàà íü ÿäóóðëûí ò¿âøèíä òºäèéëºí íºëººëºõã¿é áàéíà. Õîò, õºäººãººð àíãèëàí ¿çýõýä ÷ ýíý áàéäàë óëñûí ò¿âøèíòýé àäèë áàéíà. Òóõàéí ºðõ õóâèéí øèëæ¿¿ëýã àâñàí àâààã¿éãýýñ ¿ë õàìààðàí ÿäóóðëûí á¿õ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä èæèë áàéíà. Õàðèí óëñààñ ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæ àâ÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí õóâüä ñóóðüøëààð àâ÷ ¿çýõýä ÿëãààòàé áàéäàë àæèãëàãäàæ áàéíà. Æèøýýëáýë òóñëàìæ àâ÷ áàéãàà õîòûí ºðõ¿¿äýä ÿäóóðàë ºíäºð áàéõàä õºäººä ýñðýãýýð áàéíà. Ãýõäýý õºäººä ÿäóóðëûí áóñàä 2 ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àâ÷ ¿çâýë ýíý ¿ð ä¿í áàñ ë ýñðýãýýðýý áàéíà. 78 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.19. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí àâ÷ áàéãàà áýëýã, òóñëàìæ, ñóóðüøèëààð Õóâèéí Óëñûí Õîò պ人 Õîò պ人 ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 30.0 30.6 43.7 43.0 25.2 35.3 44.8 41.3 (2.3) (2.2) (3.0) (3.2) (1.9) (2.4) (2.7) (3.1) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 8.5 9.9 13.1 13.4 7.4 11.0 12.8 13.8 (0.9) (1.0) (1.2) (1.3) (0.7) (1.0) (1.1) (1.3) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 3.4 4.6 5.4 5.7 3.2 4.7 5.1 6.1 (0.4) (0.6) (0.7) (0.7) (0.4) (0.5) (0.5) (0.8) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.4 4.3 4.3 4.2 4.3 4.5 4.4 4.1 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 39.2 44.5 44.1 46.8 35.8 48.2 41.0 50.7 Õ¿¿õäèéí òîî (ªðõèéí àì 30.5 28.8 32.7 33.6 35.0 24.0 40.2 23.5 á¿ëèéí òîîíä ýçëýõ õóâü) ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.7 47.8 42.0 42.9 39.8 52.9 36.7 49.9 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ (%) 83.3 75.9 87.2 84.3 88.2 70.5 92.7 77.4 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 23.4 23.1 32.7 20.9 19.4 27.1 32.5 21.0 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí 28.2 27.3 27.1 17.5 27.7 27.7 26.2 18.4 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ªíäºð íàñíû òýòãýâýð Óëñààñ ºã÷ áàéãàà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí òîìîîõîí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ ºíäºð íàñíû òýòãýâðèéã õ¿ðòýæ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí õóâüä òóñãàéëàí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ¿çýõýä (Õ¿ñíýãò 3.20) óëñûí ò¿âøèíä òýòãýâýð àâàã÷òàé ºðõèéí àìüæèðãàà áóñàä ºðõòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ñàéí áàéíà. Ãýâ÷ ýíä á¿ñèéí ÿëãààòàé áàéäàë õàðàãäàõã¿é áàéíà. պ人ãèéí òýòãýâýð àâàã÷òàé ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí äîîãóóð áàéõàä õîò ñóóðèí ãàçàðò òýòãýâýð àâàã÷òàé, àâàã÷ã¿é ºðõèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèí ÿëãààã¿é áàéíà. �íý ¿ð ä¿íãèéí áîëîìæèò òàéëáàð íü óëèðëûí îíöëîãîîñ ¿ë õàìààðàõ òîãòìîë îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð áîëîõ òýòãýâýð àâäàã ãèø¿¿íòýé áàéõ íü ñóìûí òºâ áîëîí õºäººä àìüäàð÷ áàéãàà ºðõèéí àìüæèðãààã ñàéæðóóëæ áàéãàà áàéæ áîëîõ þì. Óëñûí äóíäæààð íèéò ÿäóó õ¿í àìûí äºðºâíèé íýã íü òýòãýâýð àâàã÷òàé ºðõèéí àì á¿ë áàéãàà áîë îéðîëöîîãîîð ãóðàâíû íýã íü õîò, òàâíû íýã îð÷èì íü õºäºº äýõ òýòãýâýð àâàã÷òàé ºðõèéí àì á¿ë áàéíà. Õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ÷ ãýñýí ìàø òîäîðõîé õàíäëàãóóäûã õàðóóëæ áàéíà. Õ¿¿õäèéí òîî óëñûí äóíäæààð òýòãýâýð àâàã÷òàé ºðõºä öººí áàéãàà õýäèé ÷ õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë ºíäºð áóþó ºíäºð íàñòàé õ¿ì¿¿ñèéí òîî îëîí áàéíà. �äãýýð ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí äóíäàæ íàñ íü íýëýýä àõèìàã, ãîëäóó ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. 79 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Õ¿ñíýãò 3.20. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºíäºð íàñíû òýòãýâýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ¯ã¿é Òèéì ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 37.3 33.0 29.7 31.4 45.3 36.2 (1.6) (2.3) (1.9) (2.8) (2.6) (4.0) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 11.3 10.2 9.4 8.8 13.4 12.7 (0.6) (1.0) (0.8) (1.0) (1.0) (2.0) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.8 4.4 4.2 3.5 5.4 6.1 (0.3) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (1.2) �ýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 4.4 4.1 4.4 4.4 4.4 3.7 Õ¿í àìç¿éí à÷ààëàë (%) 38.5 55.1 36.4 53.0 40.8 58.5 Õ¿¿õäèéí òîî (ªðõèéí àì 37.6 15.6 35.5 17.5 39.7 12.7 á¿ëèéí òîîíä ýçëýõ õóâü) ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 38.6 58.7 40.1 58.7 37.0 58.5 �ðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ (%) 87.7 70.0 84.8 68.9 90.8 71.9 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð 74.6 25.4 30.7 15.8 44.0 9.6 õ¿í àìûí õóâèéí æèí (%) Õ¿í àìûí õóâèéí æèí 72.3 27.7 37.3 18.2 35.0 9.6 Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. ßäóóðàë, ìºíãºí øèëæ¿¿ëãèéí ò¿âøèí ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý áîëîí ìºíãºí øèëæ¿¿ëãèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã àâ÷ ¿çüå. Çóðàã 3.10-ò íýã õ¿íä íîãäîõ öýâýð øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýýãýýð61 ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý, øèëæ¿¿ëãèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã õîò, õºäººãººð ¿ç¿¿ëýâ. �íý 2 ñóóðüøëûí õóâüä õî¸ð ç¿éë òîäîðõîé õàðàãäàæ áàéíà. �óñäàä øèëæ¿¿ëýã ºã÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí ãèø¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áîëîí öýâýð øèëæ¿¿ëãèéí õîîðîíä óðâóó õàìààðàëòàé áàéíà. ªºðººð õýëáýë øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýý èõ áàéõ òóòàì ÿäóóðàë áàãàòàé áàéíà. Õàðèí øèëæ¿¿ëãèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ºðõ¿¿äèéí õóâüä øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýý, ºðõèéí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé õîîðîíä øóóä õàìààðàëòàé áóþó õýäèé ÷èíýý ÿäóó áàéíà òºäèé õýìæýýíèé øèëæ¿¿ëýã àâ÷ áàéíà. Òýãýõýýð øèëæ¿¿ëãèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ºðõèéí õ¿í àìûí àìüæèðãàà íü øèëæ¿¿ëýã àâäàãã¿é ºðõ¿¿äèéíõýýñ äîîãóóð áóþó èë¿¿ ÿäóó áàéíà. �íý ºðõèéí ãèø¿¿ä øèëæ¿¿ëýã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ÷ øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýýíýýñ õàìààð÷ ºðõèéí àìüæèðãàà ñàéæèðäàãã¿é ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. 61 Öýâýð øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýý íü ºðõèéí õ¿ëýýí àâñàí óëñûí áîëîí õóâèéí øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýýíýýñ òóõàéí ºðõèéí áóñäàä ºãñºí øèëæ¿¿ëãèéí ä¿íã õàññàí óòãà þì. 80 �¿ëýã 3. �èéãìèéí ñàëáàðóóä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õàìãààëàë Çóðàã 3.10. ßäóóðàë áà ºðõèéí õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà öýâýð øèëæ¿¿ëýã 40 պ人 Õàìðàëòûí õ¿ðýý (%) Õîò 25 10 0 -5,000 0 10,000 20,000 30,000 Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õ¿ëýýæ àâñàí øèëæ¿¿ëã¿¿ä (Ìÿí.òºãðºã) �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 81 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÀØÈÃËÀÑÀ� ÌÀÒÅ�ÈÀË Äåàòîí, Àíãóñ, 1997, “ªðõèéí ñóäàëãààíû ä¿í øèíæèëãýý: õºãæëèéí áîäëîãûí ìèêðî ýêîíîìåòðèêèéí àðãà� Äýëõèéí �àíê, Æîí Õîïêèíñèéí Èõ ñóðãóóëèéí õýâëýë, �àëòèìîð, Ëîíäîí Äåàòîí, Àíãóñ, Æîí Ìüþëëáàóåð, 1986, “Õ¿¿õäèéí çàðäëûã õýìæèõ òóõàé: ÿäóó îðíóóäàä õýðýãëýõ àðãóóä�, Óëñ òºðèéí ýäèéí çàñãèéí ñýòã¿¿ë, 94, 720- 44. Äåàòîí, Àíãóñ, Ñàëìàí Çàéäè, 2002, “Àæ áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýë áàéãóóëàõ çààâàð� ÀÒÒÑ-íû àæëûí áàðèìò áè÷èã 135, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. Ãðèôôèí, Êåííåò, 2001, “Ìîíãîë äàõü ÿäóóðëûí áóóðàëòûí ñòðàòåãè� www.un- mongolia.mn/reports õàÿãààð îðæ ¿çýõ áîëîìæòîé. Õåí÷åë, Æåñêî, �åòð Ëàíæîó, 1996, “ßäóóðëûí øèíæèëãýý õèéõýä õýðýãëýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéã áàéãóóëàõ: �êâàäîðèéí çàð÷èìóóä áîëîí æèøýýí¿¿ä� ÀÒÒÑ- íû àæëûí áàðèìò áè÷èã 124, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. Õîóåñ, Ñòåâåí, Æàí Îëñîí Ëàíæîó, 1997, “ßäóóðëûí õàðüöóóëàëò áîëîí ºðõèéí ñóäàëãààíû çàãâàð� ÀÒÒÑ-íû àæëûí áàðèìò áè÷èã 129, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàí, 1999, “Îðîí íóòãèéí òàéëàí 99/4� www.imf.org õàÿãààð îðæ ¿çýõ áîëîìæòîé. Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàí, 2002, “Ìîíãîë óëñ: Ñîíãîãäñîí àñóóäëóóä áîëîí ñòàòèñòèêèéí õàâñðàëò�, Îðîí íóòãèéí òàéëàí 02/253, www.imf.org õàÿãààð îðæ ¿çýõ áîëîìæòîé. Ëàíæîó, �åòð, �ðàíêî Ìèëàíîâèê, Ñòåôàíî �àðåðíîñòðî, 1998, “ßäóóðàë áà �äèéí çàñãèéí øèëæèëò: �äèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ðèéí ººð÷ëºëò ºðõ¿¿äèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèíä õýðõýí íºëººëæ áàéíà âý?� �îäëîãî ñóäàëãààíû àæëûí áàðèìò áè÷èã 2009, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. Ìîíãîë óëñûí Ñàíõ¿¿ �äèéí Çàñãèéí ßàì, 2003, Ìîíãîë óëñàä ºã÷ áàéãàà àëáàí ¸ñíû äýìæëýã òóñëàëöààíû ¿ð àøèã áà çàðöóóëàëò, “�äèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí õýðýãæèëò� Ìîíãîëûí çºâëºõ ãðóïïûí óóëçàëò, Òîêèî, ßïîí óëñ Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2002, “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë� Óëààíáààòàð Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2003, “Ìîíãîë óëñûí äîòîîä øèëæèõ õºäºë㺺í, õîòæèëò: 2000 îíû õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãûí ä¿íä ¿íäýñëýñýí øèíæèëãýý� Óëààíáààòàð. 82 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2004, Õ¿¿õäèéí õºäºëìºðèéí á¿ëýã á¿õèé àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãàà 2002-2003, 2002 îíû 10 äóãààð ñàðààñ 2003 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðä ÿâóóëñàí á¿õ äºðâºí óëèðëûí ñóäàëãààíû òàéëàíãèéí òºñºë, Óëààíáààòàð. Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, �¯�-ûí Õºãæëèéí Õºòºëáºð, 1999, “Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà 1998� Óëààíáààòàð. Õîîë ñóäëàëûí òºâ, 2003, “Ìîíãîë äàõü çóäûí, 2003, Çóäààñ ¿¿äýí ãàðàõ õ¿íñ òýæýýëèéí õîð õîõèðëûã òîäîðõîéëîõ ñóäàëãààíû òàéëàí, www.un- mongolia.mn/reports õàÿãààð îðæ ¿çýæ áîëíî. �àâàëëèîí, Ìàðòèí, 1996, “ßäóóðëûã õýìæèõ áîëîí çàãâàð÷ëàõ àñóóäëóóä� �äèéí çàñãèéí ñýòã¿¿ë, 106, 1328-1343. �àâàëëèîí, Ìàðòèí, 1998, “Îíîë áîëîí ïðàêòèê äàõü ÿäóóðëûí øóãàìóóä�, ÀÒÒÑ-íû àæëûí áàðèìò áè÷èã 133, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. Ìîíãîë äàõü �¯�-ûí Õºãæëèéí Õºòºëáºð, Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí Ãàçàð, 2004, “Ìîíãîëûí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýë 2003, Õîò õºäººãèéí ÿëãàâàðòàé áàéäàë� Óëààíáààòàð. Äýëõèéí �àíê, 1996, Ìîíãîë äàõü øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí ¿åèéí ÿäóóðëûí ¿íýëãýý� Ç¿¿í àçè áîëîí íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí ãàçàð, Äýëõèéí �àíê, Âàøèíãòîí, ÄÑ. 83 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð ÕÀÂÑ�ÀËÒ À. Ò¯¯Â�ÈÉ� ÇÎÕÈÎÌÆ, Ì�Ä��ËËÈÉ� ×À�À� �íý õàâñðàëòàíä “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà� (ªÎÇÀÒÑ)-íû åðºíõèé øèíæ áàéäàë, ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàðûí òàëààðõè çàðèì íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýýã õèéæ òóñãàâ. À.1. ªÎÇÀÒÑ-íû òàëààðõ òîâ÷ òàíèëöóóëãà Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ýíý óäààãèéí ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ íü “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà� (ªÎÇÑ)-íû äýä ò¿¿âýðëýëò áîëíî. Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ñóäàëãàà íü áèåý äààñàí õýðýãëýýíèé á¿ëãèéí àñóóëãûí îðîíä õýðýãëýýíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ªÎÇÑ-íä ¿íäýñëýí ñóäëàñàí òóë ýíý ñóäàëãààã ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà (ªÎÇÀÒÑ) ãýæ íýðëýñýí. ªÎÇÀÒÑ íü îðëîãûí ÿäóóðëûí òàëààðõè ìýäýýëëèéí ãàíö ýõ ñóðâàëæ áîëîõûí çýðýãöýý ÿäóóðëûí òàëààðõè õîëáîãäîõ òîîöîîíóóä, õ¿íèé åðºíõèé õºãæëèéã èë¿¿ íàðèéâ÷ëàí õÿíàí ñóäëàõàä õýðýãöýýòýé èæ á¿ðýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ò¿¿í÷èëýí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷ ãýõ ìýò íèéãìèéí ãîë ñàëáàðûí îíöëîã áàéäëûã õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîõ áîëîìæòîéãîîð ñóäàëãààíû àñóóëãûí õóóäñóóäûã áîëîâñðóóëñàí þì. Õ¿ñíýãò À.1-ä ÀÒÒÑ-íû àñóóëãûí õóóäàñíû íýãäñýí àãóóëãûã ªÎÇÑ-íû õîëáîãäîõ á¿ëã¿¿äòýé çýðýãö¿¿ëýí ¿ç¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãò À.1 ªÎÇÀÒÑ-íû àñóóëãûí õóóäàñ ªÎÇÑ (õîëáîãäîõ á¿ëã¿¿ä) ÀÒÒÑ Õ¿íñíèé çàðäàë áà õýðýãëýý 1 Åðºíõèé àñóóëãà Õ¿íñíèé áóñ çàðäàë 2 ªðõèéí àì á¿ëèéí áàéäàë 3 Ñóóöíû òºðºë, íºõöºë 4 �îëîâñðîë 5 Àæèë ýðõëýëò 6 �ð¿¿ë ìýíä 7 Òºðºëò 8 Øèëæèõ õºäºë㺺í 9 Ãàçàð òàðèàëàí 10 Ìàë àæ àõóé 11 պ人 àæ àõóéí áóñ ¿éëäâýðëýë 12 Îðëîãûí áóñàä ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä 13 Õàäãàëàìæ, çýýë 14 �ýëýã, òóñëàìæ 15 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 16 �ð÷èì õ¿÷ ªÎÇÑ-íä óëèðàë á¿ð òýíö¿¿ õýìæýýíèé ºðõ, æèëèéí òóðøèä (2002 îíû 2-ð ñàðààñ 2003 îíû 1-ð ñàðûã äóóñòàë) íèéòäýý 11232 ºðõ¿¿ä õàìðàãäñàí. ªÎÇÑ- 84 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð ãààð ºðõ á¿ðèéí ñàðûí õýðýãëýýíèé ìýäýýëëèéã62 äàðààëñàí 3 ñàðààð (óëèðëààð) öóãëóóëàâ. Ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷ íü ñàð á¿ð òóõàéí ºðõèéí õóäàëäàí àâñàí ç¿éëèéã ºäºð á¿ðýýð á¿ðòãýñýí á¿ðòãýëèéã ¿íäýñëýí ºðõèéí õóäàëäàí àâñàí õ¿íñíèé ç¿éëñ, áóñàä õýðýãëýý, çàðäëûã õóäàëäàí àâñàí, ºðõèéí õóâèéí àæ àõóéãààñ õýðýãëýñýí, áýëýã, áàðààãààð ñîëèëöñîí ãýñýí ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðýýð íü ò¿¿íèé òîî õýìæýýã áàðàà, õýðýãëýýíèé á¿õ íýð òºð뺺ð íü òîäîðõîéëñîí áàéíà. ªÎÇÑ-íä õàìðàãäñàí íèéò ºðõèéí ãóðàâíû íýã íü ÀÒÒÑ-íä õàìðàãäàæ, àñóóëãûí õóóäàñíû äàãóó äàõèí ìýäýýëýë ºãñºí. ÀÒÒÑ-íä õàìðàãäñàí ýíý ºðõ¿¿ä íü ìºí óëèðàë á¿ðò èæèë òîîíû õýìæýýãýýð õóâààðèëàãäñàí áàéãàà. Ñóäàëãààã ÿâóóëàõ òºëºâëºãººíèé äàãóó ýíý 2 ñóäàëãààíû õîîðîíäûí õóãàöàà ìàø îéðõîí áàéñàí õýäèé ÷ õýä õýäýí øàëòãààíààñ õàìààð÷ 9 ñàðûí çàéòàé, çàðèì ºðõèéí õóâüä íýã æèëýýñ ÷ èë¿¿ õóãàöààíû çàéòàé õàìðàãäñàí, òóõàéëáàë ªÎÇÑ-íä 2002 îíû 1, 2 äóãààð óëèðàëä õàìðàãäñàí ºðõ¿¿äýýñ ÀÒÒÑ-íû àñóóëãûã 2003 îíû 3-4 äóãààð ñàðä, ªÎÇÑ-íä 2002 îíû ñóäàëãààíû 3, 4 ä¿ãýýð óëèðàëä õàìðàãäñàí ºðõ¿¿äýýñ 2003 îíû 5, 6 äóãààð ñàðä ÀÒÒÑ-íû àñóóëãûã òóñ òóñ àâñàí. �íý 2 ñóäàëãààíû àñóóëãûã õîîðîíä íü èéì õóãàöààíû çàéòàé àâñàíààñ øàëòãààëæ ÀÒÒÑ-ä õàìðàãäâàë çîõèõ ºðõèéí ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí çàðèì ºðõèéã õàéæ, îëîõ óëìààð ñóäàëãààíä á¿ðýí õàìðóóëàõ áîëîìæã¿é áàéñàí. Ò¿¿í÷èëýí çàðèì ºðõèéí á¿ðýí áóñ ìýäýýëëýýñ øàëòãààëæ ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ìýäýýëýëä 2 ñóäàëãààíä ìýäýýëýë ºãñºí 3308 ºðõ õàìðàãäñàí áîëíî. ¯ÑÃ-ààñ ÀÒÒÑ-íû õ¿ðýýíä ºðõººñ ÿðèëöëàãà àâàõûí çýðýãöýý ò¿¿âýðëýëòýíä õàìðàãäñàí ñóì á¿ðýýñ “¯íèéí ñóäàëãàà� áîëîí “Õ¿í àì, íèéãìèéí áàéäàë�-ûí ñóäàëãààã õàìò ÿâóóëñàí. “Õ¿í àì, íèéãìèéí áàéäàë�-ûí ñóäàëãààãààð ñóóðü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä áîëîí äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûí òàëààðõè ìýäýýëëèéã öóãëóóëñàí. À.2. Ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ñóäàëãààíä “Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãûí� õ¿ðýýã àøèãëàñàí. �íý õ¿ðýýíèé íýã õýñýã íü áîëîõ ýíýõ¿¿ òîîëëîãûí 1248 íýãæèéã 2 øàòàò ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âýðëýëòèéí àðãààð ñîíãîâ. �íä Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâ (æèæèã õîòóóä õàìðàãäàíà), ñóìûí òºâ, õºäºº ãýñýí 4 ñóóðüøëààð á¿ëýãëýæ, íýãæèéã ñîíãîñîí. Ò¿¿âðèéí ýõíèé øàòàíä ýíý 4 ñóóðüøèë òóñ á¿ðýýñ ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæèéí òîî õýìæýýã (ÒÀØ�) ïðîïîðöèîíàëü ìàãàäëàëò ò¿¿âðèéí àðãààð ñîíãîñîí. Õàðèí òîîëîã÷ íü ò¿¿âðèéí ýíý ñîíãîãäñîí íýãæ (ÒÀØ�)-èéí íóòàã äýâñãýðò áàéíãà îðøèí ñóóãàà ºðõ¿¿äèéí æàãñààëòûã ãàðãàâ63. Ò¿¿âýðëýëòèéí õî¸ð äàõü øàòàíä äýýð ñîíãîãäñîí ÒÀØ� äýõ ºðõèéí æàãñààëòààñ ºðõ¿¿äèéã ñàíàìñàðã¿éãýýð ò¿¿âýðëýí (ýíä ñîíãîãäñîí õîò, ñóóðèí ãàçðûí íýãæ á¿ðýýñ 10 ºðõ, õºäººíèé íýãæ á¿ðýýñ 8 ºðõèéã) ñîíãîñîí þì.64 Ò¿¿âýðëýëòèéí ýíý çàð÷ìûã àøèãëàñíààð òóñ óëñûí àëü ÷ íóòàã äýâñãýðò (íèéñëýë, àéìàã, îðîí 62 ‘�ýãä¿ãýýð óëèðàëä’ 2002 îíû 2, 3 äóãààð ñàðóóä ìºí 2003 îíû 1-ð ñàð õàìààðíà. 63 Çàðèì òîõèîëäîëä ºðõ¿¿äèéã æàãñààëòàíä á¿ðýí õàìðóóëààã¿é áàéæ áîëíî. Ìàãàäã¿é çºâõºí àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëòýé ºðõ¿¿äèéã ë æàãñààëòàíä õàìðóóëñàíààñ ÀÒÒÑ-íû ò¿¿âýðò øèëæèõ õºäºë㺺íèé õàðüöàà äîîãóóð òîîöîãäñîí áàéæ áîëíî. (Òàéëàíãèéí I á¿ëãèéã ¿ç). 64 Ò¿¿í÷ëýí ìýäýýëýë öóãëóóëàõ øàòàíä äýýðõ øàëòãààíààñ áîëîîä ºðõèéí 10% íü ñîíãîãäîîã¿é ìºí ººð÷ àñóóäëóóä áàéæ áîëíî. 85 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð íóòàãò) áàéãàà ºðõ¿¿ä òîäîðõîé ÿëãàâàðòàé ìàãàäëàëààð ñîíãîãäîíî. Èéìýýñ óëñûí õýìæýýíä áîëîí ñóóðüøèë òóñ á¿ðèéí òºëººëëèéí ñòàòèñòèêèéí ÷àäàâõèéã õàíãàõûí òóëä ò¿¿âðèéí æèíã àøèãëàõ íü ÷óõàë. �íý æèíã¿¿ä íü ºðõ á¿ðä, ò¿¿âýðëýëòèéí ìàãàäëàëûí óðâóó õàìààðàëòàéãààð àøèãëàãäàæ, ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí òîîöîîíä õýðýãëýãäñýí. À.3. Ìýäýýëëèéí ÷àíàð Õýðâýý áèä ºðõèéã ñîíãîõ ÿâöàä ãàðñàí çàðèì ýýäðýýòýé àñóóäëûã65 ãàðààã¿é ãýæ ¿çâýë öóãëóóëñàí ìýäýýëýë á¿õýëäýý ÷àíàð, ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéãàà áîëíî. Ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðò îðóóëàõ ïðîãðàììûí äàãóó øàëãàëòóóä õèéãäñýí áºãººä ìýäýýëýë áýëòãýã÷ îïåðàòîðóóäûí ãàðãàñàí çàðèì àëäàà áàéñíûã òîîí ìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ÿâöàä èëð¿¿ëæ çàñâàðëàñàí íü ìýäýýëëèéí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëæ, àëäààã áàãàñãàõàä òóñ áîëñîí. ªºðººð õýëáýë ìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øàòàíä á¿ëýã õîîðîíäûí áîëîí òîäîðõîé òîîíû ¿ç¿¿ëýëòèéã àñóóëãûí õóóäñàíä áè÷èãäñýí ìýäýýëýëòýé òóëãàí øàëãàñíààð ìýäýýëýë îðóóëàõ øàòàíä ãàðãàñàí àëäààíóóäûã èëð¿¿ëæ, çàñâàðëàñàí. ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà áîëîí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû õîîðîíä çàðèì ãîë ¿ç¿¿ëýëòýýð õàðüöóóëàëò õèéæ, ýíý ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí óëñûí õýìæýýíä òºëººëºõ ÷àäâàðûã øàëãàâ. Õ¿í àìûí íàñíû á¿ëãèéí òàðõààëò, òóõàéí á¿ëýã äýõ õ¿éñèéí õàðüöààã “Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãî�-ûí ä¿íòýé õàðüöóóëæ (Çóðàã A.1, A.2-ûã ¿ç) ¿çâýë á¿õ õàíäëàãóóä îéðîëöîî áàéíà. Õýäèéãýýð ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæèéã á¿ñ íóòãààð áîëîâñðóóëààã¿é ÷ ýíý ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí á¿òýö íü òîîëëîãûí ä¿íòýé ìàø îéðîëöîî áàéíà. (Õ¿ñíýãò A.2). 65 Ò¿¿âýðëýëò õèéõ çààâðûí äàãóó á¿ðýí áóñ ìýäýýëýë á¿õèé çàðèì ºðõ¿¿äèéã õàññàíààñ õàìààð÷ ò¿¿âðèéí õýìæýý áàãàññàí (3744 ºðõ õàìðàãäàõààñ 3308 ºðõ õàìðàãäñàí ). 86 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð Çóðàã À.1 Õ¿í àìûí òîîíû á¿òýö, íàñíû á¿ëãýýð (Òîîëëîãî, ªÎÇÀÒÑ) 14 ªÎÇÀÒÑ 12 Òîîëëîãî 10 8 6 4 2 0 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70+ Çóðàã À.2 Õ¿éñèéí õàðüöàà, íàñíû á¿ëãýýð (Òîîëëîãî, ªÎÇÀÒÑ) 120 ªÎÇÀÒÑ ªÎÇÀÒÑ 100 Õ¿éñèéí õàðüöàà (%) 80 60 40 20 0 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70+ �àñíû á¿ëýã �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 áîëîí Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2000 îíû òîîëëîãî 87 Õàâñðàëò À. Ò¿¿âðèéí çîõèîìæ, ìýäýýëëèéí ÷àíàð Õ¿ñíýãò À.2 Õ¿í àìûí òîîíû òàðõààëò, á¿ñ íóòãààð, % ªÎÇÀÒÑ Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãî Õîò պ人 �¿ãä Õîò պ人 �¿ãä �àðóóí 5.9 11.1 17.0 5.2 12.6 17.8 Õàíãàé 7.5 16.5 24.1 7.4 15.6 23.0 Òºâ 7.9 11.6 19.5 8.5 10.2 18.7 Ç¿¿í 3.9 5.4 9.2 3.6 5.0 8.5 Óëààíáààòàð 30.2 0.0 30.2 32.0 0.0 32.0 Óëñûí äóíäàæ 55.4 44.6 100.0 56.6 43.4 100.0 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 88 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë ÕÀÂÑ�ÀËÒ �. ÀÆ �ÀÉÄËÛ� ¯Ç¯¯Ë�ËÒÈÉà ÒÎÄÎ�ÕÎÉËÑÎ� �ÀÉÄÀË ßäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä 3 á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã øààðäëàãàòàé áàéäãèéã ýõëýýä òýìäýãëýå. ¯¿íä: �ýãä¿ãýýðò: õýìæèãäýæ, õ¿ëýýí çºâøººðºãäºæ áîëîõóéö, õ¿í àìûã ýðýìáýëýõ áîëîìæòîé àæ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä; Õî¸ðäóãààðò: õ¿í àìûã ÿäóó áà ÿäóó áóñààð àíãèëàõ ñîíãîãäñîí ¿ç¿¿ëýëòòýé õàðüöóóëàõ òîõèðîìæòîé ÿäóóðëûí øóãàì; Ãóðàâäóãààðò: àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ÿäóóðëûí íýãòãýñýí ä¿ð òºðõºä îðóóëàõ õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä. �íý õàâñðàëòàíä ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ÿäóóðëûí øóãàìûã òîãòîîñîí áàéäàë, õýðýãëýýíèé õýìæýýã òîäîðõîéëîí á¿ðä¿¿ëýõ áîëîâñðóóëàëòûí á¿õ øàòûã òàéëáàðëàíà. I á¿ëýãò õýðýãëýýã àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí ñîíãîí àâñàí òàëààð àâ÷ ¿çíý. II á¿ëýãò ºðõèéí íýðëýñýí õýðýãëýýã òîîöîõ àðãûã õàðóóëíà. III á¿ëýãò ãàçàð ç¿éí áàéðëàëûí áîëîí öàã õóãàöààíû ¿íèéí çàñâàðëàëò, IV á¿ëýãò ºðõèéí õ¿í àìûí á¿òöèéí çàñâàðëàëò, V á¿ëýãò ÿäóóðëûí øóãàìûã òîäîðõîéëñîí àðãà÷ëàëûã íàðèéâ÷ëàí õàðóóëíà. Ñ¿¿ë÷èéí VI á¿ëýãò ýíýõ¿¿ òàéëàíä õýðýãëýñýí ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã òàéëáàðëàâ. ªºðººð õýëáýë III, IV á¿ëýãò ºðõèéí ñóóðüøèë, ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îí, ñàð, ºäºð áîëîí àì á¿ëèéí á¿òöèéã çàñâàðëàñàíààð õýðõýí áîäèò õýðýãëýýíèé õýìæèãäõ¿¿íèéã òîîöñîí òàëààð òàéëáàðëàõ áîëíî. �.1. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñîíãîëò ßäóóðàë íü ýð¿¿ë ìýíä ìóóòàé áàéõ, õ¿íèé ÷àäàâõè ìóóòàé áàéõ çýðãýýñ ãàäíà äýä á¿òöèéí õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðòýýìæ, õîîë òýæýýëèéí äîðîéòîë, áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé äóòàãäàë, øàøèí ø¿òëýã, óëñ òºðèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ ÷àäâàðã¿é ãýõ ìýò îëîí òºðëèéí õÿçãààðëàëòûã ººðòºº àãóóëäàã. �íý á¿ãä íü àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ÿëãààòàé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéí öîãö áºãººä òóñ á¿ðäýý à÷ õîëáîãäîëòîé . �äãýýð íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷ íàðûã ÿäóóðëûí ÿíç á¿ðèéí òàë äýýð àíõààðëàà õàíäóóëàõàä òóñ áîëäîã. Õîîë òýæýýýëèéí äóòàãäàëä ¿ðãýëæ îðñîí õ¿í ãîëäóó áîëîâñðîë áàãàòàé, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâ÷ ÷àääàãã¿é áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÿäóóðëûí ñóäàëãààã õèéõäýý àìüæèðãààíû ò¿âøíèé òàëààðõ ýäèéí çàñãèéí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã àøèãëàõ òàë äýýð çàðèì íýã åðºíõèé çºâøèëöºëä õ¿ð÷ áàéãàà áºãººä ýíý (îðëîãûí ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä áóþó îðëîãûí ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò) íü ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíä òîãòìîë õýðýãëýãäýæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí îðëîãûí ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü þóíû ò¿ð¿¿íä Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûã õÿíàõ ¿íäýñ áîëæ áàéíà. Õýäèéãýýð ýíý íü àæ áàéäëûí á¿õ òàëûí õ¿ðýýã õàìàð÷ ÷àäàõã¿é ÷ ýäãýýð íü àìüæèðãààíû ò¿âøíèé àëü íýã ¿íýëãýýíèé ¿íäñýí ãîë õýñãèéã èëýðõèéëäýã. Îðëîãûí ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿íýýð øèíæèëãýý õèéõäýý øèéäýõ õàìãèéí ãîë àñóóäàë áîë îðëîãî, õýðýãëýý õî¸ðûí àëèíûã íü ñîíãîõ ÿâäàë þì. Õýðýãëýý íü àìüæèðãààíû ò¿âøíèéã îðëîãîîñ àðàé èë¿¿ íàðèéí õýìæèæ òîäîðõîéëäîã èë¿¿ à÷ õîëáîãäîëòîé áóþó çîõèìæòîé ¿ç¿¿ëýëò þì. Îíîëûí 89 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë õóâüä ÷ ìºí ïðàêòèê äýýð ÷ àìüæèðãààíû ò¿âøíèéã õýðýãëýýãýýð òîäîðõîéëîõ íü îðëîãîîð òîäîðõîéëñíîîñ èë¿¿ çîõèìæòîé ãýæ ¿çäýã áàéíà.66 Èéì øèéäýëä õ¿ðýõèéí òóëä îíîëûí äàãóó ýõíèé àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë áîë õýðýãëýý áà îðëîãî ãýäýã íü þó ãýñýí îéëãîëò âý ãýäãèéã òîäîðõîéëîõ þì. Õýäèéãýýð ýíý õî¸ð íü ººð ººð îéëãîëòòîé áîëîâ÷ õî¸óë îéðîëöîî õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä þì. Õýðýãëýý íü õóâü õ¿í á¿ð áîäèòîîð þóòàé áàéñíûã õýìæäýã áîë îðëîãî íü õºðºíãèéí õàìò õ¿íèé ÷àäâàðûã õýìæäýã. Õî¸ðäóãààðò àìüæèðãààíû ò¿âøèíã ñóäàëæ áàéãàà öàã õóãàöàà þì. Õ¿íèé á¿õýë àìüäðàëûí òóðø ãýõ ìýò óðò õóãàöààíû àìüæèðãààíû ò¿âøèíã ñóäëàõûã ñîíèðõîæ áàéãàà òîõèîëäîëä îðëîãî áà õýðýãëýýíèé àëèéã ñîíãîõ íü ÿëãààã¿é. Õàðèí áîãèíî õóãàöààíû áóþó æèøýý íü íýã æèëèéí õóâüä îðëîãûã áîäâîë õýðýãëýý íü èë¿¿ òîãòâîðòîé, ººð÷ëºëò áàãàòàé áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí õýðýãëýý íü îðëîãîòîé õàðüöóóëàõàä óëèðëûí õýëáýëçýë áàãàòàé áàéäàã. Òóõàéëáàë ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëæ áàéãàà ºðõèéí îðëîãûí ò¿âøèí íü óðãàö õóðààëò, òàðèàëàëòûí ¿åòýé õîëáîîòîéãîîð ìàø õýëáýëçýëòýé áàéäàã áà òèéì ÷ ó÷ðààñ ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàñàíààð àìüæèðãààíû ò¿âøèíã çºð¿¿òýé òîäîðõîéëîõ òàë áèé. �ºãºº òàëààñ, ïðàêòèê ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çýõ àñóóäëóóä áàéäàã. ¯¿íä íýãä¿ãýýðò, ìýäýýëýã÷äýä îéëãîõîä òîäîðõîé áàéõ. Õýðýãëýý íü ìýäýýëýë ºãºã÷äºä îðëîãîîñ èë¿¿ õÿëáàð îéëãîëò áàéäàã. ßëàíãóÿà îðëîãî íü õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýõ ¿éë àæèëëàãààíààñ îðæ áàéãàà áîë õýðýãëýý íü èë¿¿ õÿëáàð áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä øààðäëàãàòàé öàã õóãàöààíû àñóóäàë. Õýäèéãýýð õýðýãëýýã íýð òºðºë á¿ðýýð á¿ðòãýõ øààðäëàãàòàéãààñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä öàã õóãàöàà èõ çàðöóóëäàã ÷ îðëîãûí òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä ºðõèéí ãèø¿¿äèéí àæèë ýðõëýëòèéí áàéäëààñ øàëòãààëàí ìºí õóãàöàà èõ îðäîã. Ò¿¿í÷ëýí àëáàí áóñ ýñâýë ÕÀÀ-í ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä îðëîãî òîäîðõîéëîõîä íýëýýä öàã õóãàöàà çàðöóóëàõ áà èõýíõäýý õóâèéí áîëîí áèçíåñèéí ã¿éëãýý õîëèëäîí á¿ðòãýãäýõ ìàãàäëàëòàé áàéäàã. �öýñò íü ìýäýýëëèéí ¿íýí áîäèòîé áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýõ íü ãîë àñóóäàë áîëíî. ªðõ¿¿ä îðëîãîîñîî èë¿¿ãýýð õýðýãëýýãýý ìýäýýëýõäýý äóðòàé áàéäàã. Òýä îðëîãûí òàëààðõ ìýäýýëýë íü ººð çîðèëãîîð, òóõàéëáàë òàòâàðûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ öóãëóóëàãäàæ ìàãàäã¿é ãýæ áîëãîîìæèëäîã, ýñâýë îðëîãûí òàëààð àñóóõ íü òààòàé áóñ ãýæ ¿çäýãòýé ÷ õîëáîîòîé þì. Ìºí ºðõèéí ãèø¿¿ä íü ºðõèéí îðëîãî, ò¿¿íèé ýõ ¿¿ñâýðýýñ èë¿¿òýéãýýð õýðýãëýýãýý ñàéí ìýääýã áàéõ íü èë¿¿ áàéäàã. 66 Äåàòîí, Çàéäè íàðûí èëòãýë (2002) 90 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë �.2. Õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã òîãòîîõ íü Õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã òîãòîîõäîî îíîë ïðàêòèêèéí ¿¿äíýýñ ìºí àâ÷ ¿çäýã. �ýãä¿ãýýðò, áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãëàí àëü áîëîõ äýëãýðýíã¿é áàéõ, õ¿í àìûí àæ áàéäëûã òîäîðõîéëîõã¿é, ýðýìáýëýõýä íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é çàðèì íýã á¿ðýëäýõ¿¿íèéã îðóóëàõã¿é áàéõ ¸ñòîé. Õî¸ðäóãààðò çºâõºí õóäàëäàí àâàëò íü öîðûí ãàíö á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áèø ó÷èð çàõ çýýëèéí áîëîí çàõ çýýëèéí áóñ ã¿éëãýýã õî¸óëàíã íü îðóóëíà. Ãóðàâäóãààðò, çàðäàë áîë õýðýãëýý áèø. Äóíäûí õýðýãëýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, èõýíõäýý õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä õóäàëäàí àâàëòûã á¿òíýýð íü õýðýãëýý ãýæ ¿çýõ íü ýëáýã áàéäàã. Õàðèí îðîí ñóóö, óäààí ýäýëãýýò áàðàà ãýõ ìýò áóñàä áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé õóâüä çàñâàðëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé. �öýñò íü 5 ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýñ õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýë á¿ðäýíý. ¯¿íä, õ¿íñ, õ¿íñíèé áóñ, ñóóö, óäààí ýäýëãýýò áàðàà, ýð÷èì õ¿÷. �¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿ð òîäîðõîé íýð òºð뺺ñ á¿ðäýõ áà ýäãýýð íýð òºðºë á¿ðèéí õýðýãëýýíèé ¿íýëãýýã õèéõ àðãà÷ëàëûã äîîð òîâ÷ òàéëáàðëàâ. Õ¿íñíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã Õ¿íñíèé õýðýãëýýã òîîöîõäîî íýãäñýí íýã öàã õóãàöààíä øèëæ¿¿ëýí õ¿íñíèé á¿õ á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë á¿ðèéí õýðýãëýýã íýìæ á¿ðä¿¿ëýõ áºãººä äàðàà íü ºðõ á¿ðä á¿õ õ¿íñíèé áàðààíä çàñâàðëàëò õèéíý. ªÎÇÑ-ãààð ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í, íîãîî, æèìñ, öàé, êîôå áà óíäàà, àìòëàã÷, àðõè, òàìõè, ãýðýýñ ãàäóóð õýðýãëýñýí çýðýã 10 á¿ëãèéí 92 íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìýäýýëëèéã ºðõèéí ò¿âøèíä öóãëóóëñàí. ªÎÇÑ-íû õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé ìýäýýëëèéã ºðõèéí á¿ðòãýë äýýð ¿íäýñëýí öóãëóóëñàí áºãººä òîîëîã÷ íàð ºðõ á¿ðò ñàðûí ýöýñò î÷èæ øàëãàæ áàéâ. Àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõîä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã ñ¿¿ë÷èéí ñàðûí, ñ¿¿ëèéí 7 õîíîãèéí õýðýãëýýã á¿ðòãýæ öóãëóóëäàã ìýäýýëëèéí îðîíä ýíý ñóäàëãààíä 3 ñàðûí òóðø á¿ðòãýñýí õ¿íñíèé ìýäýýëëèéã àøèãëàñàí. Õýä õýäýí ¿íäñýí çàð÷ìûã õýðýãëýýíèé ýíý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã áàéãóóëàõàä õýðýãëýâ. �ýãä¿ãýýðò, õýðýãëýýíèé á¿õ áîëîìæèò ýõ ¿¿ñâýðèéã îðóóëàõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýë õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý íü çàõ çýýëèéí ãàçðààñ õóäàëäàí ýñâýë ãýðýýñ ãàäóóð õýðýãëýñýí õîîëíîîñ ãàäíà ººðèéí àæ àõóéãààñ õýðýãëýñýí, áóñäààñ àâñàí, áýëýã, áàðàà ñîëèëöîîãîîð àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í çýðãýýñ á¿ðäýíý. Õî¸ðäóãààðò, õóäàëäàí àâñàí áîëîí ººðèéí àæ àõóéãààñ àâñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ çºâõºí òóõàéí õóãàöààíä õýðýãëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ë õýðýãëýýíèé òîîöîîíä îðóóëàõ ¸ñòîé. ªÎÇÑ-ãààð õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿õèé ë óðñãàë, ýõíèé áîëîí ýöñèéí ¿ëäýãäëèéí õýìæýýã öóãëóóëñàí òóë áîäèò õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé. Ãóðàâäóãààðò ìºí㺺ð õóäàëäàí àâààã¿é õ¿íñíèé ç¿éëèéã ¿íýëæ àæ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿íä îðóóëàõ õýðýãòýé. ªÎÇÑ-ãààð ºðõèéí õ¿íñíèé çºâõºí õóäàëäàí àâàëòûí õóâüä ¿íèéí ä¿í, òîî õýìæýýíèé òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàãäñàí áºãººä áóñàä áè÷èëò¿¿äýä çºâõºí òîî õýìæýýã öóãëóóëñàí. Èéìýýñ õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íä øèëæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ¿íèéã õóäàëäàí àâàëòûí íýãæèéí ¿íýýð (õóäàëäàí àâàëòûí çàðäëûã òîî õýìæýýíä íü õóâààíà) òîîöîæ, ìºí㺺ð õóäàëäàí àâààã¿é á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìºíãºí ä¿íã òîîöîõîä õýðýãëýñýí. Èõýíõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä õàðãàëçàõ á¿ëýã äîòðîî íèëýýä äýëãýðýíã¿é íýð òºð뺺ð îðñîí áºãººä íýãæèéí ¿íý íü áîäèò ¿íý áèø áîëîâ÷ áàðààíû ÷àíàðûí 91 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë ÿëãààã òóñãàæ ÷àäñàí. �íý íºëººëëèéã áàãàñãàæ, ãàçàð ç¿éí áàéðëàëûí áîëîí öàã õóãàöààíû çºð¿¿ã àâ÷ ¿çýõèéí òóëä õýä õýäýí ò¿âøèíä ( ºðõ, ò¿¿âðèéí íýãæ, àéìàã, ñóóðüøèë, óëèðàë) ¿íèéí ìåäèàí óòãûã òîîöñîí áîëíî. Èéìýýñ òóõàéí ºðõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí àâñàí áîë òóõàéí áàðààíû íýãæèéã ººðèéí àæ àõóéí áîëîí áèåò õýðýãëýýã ¿íýëýõýä àøèãëàíà. Õýðâýý ºðõ òóõàéí íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâààã¿é, ãýõäýý õýðýãëýñýí áîë àðàé äýýä ò¿âøíèé (ºðõèéí õàðüÿàëàãäàõ ò¿¿âðèéí íýãæèéí ãýõ ìýò) ¿íèéã õýðýãëýýã ¿íýëýõýä àøèãëàíà. Õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã Õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé òîîöîî íü õ¿íñíèéõòýé àäèë õàðüöàíãóé õÿëáàð, øóóä áàéäàã. ̺í äýýðõòýé àäèëààð íýãäñýí íýã õóãàöààíä øèëæ¿¿ëýí òýãøèòãýñýí õýðýãëýýíèé á¿õèé ë ýõ ¿¿ñâýðèéã îðóóëàõ ¸ñòîé. �íý ñóäàëãààíû õóâüä õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí ìýäýýëëèéã ªÎÇÑ, ÀÒÒÑ õî¸óëàíãààñ íü, äýýð äóðäñàí÷ëàí ªÎÇÑ-íû ºðõèéí 3 ñàðûí òóðøèõ á¿ðòãýëèéí ìýäýýëëýýñ àâñàí. Õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé íèëýýä äýëãýðýíã¿é áóþó ýðýãòýé, ýìýãòýé, õ¿¿õäèéí õóâöàñ, ãóòàë, áýëýã äóðñãàë, ¿íýò ýäëýë, áºñ áàðàà, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, àìðàëò ÷ºëººò öàã, ñî¸ëûí çàðäàë, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâðèéí áàðàà, ãýð àõóéí áàðàà, óäààí ýäýëãýýò áàðàà, îðîí ñóóöíû çàðäàë, òýýâýð, õîëáîîíû çàðäàë ãýñýí 14 á¿ëãèéí 242 íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìýäýýëëèéã öóãëóóëñàí. Õ¿íñíèé áóñ áàðààíû õóâüä ªÎÇÑ-ãààð òîî õýìæýý áîëîí çàðäëûí õýìæýýã öóãëóóëñàí áîëîâ÷ íýãæèéí ¿íý òîîöîõîä õýò èõ ÿëãàà á¿õèé îëîí íýð òºðºë áàéñíààñ íýãæèéí ¿íèéã òîîöîëã¿éãýýð çºâõºí çàðäëûã íü àâ÷ ¿çñýí. ÀÒÒÑ-ãààð áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, ñóóöíû ò¿ðýýñ, óäààí ýäýëãýýò áàðàà, ýð÷èì õ¿÷íèé çàðäëûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ñ¿¿ëèéí æèëèéí áàéäëààð öóãëóóëñàí. Óäààí ýäýëãýýò áàðàà, ñóóö, ýð÷èì õ¿÷íýýñ áóñàä õ¿íñíèé áóñ áàðààíû õýðýãëýýã ýíý á¿ëýãò àâ÷ ¿çíý. Õýðýãëýýã á¿ðä¿¿ëýõýä ìºí òóõàéí íýð òºðëèéã îðóóëàõ ýñýõ, ñóäàëãààíû ¿åèéã òîäîðõîéëîõ ãýñýí ¿íäñýí 2 áýðõøýýë áàéäàã. �õíèé àñóóäëûí õóâüä õýðýãëýýã áèé áîëãîõ íýð òºðºë ë îðíî. Òóõàéëáàë õóâöàñ, ãóòàë, ãîî ñàéõíû áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, àìðàëò ÷ºëººò öàãò çàðöóóëñàí çàðäàë ãýõ ìýò ç¿éëñ õàìðàãäàíà. Òàòâàðûí õýìæýýã îðóóëààã¿é áºãººä ó÷èð íü õýðýãëýýíèé ºíäºð ò¿âøèíòýé óÿëäàõã¿é, ººðººð õýëáýë òàòâàð òºëñºíººðºº òóõàéí ºðõ òýð õýìæýýíèé ¿éë÷èëãýýã óëñààñ àâíà ãýñýí ¿ã áèø þì. Õºðºíãèéí óðñãàë áóþó ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãº, ºð, çýýëèéí õ¿¿ãèéí òºëáºðèéã îðóóëäàãã¿é. Ãýíýòèéí áóþó áàéíãà òîõèîëääîãã¿é õóðèì, òºðºëò, îðøóóëãûí çàðäëûí õóâüä á¿ð ÷ áýðõøýýëòýé áàéäàã. Õàìãèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàð íü îí æèë¿¿äèéí õóâüä ýäãýýð çàðäëûã òàðõààí, òýãøèòãýæ òîîöîõ þì. Òýãøèòãýýã¿é òîõèîëäîëä òóõàéí ºðõèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí áîäèò õýìæýýíýýñ èë¿¿òýéãýýð òîîöîãäîíî. �èäýíä èíãýæ òîîöîõ õàíãàëòòàé ìýäýýëýë áàéõã¿é òóë ýäãýýð õýðýãëýýí¿¿äèéã òîîöîîíä îðóóëààã¿é. �öýñò íü áýëýã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà òàë íü òîîöîîíä îðñîí òóë, òîîöîîã äàâõàðäóóëàõã¿é áàéõ ¿¿äíýýñ áóñäàä ºãñºí áýëýã, äóðñãàë, øèëæ¿¿ëãèéã òîîöîîíä îðóóëààã¿é. �äãýýðèéã îðóóëáàë àìüæèðãààíû ò¿âøèíã õèéìëýýð ºñãºõ áîëíî. �ð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí òîîöîîíû õóâüä îíöãîéëîí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. �ýãä¿ãýýðò, áîëîâñðîë íü õºðºí㺠îðóóëàëò òóë õýðýãëýý áèø õàäãàëàìæ ãýæ ¿çýõ ñàíàà áàéäàã. �îëîâñðîëûí ¿ð ºãººæèéã çºâõºí òóõàéí ¿åäýý áóñ á¿õèé ë àìüäðàëûíõàà òóðø àâäàã. Õî¸ðäóãààðò, õýðâýý óäààí õóãàöààíû ¿åèéã àâ÷ ¿çýæ áàéãàà áîë áîëîâñðîëûí çàðäàë íü õ¿íèé àìüäàðëûí òîäîðõîé ¿åä ë ãàðäàã. Ñóðãàëòàíäàà ÿã èæèë õýìæýýíèé çàðäàë ãàðãàñàí íýã íü îäîî 92 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë ñðóàëöàæ áàéãàà íºãºº íü íèëýýä õýäýí æèëèéí ºìíº ñóðãóóëèà òºãñ÷èõñºí õî¸ð õ¿íèéã õàðüöóóëüÿ. Îäîî ñóðàëöàæ áàéãàà íü àìüæèðãàà äýýã¿¿ðòýé ìýò ñàíàãäàõ áîëîâ÷ ýíý ¿ð ä¿í íü çºâõºí íàñíû õóâüä õàìààòàé áºãººä æèíõýíý àæ áàéäëûí ÿëãààã õàðóóëæ ÷àäàõã¿é. Óã çàðäëûã îðóóëàõ õàìãèéí çºâ àðãà íü õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã àìüäðàëûíõ íü òóðøèéí ¿åä òýãøèòãýí õóâààðèëàõ þì. Ãóðàâäóãààðò, óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ áîëîìæèéã àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Õýðýâ á¿õ õ¿í àì ¿íý òºëáºðã¿é ýñâýë ºíäºð òàòààñ á¿õèé áîëîâñðîë ýçýìøèæ, õóâèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ íü çºâõºí ÷àíàðûí õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëæ áàéãàà áîë áîëîâñðîëûí çàðäëûí ÿëãààòàé áàéäàë íü àæ áàéäëûí ÿëãàâàðòàé áàéäàëòàé õîëáîãäîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä òóõàéí çàðäëûã îðóóëàõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. �íý ñóäàëãààíä ñòàíäàðò ïðàêòèêèéí äàãóó áîëîâñðîëûí çàðäëûã õýðýãëýýíèé á¿òöýä îðóóëñàí. �äãýýð çàðäëûã îðóóëàõã¿é áàéõ íü ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õä¿¿äòýé õî¸ð ºðõèéí çºâõºí íýã íü õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ñóðãàõ áîëîìæòîé áîë ýíý ÿëãààã ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áàéõ áîëíî. �ð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë ÷ çàðèì òàëààðàà áîëîâñðîëòîé àäèë þì. Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿çëýãò çàðöóóëñàí çàðäàë íü ìºí õºðºí㺠îðóóëàëò ìýò òîîöîãäîíî. Óëñààñ õàíãàäàã ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõ áîëîìæèéí ÿëãàâàðòàé áàéäàë íü ºðõ¿¿äèéí õîîðîíäûí õàðüöóóëàëòûã áóðóó ¿ð ä¿íä õ¿ðãýíý. Õ¿í àìûí çàðèì õýñýã íü ¿íý òºëáºðã¿é, ýñâýë òàòààñ ºíäºðòýé ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ áàéõàä íºãºº õýñýã íü õóâèéí ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ áàéâàë ýíý ÿëãàâàðòàé áàéäàë àæ áàéäëûí ÿëãààã õàðóóëàõã¿é. ¯¿íä àíõààðàí ¿çýõ õýä õýäýí ç¿éë áèé. �ýãä¿ãýýðò, ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë íü áàéíãà áóñ òîäîðõîé öàã õóãàöààíä áººíººð ãàðäàã. Õî¸ðäóãààðò, ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë íü ºðõèéí ãèø¿¿í ºâ÷òýé áàéñàíòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã àâ÷ ¿çýæ áàéãàà àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò áóþó “õàðàìñàëòàé øààðäëàãà� áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ºðõèéí àæ áàéäàë ìóóäàõ áîëîâ÷ ºññºí ìýò õàðàãääàã. Ãóðàâò, ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë íü õàðüöóóëàëòûã áóðóó ¿ð ä¿íä õ¿ðãýäýã. Ó÷èð íü äààòãàëòàé ºðõèéí ãèø¿¿í íü ºâäºõ人 áàãà õýìæýýíèé ìºí㺠çàðöóóëñàí áàéõàä äààòãàëã¿é íü èõèéã çàðöóóëíà. Óã ñóäàëãààíû õóâüä ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûã ìºí îðóóëàõààð áîëñîí. �îëîâñðîëòîé àäèëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûã õàññàíààð õî¸óë ºâ÷òýé õ¿íòýé áîëîâ÷ íýã íü ýì÷èëãýýíä ìºí㺠çàðöóóëàõ ÷àäâàðã¿é áàéãàà ºðõ¿¿äèéí ÿëãààã õàðóóëæ ÷àäàõã¿é. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë áîëîí áóñàä õýðýãëýýíèé ò¿âøèíèé õîîðîíä ýåðýã õàìààðàëòàé áàéíà. Õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé õî¸ð äàõü áýðõøýýëòýé àñóóäàë íü õýðýãëýýã òîîöîõ õóãàöààã ñîíãîõ þì. ¯¿íä õóäàëäàí àâàëò õèéõ äàâòàìæ, ºðõèéí õýðýãëýýãýý áóöàæ ñàíàõ õóãàöààíû õîîðîíäûí õàìààðàë þì. Àðèóí öýâðèéí õýðýãñýë, ãîî ñàéõíû áàðàà, îðîí ñóóöíû òºëáºðººñ áóñàä îëîí õ¿íñíèé áóñ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä äîëîî õîíîã, ñàðä ÿìàð íýãýí õóäàëäàí àâàëò ãàðààã¿é áàéäàã. Èéìýýñ ìýäýýëëèéã åðºíõèé人 óëèðàë áîëîí ñ¿¿ëèéí æèëýýð öóãëóóëäàã. ªÎÇÑ-ãààð 3 ñàðûí òóðø áóþó óëèðëûí áàéäëààð, ÀÒÒÑ-ãààð ñ¿¿ëèéí æèëèéí áàéäëààð õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé ìýäýýëëèéã öóãëóóëñàí. �íý óäààãèéí òîîöîîíä õ¿íñíèé áóñ èõýíõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé (ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëîîñ áóñàä) õýðýãëýýã ªÎÇÑ-íààñ àâëàà. Õàðèí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí çàðäàë íü ªÎÇÑ áîëîí ÀÒÒÑ-íû àëü àëèíààð öóãëóóëàãäñàí. Õàðèí õî¸ð ñóäàëãààíû õóãàöààíû ÿëãààòàé áàéäëààñ ãàäíà, àíõààðàõ ººð íýã ÿëãàà áîë ªÎÇÑ-ãààð ºðõèéí ò¿âøèíýýð, õàðèí ÀÒÒÑ-ãààð ºðõèéí ãèø¿¿í òóñ á¿ðýýð ìýäýýëýë öóãëóóëñàí. ªðõèéí ò¿âøíýýð ìýäýýëýë öóãëóóëàãäàæ áàéãàà ¿åä ãèø¿¿ä òóñ á¿ðýýñ ìýäýýëýë öóãëóóëæ áàéãààòàé õàðüöóóëàõàä íèëýýä íýãòãýãäñýí òîî ìýäýýëýë öóãëóóëàãääàã. Èë¿¿ 93 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë äýëãýðýíã¿é àíãèëëààð íàðèéâ÷èëñàí ä¿í ºãºõ ìàãàäëàë ºíäºð áàéäàã òóë ÀÒÒÑ-íû ¿ð ä¿íã àøèãëàõ íü äàâóóòàé áàéñàí áºãººä ¿íýõýýð ÷ ÀÒÒÑ-íû ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë íü ªÎÇÑ-íààñ ºíäºð áàéâ. Õàðèí áîëîâñðîëûí çàðäëûí õóâüä îéðîëöîî áàéíà. �ýãýíò ÀÒÒÑ-ãààð óäààí õóãàöààã õàìàðñàí, ñàéí ìýäýýëýë öóãëóóëàãäñàí áàéæ áîëîõ òóë óã ¿ð ä¿íã àøèãëàñàí þì. Óäààí ýäýëãýýò áàðààíóóä ªðõèéí ýçýìøèæ áàéãàà óäààí ýäýëãýýò áàðàà íü àìüæèðãààíû ò¿âøíèéã òîäîðõîéëîõ ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëäîã. �äãýýð áàðàà íü óäààí õóãàöààíä àøèãëàãääàã ó÷èð õóäàëäàí àâñàí ¿íý íü õýðýãëýýã òîäîðõîéëîõ òîõèðîìæòîé ¿ç¿¿ëýëò áîëîõã¿é. Òîîöîî õèéõ õàìãèéí çºâ àðãà íü òóõàéí õóãàöààíä ýçýìøèæ áàéãàà óäààí ýäýëãýýò áàðààíààñ àâ÷ áàéãàà ¿éë÷èëãýýíèé ò¿âøèíã òîîöîõ þì. �íýõ¿¿ àâ÷ áàéãàà õàíàìæèéí õýìæýý íü áèåòýýð àæèãëàãäàõã¿é ÷ ¿íèéí ä¿íòýé øóóä ïðîïîðöèîíàëü áºãººä ýëýãäëèéí ò¿âøèí ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîãäîíî. �àðàà á¿ðèéí ýëýãäëèéí ò¿âøèíã òîîöîõ ¿éë àæèëëàãàà ÀÒÒÑ-ãààð àâñàí óäààí ýäýëãýýò áàðààíû îäîîíû çàõ çýýëèéí ¿íý, àøèãëàñàí õóãàöààíä (ºðõèéí ýçýìøèæ áóé óäààí ýäýëãýýò áàðààíû òîî øèðõýãèéí õàìò öóãëóóëàãäñàí) ¿íäýñëýíý.67 �íý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí òîîöîîã 3 ¿å øàòòàéãààð õèéíý. �ýãä¿ãýýðò, óäààí ýäýëãýýò áàðààíààñ õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîõ íýð òºðëèéã ñîíãîíî. ÀÒÒÑ-ãààð ãýð àõóéí õýðýãñýë, òàâèëãà çýðýã 47 íýð òºðëèéí óäààí ýäýëãýýò áàðààíû òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëñàí. Ãýõäýý íèéò óäààí ýäýëãýýò áàðààíû 1/3 áîëîõ ºðõèéí áèçíåñò àøèãëàãäàõ áàðàà ýñâýë ¿íýò ýäëýë, ñóóö áîëîí “áóñàä� ãýæ àíãèëàãäñàí áàðààíóóäûã òîîöîîíä îðóóëààã¿é. Õî¸ðäóãààðò, õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿íä ñîíãîãäñîí áàðààíû õóâüä ýëýãäëèéí ò¿âøèíã òîîöîõäîî íýãæèéí ¿íý (õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í), àøèãëàñàí õóãàöààíä ¿íäýñëýñýí øóãàìàí ðåãðåññ òîîöñîí. �íýõ¿¿ òîîöîîíû àðãà íü íýã áàðààíû õóâüä õýðýãëýñýí õóãàöààíààñ õàìààðàí ººð, ººð ýëýãäëèéí ò¿âøèí áîäîõ áîëîìæèéã îëãîäîã. (Æèøýý íü óäààí ýäýëãýýò áàðàà íü øèíý áîë ýëýãäëèéí ò¿âøèí áóþó áàðààíààñ àâ÷ áóé õàíàìæ ºíäºð áàéíà.) �öýñò íü õýðýãëýýã òîîöîõäîî îäîîãèéí çàõ çýýëèéí ¿íèéã ýëýãäëèéí õóâèàð ¿ðæ¿¿ëýí ýäãýýð õýðýãëýýã ºðõººð íýãòãýæ ãàðãàñàí. Ñóóö Õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ãîë ¿ç¿¿ëýëò íü îðîí ñóóöíû íºõöºë þì. Õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí õóâüä îðîí ñóóöíû ò¿ðýýñèéí çàõ çýýë õÿçãààðëàãäìàë ýñâýë áàéäàãã¿é ó÷èð òîîöîî õèéõ, õýðýãëýýíèé á¿òöýä îðóóëàõ íýëýýä áýðõøýýëòýé áàéäàã. Õýðýãëýýíèé á¿òöýä îðóóëàõ çîðèëãî íü óäààí ýäýëãýýò áàðààòàé àäèëààð òóõàéí îðîí ñóóöûã ýçýìøèæ áàéãààãààñ àâàõ õàíàìæèéí õýìæýýã òîîöîæ îðóóëàõ ÿâäàë þì. Õýðâýý òóõàéí ºðõ áàéð ò¿ðýýñëýí àìüäàð÷ áàéãàà áîë òºëáºðèéí õýìæýý íü ýíý õàíàìæèéí ¿íýëãýý áîëíî. Ìîíãîë îðíû õóâüä îðîí ñóóö ò¿ðýýñëýí àìüäàð÷ áàéãàà ºðõèéí òîî öººí, ìºí ò¿ðýýñèéí ºðòºã õýòýðõèé ºíäºð áàéäàã ó÷èð óã ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí ººðèéí ñóóöàíä ñóóæ áàéãàà ºðõèéí ñóóöíààñàà àâ÷ áàéãàà õàíàìæèéã õýìæýýã áóþó ò¿ðýýñèéí çàðäëûã òîîöîõ áîëîìæã¿é þì.68 Õýäèé òèéì áîëîâ÷ ÀÒÒÑ-ãààð òóõàéí ºðõ õýðâýý ñóóöàà ò¿ðýýñëýâýë õýäýýð ò¿ðýýñëýõ (õèéñâýð ò¿ðýýñ) áîëîí îðîí ñóóöàà õóäàëäàõ ¿íèéã íü ñóäàëñàí. �îäèò ò¿ðýýñèéí óòãà á¿ðòãýãäýýã¿é òîõèîëäîëä õèéñâýð ò¿ðýýñèéí óòãûã 67 Èíôëÿöèéí ò¿âøèí áîëîí íýðëýñýí õ¿¿ãèéí ò¿âøèíã àøèãëàí óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ áîëíî 68 Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí 3808 ºðõººñ çºâõºí 24 ºðõ áàéíà. 94 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë àøèãëàí òîîöîîíû ò¿ðýýñ òîîöîæ õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýëä îðóóëæ áîëíî. Ãýâ÷ òîîöîîíû ò¿ðýýñèéí óòãà íü òààìàãëàë á¿õèé îéëãîëò ó÷èð çàðèì òîõèîëäîëä àøèãëàõ áîëîìæã¿é ÷ áàéõ òàëòàé.69 ªºð íýã áýðõøýýëòýé àñóóäàë áàéñàí íü õ¿í àìûí òàë îð÷èì õóâü íü ãýðò àìüäàðäàã áºãººä ýíý íü ò¿ðýýñèéí óòãûã òîîöîõîä á¿ð èë¿¿ õ¿íäðýëòýé áàéñàí.70 Òîîöîîíû ò¿ðýýñèéí óòãûã òîäîðõîéëîõûí òóëä 2 òºðëèéí ðåãðåññèéã ñóóöíû õóâüä áàéãóóëñàí áºãººä íýã íü õèéñâýð ò¿ðýýñèéí óòãûã õàìààðàã÷ ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí íºãºº íü ñóóöíû õèéñâýð õóäàëäàõ ¿íèéã õàìààðàã÷ ¿ç¿¿ëýëòýýð òîîöñîí. ¯ë õàìààðàõ ¿ç¿¿ëýëòýýð îðîí ñóóöíû íºõöëèéã òîäîðõîéëîã÷ øàë, õàíà, äýýâðèéí ¿íäñýí ìàòåðèàëûí òºðºë, ºðººíèé òîî, óñàí õàíãàìæ, öàõèëãààí, äóëààí, áàéðøèë çýðãèéã àâñàí. Îðîí ñóóöíû òºð뺺ð ãýð, ñóóöíû òóñäàà áàéøèí, íèéòèéí òîõèëîã ñóóöíû õóâüä óã òîîöîîã òóñ òóñàä íü õèéâ. ¯ð ä¿íãýýñ õàðàõàä îðîí ñóóöíû õóäàëäàõ ¿íèéí ìýäýýëýë íü ñóóöíû íºõöºëòýé íÿãò õàìààðàëòàé áóþó èë¿¿ áîäèòîé áàéíà. �íý íü òóõàéí ºðõ ñóóö ò¿ðýýñëýäýãã¿é áîëîâ÷ ñóóöíû ¿íèéí õóâüä ººðñ人 áàðüñàí ýñâýë õóäàëäàæ àâñàí áàéäãààñ òààìàãëàñàí õèéñâýð ò¿ðýýñèéí ¿íýýñ èë¿¿ íàéäâàðòàé ä¿íã õýëñýí ãýäãýýð òàéëáàðëàãäàíà. Ñóóöíû ¿íèéã àøèãëàõ áîëñîíû õî¸ð äàõü õ¿÷èí ç¿éë íü ñóäàëãààíä îðîëöñîí ºðõ¿¿äèéí 90 ãàðóé õóâü íü ñóóöíû ¿íèéí ìýäýýëëèéã ºãñºí áàéõàä 55 îð÷èì õóâü íü õèéñâýð ò¿ðýýñèéí ¿íèéã ìýäýýëñýí áàéãàà áàéäàë þì. �íý íü äýýð äóðäñàí÷èëàí ºðõ¿¿ä ñóóöíûõàà ¿íèéã èë¿¿ ñàéí ìýääýãòýé õîëáîîòîé. Ãýõäýý ñóóöíû ¿íèéã àøèãëàõ íü ñóóöíààñ àâ÷ áàéãàà ¿éë÷èëãýýíèé òîîöîîã ãàðãàõàä íýìýëò òîîöîî øààðäàõ áºãººä ýíý íü ñóóöíû ýëýãäëèéí ò¿âøèí þì. Ñóóöíû òóñäàà áàéøèí áîëîí íèéòèéí òîõèëîã ñóóöíû õóâüä ýëýãäëèéí ò¿âøèí 3 õóâü, ãýðèéí ýëýãäëèéí ò¿âøèí 6 õóâü ãýæ òîîöñîí. ªºðººð õýëáýë ñóóöíû òóñäàà áàéøèí áîëîí íèéòèéí òîõèëîã ñóóö 33 æèëèéí äàðàà, ãýð 17 æèëèéí äàðàà á¿ðýí ýëýãäýíý ãýæ òîîöëîî. Õî¸ð ººð ýëýãäëèéí õîñëîë (2 áà 5 õóâü, 4 áà 7 õóâü) ¿¿íòýé ìàø îéðîëöîî ÿäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿íèéã òîîöîæ ãàðãàñàí. Òèéìýýñ õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýëä áèä ñóóöíààñ àâ÷ áóé ¿éë÷èëãýýíèé òîîöîîíä ñóóöíû ¿íýýñ òîîöñîí òîîöîîíû õèéñâýð ò¿ðýýñèéã àøèãëàñàí áºãººä õýðýâ áîäèò ò¿ðýýñèéí ìýäýýëýë òóõàéí ºðõèéí õóâüä áàéãàà òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã íü àøèãëàñàí. 69 Ñàéòàð øàëãàñíû äàðàà òîîöîîíû çàðèì ò¿ðýýñèéí óòãà, ò¿¿í÷èëýí õºðºíãèéí ¿íèéí ä¿í íü àëäààòàé áàéñàí òóë àøèãëààã¿é. 70 ¯íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåìèéí çààâàðò ºðõèéí çàðëàãûí òàëààð òîäîðõîéëîõäîî õèéñâýð ò¿ðýýñèéã îðóóëàõûã çºâëºæ áàéãàà áîëîâ÷ Ìîíãîëä ò¿ðýýñèéí òîîöîîã îðóóëàõ õýä õýäýí îðîëäëîãî õèéñýí õýäèé ÷ á¿òýëòýé áîëîîã¿é áàéãàà òóë îäîîãîîð ò¿ðýýñèéã îðóóëààã¿é áîëíî. 95 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷ �öcèéí àíõààðàí ¿çýõ õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í íü ýð÷èì õ¿÷ áóþó õàëààëò, öàõèëãààíû çàðäàë þì. Ìîíãîë Óëñ áîë ºâºë íü -40, çóí íü +30 ãðàäóñ õ¿ðäýã õàòóó øèð¿¿í óóð àìüñãàëòàé îðîí. ªâëèéí óëèðàë áàðàã 6 ñàð ¿ðãýëæëýí, ãîëäóó õàñàõ ãðàäóñòàé áàéäàã áºãººä íýã, õî¸ðäóãààð ñàðûí äóíäàæ òåìïàðàòóð -25 áàéäàã. �íý íü îðîí äàÿàð õàëààëò áîëîí ò¿ëø ºðõèéí õýðýãëýýíèé çàéëøã¿é, íýí ÷óõàë õýðýãöýý áîëîõûã èëýðõèéëæ áàéãàà áºãººä çàðèì òîõèîëäîëä õýðýãëýýíèé èæ á¿ðäýëèéí ìàø ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ÷ áîëäîã. ªÎÇÑ áîëîí ÀÒÒÑ-ãààð õî¸óëàíãààð íü ýð÷èì õ¿÷íèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã öóãëóóëñàí. Ãýõäýý ªÎÇÑ-òàé õàðüöóóëàõàä ÀÒÒÑ-íû óã õýñýã íü ìàø äýëãýðýíã¿é, ºðãºí õ¿ðýýòýé ó÷èð èë¿¿ íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýëòýé. Öàõèëãààí áîëîí ãýðýëò¿¿ëãèéí çàðäëûã àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòýíä îðóóëàõ íü ÿìàð ÷ àñóóäàëã¿é þì. Õàðèí õàëààëòûí çàðäëûã àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòýíä îðóóëàõäàà äàðààõ òîîöîîíóóäûã õèéñýí. ªðõ¿¿äèéí õàëààëòûã òºâëºðñºí áîëîí îðîí íóòãèéí ñèñòåìýýð õàëààëò àâäàã, ò¿¿í÷èëýí ýíãèéí ãàëëàãààãààð áóþó ò¿ëýý, í¿¿ðñ, àðãàë õºðçºí ò¿ëýí õàëààäàã ãýæ àíãèëñàí. �õíèé õî¸ðûí õóâüä ÿìàð íýãýí õ¿íäðýë ãàðààã¿é áºãººä õàðèí ýíãèéí õàëààëòûí òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä ò¿âýãòýé áàéëàà. Àñóóëãààð äýýðõ ãóðâàí ò¿ëøíèé òºðºë òóñ á¿ðýýð ºâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ óëèðëûí äóíäàæ õóäàëäàí àâàëò (òîî õýìæýý, ¿íèéí ä¿í), ººðñ人 áýëòãýñýí õýìæýýã ñóäëàñàí. �ýãä¿ãýýðò, ºðõèéí ººðñ人 áýëòãýñýí ò¿ëøèéã ìºí㺺ð ¿íýëýõèéí òóëä ãóðâàí òºðëèéí ò¿ëøíèé õóäàëäàí àâàõ íýãæèéí ¿íèéã áýëòãýñýí òîî õýìæýýãýýð íü ¿ðæ¿¿ëæ òîîöñîí. Õîòîä èõýíõ ò¿ëøèéã õóäàëäàí àâäàã áºãººä íýãæèéí ¿íèéã ÀÒÒÑ-íä á¿ðòãýãäñýí áîäèò õóäàëäàí àâàëòààñ òîîöîæ áàéãàà áºãººä ººðèéí àæ àõóéãààñ õýðýãëýñýí õ¿íñíèé ç¿éëèéã ¿íýëýõ ¿éë ÿâöòàé òºñòýé áàéäëààð õèéñýí. Ãýâ÷ õºäººä èõýíõ ºðõ¿¿ä ººðñ人 ò¿ëøýý áýëòãýäýã, ò¿ëøíèé çàõ çýýë áàéäàãã¿é òóë äýýðõòýé àäèë àðãà÷ëàë õýðýãëýõ íü (ò¿¿âýðëýëòèéí íýãæèéí ò¿âøèíä ÿìàð ÷ áè÷èëò á¿ðòãýãäýýã¿é, àéìãèéí ò¿âøèíä ìàø öººí áè÷èëò áàéãàà òóë íýãæèéí ¿íý õîò ñóóðèí ãàçðûí ¿íýýð àâàãäàæ) õýðýãëýýã ºíäºð òîîöîõ ìàãàäëàëòàé áàéâ. ªðõèéí ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã çàðèì àéìãèéí ñòàòèñòèêèéí õýëòýñ äàõèí òîäðóóëàí öóãëóóëñàí áºãººä íýãæèéí ¿íèéã ýíý ìýäýýëëýýñ àâñàí71. Õî¸ðäóãààðò, ìýäýýëëèéã ñ¿¿ëèéí æèëýýð, ºâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ ñàðóóäûí áàéäëààð öóãëóóëñàí òóë áèä ñàðûí õýðýãëýýã ãàðãàõûí òóëä ºâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ óëèðëûí õóãàöààã òîõèðîõ øààðäëàãàòàé áàéâ. ªâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ óëèðàë á¿ð 6 ñàð ¿ðãýëæèëíý ãýæ òîîöîîíä àâñàí. 71 Õàðàìñàëòàé íü ýíý ìýäýýëýë á¿õ ãàçàð íóòãèéã õàìàðñàí, ñèñòåìòýé ñóäàëãàà áèø òóë ¿ð ä¿íãèéí àëäààã áàãàñãàõûí òóëä ñóóðüøèë á¿ðèéí íýãæèéí ìåäèàí ¿íèéã íýãæèéí ¿íý áîëãîí ¿íýëýõýä àøèãëàñàí. �äãýýð ¿íý íü: 1 êóá ìåòð ìîä ñóìûí òºâä 2,500 òºãðºã, õºäººä 1,450 òºãðºã; 1 êã àðãàë, õºðçºí õî¸ð ñóóðüøèëä õî¸óëàíä 2.5 òºãðºã; 1 òí í¿¿ðñ ñóìûí òºâä 6,500 òºãðºã, õºäººä 5,500 òºãðºã áàéíà. 96 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë Õ¿ñíýãò �.1 ªâëèéí óëèðàë äàõ ò¿ëøíèé ñàðûí õàìãèéí ºíäºð õýðýãëýý Ìîä �¿¿ðñ Àðãàë, õºðçºí (ì3) (òí) (êã) Òîî õýìæýý Óëààíáààòàð 1 1.2 800 Àéìãèéí òºâ 2 1.0 1,250 Ñóìûí òºâ 2 0.7 1,500 պ人 2 0.4 1,800 Çàðäàë (Òºãðºãººð) Óëààíáààòàð 10,000 24,000 2,000 Àéìãèéí òºâ 14,000 15,000 3,125 Ñóìûí òºâ 5,000 4,333 3,750 պ人 2,900 2,200 4,500 Òýìäýãëýë: ÀÒÒÑ-íä ºðõ¿¿ä ò¿ëøíèé õýðýãëýýãýý ñàðààð áèø óëèðëààð áóþó ºâºë 3 ñàð, ºâëèéí áóñ 3 ñàðààð á¿ðòãýñýí áàéíà.Ñàðûí äóíäàæèéã ãàðãàõûí òóëä íýã ºðõèéí ñàðûí òîîöîîëñîí äóíäàæ õýðýãëýýã õàìãèéí èõ òàñëàõ öýãòýé õàðüöóóëñàí. Õýðýâ ºðõèéí ìýäýýëñýí òîî õýìæýý ýñâýë çàðäëûí õýìæýý òàñëàõ öýãýýñ ºíäºð áîë á¿ðòãýãäñýí çàðäëûã ãóðàâò õóâààñàí. Õàìãèéí èõ çàðäëûã òîîöîõäîî õàìãèéí èõ òîî õýìæýýã òýäíèé ñóóðüøèë á¿ð äýõ ìåäèàí íýãæèéí ¿íýýð ¿ðæ¿¿ëñýí (ºðõèéí ººðñäèéí áýëòãýñýí ò¿ëøèéã ¿íýëýõýä õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä ÀÒÒÑ-íä á¿ðòãýãäñýí áîäèò õóäàëäàí àâàëòààñ íýãæèéí ¿íèéã òîîöñîí áîë õºäººä ºìíºõ èøëýëä áè÷ñýíèé äàãóó íýãæèéí ¿íèéã òîîöñîí). ªâëèéí áóñ óëèðëûí òàñëàõ öýãèéã ºâëèéí óëèðëûí 40% áàéõààð òîîöñîí. �öýñò íü ÀÒÒÑ-ààð ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë õºðçºíãèéí òîî õýìæýýíèé ìýäýýëëèéã êèëîãðàìì, òîíí, êóá ìåòðýýð á¿ðòãýñýí. Äàðààõ àäèëòãàëûã àøèãëàí ò¿ëø òóñ á¿ðèéã íýã íýãæèä øèëæ¿¿ëñýí. ¯¿íä: 1 êóá ìåòð = 600 êã ìîä, 850 êã í¿¿ðñ, 400 êã àðãàë õºðçºí. Ãýõäýý ñàðûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí ÿëàíãóÿà õóäàëäàí àâàëòûí õóâüä èõ ºíäºð áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéíà. Õýäèéãýýð ºðõººñ ºâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ óëèðàë òóñ á¿ðèéí ñàðûí õýðýãëýýã íü àñóóæ ìýäýýëýë öóãëóóëñàí áîëîâ÷ çàðèì ºðõ íèéò ä¿íãýý áóþó óëèðàëä çîðèóëàí õóäàëäàí àâñàí ä¿íãýý õýëñýí ó÷èð ñàðûí õóäàëäàí àâàëò çàðèì ºðõºä õýò ºíäºð áàéñàí. Ó÷èð íü èõýíõè ºðõ¿¿ä ò¿ëøýý áººíººð íü õóäàëäàí àâäàã òóë çàðäëàà á¿õýë ä¿íãýýð íü ìýäýýëýõ íü õÿëáàð áàéñàí áàéæ áîëíî.72 Òîîí ìýäýýëëèéí ýíý áýðõøýýëòýé àñóóäëûã øèéäýõèéí òóëä ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé ëàâëàõ õ¿ñíýãòèéã äóíäàæ áîëîí õàìãèéí èõ ò¿ëøíèé õýðýãëýýãýýð ºâëèéí áîëîí ºâëèéí áóñ óëèðëààð áàéãóóëñàí. (Õ¿ñíýãò �.1). �äãýýð òàñëàõ öýã¿¿ä íü ñàðààð áèø óëèðëààð ºãñºí áàéæ áîëîõ ìýäýýëëèéã çàñâàðëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí. Õ¿ñíýãò �.1–ä àéìãèéí ñòàòèñòèêèéí õýëòñ¿¿äòýé çºâëºëäºæ áàéæ äàõèí öóãëóóëñàí ºðõèéí õýðýãëýæ áàéãàà õàëààëòûí ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéí ¿íèéã òºðºë òóñ á¿ðýýð õàðóóëàâ. 72 ¯¿íòýé àäèë íºõöºë ºìíºõ ÀÒÒÑ-íä ìºí òîõèîëäîæ áàéñàí. 97 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë �.3. ¯íèéí çàñâàðëàëò Ìîíãîë Óëñàä ÿëàíãóÿà õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä ¿íèéí õýëáýëçýë ºíäºð áàéäàã. Õàâðûí óëèðàëä (4-6 ñàð), íàìðûí óëèðàëòàé õàðüöóóëàõàä ¿íèéí ò¿âøèí îéðîëöîîãîîð 10 õóâü ºíäºð áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí á¿ñ íóòãóóäûí õóâüä ¿íý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. ßëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîòîä áóñàä á¿ñ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í ¿íý èõòýé áèëýý. Èéì ÷ ó÷ðààñ àìüæèðãààíû ò¿âøèíã áîäèòîéãîîð òîîöîõûí òóëä ¿íèéí èíäåêñèéã àøèãëàí çàðëàãûí ä¿íã çàñâàðëàõ øààðäëàãàòàé áàéñàí þì. ¯íèéí èíäåêñ íü õî¸ð ¿íäñýí õýñýãòýé : ¿íý áîëîí ¿íèéí òîõèðîõ ò¿âøèíä õàðãàëçàõ òºñâèéí á¿òýö áóþó õýðýãëýýíèé õóâèéí æèí. �íý íü ¿íèéí ÿëãààòàé èíäåêñ íü ¿íèéí ò¿âøèí, õýðýãëýýíèé á¿òýö õî¸ðîîñ õàìààðäàãààñ ¿¿äýëòýé. ªðõèéí ñóäàëãàà íü òºñâèéí á¿òýö, ò¿¿í÷ëýí ºðõèéí íýãæèéí ¿íèéí ìýäýýëëýýð õàíãàõ ó÷ðààñ ªÎÇÑ-ààð ºðõèéí çàðäëûí á¿òýö áîëîí òîîöîîíû ¿íèéí ò¿âøèíã ºðõ áîëãîíîîð òîîöîõ áîëîìæòîé. Ò¿¿í÷ëýí ºðõèéí ñóäàëãààòàé õàìò ¯Ñà ¿íèéí ñóäàëãààã ñóìûí òºâ¿¿äýä ÿâóóëæ îéðîëöîîãîîð 250 íýð òºðëèéí áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý öóãëóóëñàí áºãººä ò¿¿í÷ëýí àéìãèéí òºâ¿¿äýä 140 íýð òºðëèéí áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé ¿íèéã òîãòìîë öóãëóóëæ áàéíà. �ä á¿ãä ò¿¿âðèéí íýãæèéí ò¿âøèíä �ààøèéí ¿íèéí èíäåêñ òîîöîõ ìýäýýëëèéí õàíãàëòòàé ýõ ¿¿ñâýð þì. Ò¿¿âðèéí íýãæ á¿ðò 8 ýñâýë 10 ºðõ ñóäëàãäñàí áºãººä ¿íèéí ò¿âøèí, õýðýãëýýíèé á¿òýö õàðüöàíãóé èæèë áàéñàí. Ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû i íýãæ äýõ �ààøèéí ¿íèéí èíäåêñèéã äàðààõè òîìü¸îãîîð òîäîðõîéëíî: −1 ⎡ n ⎛ pik ⎞ ⎤ −1 = ⎢∑ wik ⎜ ⎟ ⎥ (1) P pi ⎜ ⎟ ⎢ k =1 � p 0 k ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ �íä wik - ò¿¿âðèéí àíõàí øàòíû i íýãæèéí k íýðèéí áàðààíû òºñºâò/õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâèéí æèí; pik - ò¿¿âðèéí àíõàí øàòíû i íýãæèéí k íýðèéí áàðààíû äóíäàæ ¿íý (¿íèéí ìåäèàí); p 0 k - i íýãæèéí k íýðèéí áàðààíû óëñûí äóíäàæ ¿íèéí ò¿âøèí (¿íèéí ìåäèàí). Òºñâèéí/õýðýãëýýíèé á¿òöèéã ºðõèéí ñóäàëãàà, ¿íèéí ìýäýýëëèéã àøèãëàí òîîöîâ. Ãýõäýý ªÎÇÑ-ãààð íýãæèéí ¿íèéí ìýäýýëëèéã øóóä öóãëóóëààã¿é áºãººä ¿íèéí ä¿íã òîî õýìæýýíä õóâààí òîîöîæ îëñîí ãýäãèéã äàõèí òýìäýãëýõ õýðýãòýé. Òîîöîîíû ¿íèéí ò¿âøèí íü òóõàéí áàðààíû ÷àíàðûí ÿëãààã õàðóóëäàã íü èëýðõèé þì. ×àíàðûí ÿëãààã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä åðºíõèé人 õ¿ëýýí çºâøººð÷ áîëîõ áîëîâ÷ õ¿íñíèé áóñ áàðààíû õóâüä èë¿¿ áýðõøýýëòýé áàéäàã. �äãýýð íü íýãýí èæèë áàéõ íü õîâîð (ò¿¿í÷ëýí õ¿íñíèé áóñ áàðààíû àñóóëòóóä õ¿íñíèéõòýé õàðüöóóëàõàä íàðèéâ÷ëàë áàãàòàé áàéíà). �ºãºº òàëààñ ñóìûí òºâ, àéìãèéí òºâººñ àâñàí ¿íèéí ìýäýýëýë íü èë¿¿ òîäîðõîé íýð çààñàí áàðààíû áîäèò ¿íèéã öóãëóóëñàí. Ãýñýí õýäèé ÷ ñóìûí òºâä öóãëóóëàãäñàí ìýäýý íü òºäèéëºí ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é, çàðèì áàðààíû ¿íý õýò ºíäºð áàéñàí íü ººð ÷àíàðòàé áàðààíû 98 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë ¿íèéã àâñàí, òóõàéí çàõ çýýëèéí ºðãºæèëò áàãààñ òîîëîã÷ ººð áàðààãààð îðëóóëàí àâ÷ áàéñíààñ õàìààðñàí áàéõ òàëòàé. Õàðèí àéìãèéí òºâä öóãëóóëàãäñàí ìýäýýëýë íü õàðüöàíãóé íýãýí æèãä áàéñàí íü íàðèéí çààâàð÷ëàãà á¿õèé ãàðûí àâëàãûí äàãóó ¿íèéí ìýäýýëëèéã áàéíãà öóãëóóëäàã áàéñàíòàé õîëáîîòîé. Ñóì áîëîí àéìãèéí ¿íèéí ñóäàëãààíóóäûí õóâüä ìýäýýëýë íü ºðõ á¿ðò áîëîìæòîé áèø áîëîâ÷ òóõàéí àéìàã ñóìûí ò¿âøèíä ¿íýëãýý õèéõýä àøèãëàãäñàí. �ýã àéìàã, ñóìûí ò¿âøèíä öóãëóóëñàí ¿íèéí ò¿âøèí áàãà çýðãèéí õýëáýëçýëòýé áàéñàí. Ìàãàäã¿é ýíý íü òýýâðèéí çàðäëààñ øàëòãààëæ áàéãàà áºãººä àéìàã, ñóìûí ¿íýíä çàðäàë øèíãýñýí áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Èë¿¿ áýðõøýýëòýé àñóóäàë áîë õ¿íñíèé áàðààíû õóâüä òºñâèéí á¿òýö íü ¿íýòýéãýý øóóä òîõèð÷ áàéõàä ¿íèéí ìýäýýëëèéã ¿íèéí ñóäàëãààíààñ àâñàí òîõèîëäîëä õàðãàëçàõ òºñâèéí á¿òöèéã íàðèéí òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé. Çàðèì òîõèîëäîëä òîõèðîõ íýð òºðºë áàéõã¿é áîë îéðîëöîî áàðààã òºëººëºë áîëãîí òºñâèéí á¿òöýä àâíà. Æèøýý íü: Òýýâðèéí çàðäëûí õóâüä çºâõºí áåíçèíû (À76) ¿íèéã õýðýãëýñýí. ¯íèéí èíäåêñ¿¿äèéí äóíäàæ óòãóóäûã óëèðàë áîëîí ñóóðüøëààð õ¿ñíýãò �.2-ò ¿ç¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãò �.2 �¿ëãèéí �ààøèéí èíäåêñ, óëèðëààð, ñóóðüøëààð Óëèðàë Æèëèéí I II III IV äóíäàæ Óëààíáààòàð 1.08 1.07 1.06 1.11 1.08 Àéìãèéí òºâ 0.97 0.98 0.92 0.95 0.96 Ñóìûí òºâ 0.98 0.98 0.93 0.96 0.96 պ人 1.02 1.05 0.92 0.94 0.98 Óëñûí äóíäàæ 1.02 1.03 0.96 0.99 1.00 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 �.4. ªðõèéí á¿òöèéí çàñâàðëàëò Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿¿ñãýõ ýöñèéí øàò íü ºðõèéí ò¿âøèíä òîäîðõîéëîãäñîí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã íýã õ¿íä íîîãäîõ õýìæýýíä øèëæ¿¿ëýõ ÿâäàë áºãººä çýðýãö¿¿ëýëòèéã ºðõººð áèø õóâü õ¿íýýð õèéäýã. �ð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëîîñ áóñàä çàðäàë ºðõèéí ò¿âøèíä öóãëóóëñàí áàéäàã òóë õóâü õ¿íèé àæ áàéäëûí ò¿âøèíã òîîöîõûí òóëä ºðõèéí íèéò õýðýãëýýã òóõàéí ºðõèéí íèéò õ¿í àìûí òîîíä õàðüöóóëàí òîîöíî. ªðõèéí ãèø¿¿í á¿ð èæèë õóâü õýðýãëýíý ãýæ ¿çñýí íýãäñýí ïðàêòèê áàéäàã áºãººä ¿¿íèéã äàðàà òàéëáàðëàæ áîëíî. Õýðýãëýýíèé á¿òýö, õýìæýýã 2 àðãààð çàñâàðëàäàã. �ýãä¿ãýýðò, ºðõèéí õ¿í àìûí á¿òöèéí çàñâàðëàëò. ªðõèéí ãèø¿¿ä, òýäãýýðèéí íàñ, õ¿éñ, îíöëîãîîñ õàìààðàí ÿíç á¿ðèéí õýðýãöýý, øààðäëàãàòàé áàéäàã áîëîâ÷ ººð îíöëîãóóäûã áàñ àâ÷ ¿çýæ áîëíî. Æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ àðãà íü ýäãýýð ÿëãààòàé áàéäëûã õàðãàëçàí ºðõèéí ãèø¿¿äèéã “æèøñýí íàñàíä õ¿ðñýí� ãýæ òîìü¸îëñîí íýã õýìæýýñò øèëæ¿¿ëäýã. Æèøýý íü : õ¿¿õäèéí õýðýãëýý íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèéõýýñ áàãà ãýæ ¿çâýë àì á¿ëèéí òîî, õýðýãëýýíèé ò¿âøèí àäèëõàí 2 ºðõèéí íýã íü õ¿¿õýäòýé, íºãºº íü äàí íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñòýé áîë õ¿¿õýäòýé ºðõèéí íýã õ¿íä íîãäîõ àìüæèðãààíû ò¿âøèí èë¿¿ äýýð áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü 99 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë øèëæ¿¿ëýõ êîåôôèöèåíòèéã òîîöîõ íýãäñýí àðãà÷ëàë áàéäàãã¿é. Çàðèì íü õîîë òýæýýëèéí õýðýãëýýíä ¿íäýñëýí òîîöîî õèéæ, õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé 50 õóâèéã ë õýðýãëýäýã ãýæ òîîöñîí áàéäàã áîëîâ÷ õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé õóâüä àäèëõàí õýìæ¿¿ð õýðýãëýõ íü òîäîðõîé áóñ þì. Õ¿¿õýä áîëîâñðîë, õóâöàñ õóíàðò õàðüöàíãóé èõ çàðäàë ãàðãàäàã áàéæ áîëîõ òàëòàé. Çàðèì àðãà íü ºðõèéí õýðýãëýýíèé á¿òöýä ¿íäýñëýñýí áàéäàã õýäèé ÷ øèíæèëãýýíä àøèãëàõàä òºäèéëºí á¿ðýí ýõ ñóðâàëæ áîëæ áàñ ÷àääàãã¿é.73 Õî¸ð äàõü çàñâàðëàëò íü õýðýãëýýíä áàéãàà ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ðèéã çàñâàðëàõàä îðøèíî. ¯¿íèéã õýðýãëýõ øàëòãààí íü ºðõèéí õýðýãëýñýí çàðèì áàðàà, ¿éë÷èëãýý “íèéòèéí áàðàà� ãýñýí îíöëîãòîé áàéäàã. ªðõèéí íýã ãèø¿¿íèé òóõàéí áàðààã õýðýãëýõ íü íºãºº íýã ãèø¿¿íèé õýðýãëýõ áîëîìæèéã õààõã¿é áîë òóõàéí áàðààã íèéòèéí ãýíý. �äãýýð áàðààíû æèøýý áîë ñóóö, óäààí ýäýëãýýò áàðàà þì. Æèøýý íü: ºðõèéí íýã ãèø¿¿íèé òåëåâèçîð ¿çýõ íü íºãºº ãèø¿¿íèéã ¿çýõèéã õîðèãëîõã¿é. ¯¿íèéã õàðãàëçàí ¿çâýë îëîí àì á¿ëòýé ºðõ, öººí àì á¿ëòýé ºðõèéã áîäîõîä èë¿¿ àìüæèðãààíû ò¿âøèíòýé áîëæ õàðàãäàõ ìàãàäëàëòàé þì. Òèéìýýñ ºðõèéí õýðýãëýýíä ýçëýõ íèéòèéí õýðýãëýýíèé áàðààíû õóâü ºíäºð áàéõ òóñàì ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ð èõ áàéíà. �ºãºº òàëààñ õóâèéí õýðýãëýýíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ºðõèéí íýã ãèø¿¿í õýðýãëýñýí áîë íºãºº ãèø¿¿í õýðýãëýõ áîëîìæã¿é áàéäàã. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í íü õóâèéí õýðýãëýýíèé ñîíãîìîë æèøýý þì. ßäóó ýäèéí çàñàãòàé îðíû õóâüä õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèíä õ¿íñíèé ýçëýõ õóâü ºíäºð áàéäàã òóë ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ð áàãà áàéäàã. Äýýðõ 2 òºðëèéí õýìæ¿¿ðèéí çàñâàðëàëòûã äîîðõ àðãààð õèéíý. AE = (A + αK)θ �íä AE -ºðõèéí æèøñýí õ¿íèé òîî. A – íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé òîî. K- õ¿¿õäèéí òîî, α -õ¿¿õäèéã íàñàíä õ¿ðýã÷òýé õàðüöóóëñàí õàðüöàíãóé ºðòãèéã õýìæèõ ïàðàìåòð, θ -ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ðèéí çýðýã.74 �íý 2 ïàðàìåòðèéí óòãà íü 0-1 èéí õîîðîíä áàéíà. Õºãæèæ áàéãàà îðíû õóâüä õ¿¿õäèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèéõòýé õàðüöóóëàõàä äîîãóóð áàéäàã ó÷èð α – ãèéí ò¿âøèí äîîãóóð îéðîëöîîãîîð 0.3 áàéäàã áîë õºãæèíã¿é îðíû õóâüä 1-òýé îéðîëöîî áàéäàã.75 ¯¿íèé çýðýãöýý ÿäóó óëñ îðíû õóâüä õóâèéí õýðýãëýýíèé ¿íäñýí õýñýã áîëîõ õ¿íñíèé õýðýãëýý íü íèéò ºðõèéí õýðýãëýýíèé äèéëýíõ õóâèéã ýçýëäýã ó÷èð íèéòèéí õýðýãëýýíèé áàðààíû ýçëýõ õóâü áàãà, ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ð θ íü 1-ä äºõºæ î÷äîã áîë áàÿí îðíû õóâüä 0.75 áàéäàã. Ñòàíäàðò ïðàêòèêò ºðõèéí àì á¿ëèéí á¿òöèéã çàñâàðëàõàä íýã õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ çîõèöóóëàëò õèéäýã ãýäãèéã äýýð äóðäñàí áºãººä ýíä ÷ ýíý ñòàíäàðòûã äàãàñàí. �íý íü α áîëîí θ-ãèéí ò¿âøèí õî¸óë íýãòýé òýíö¿¿ áóþó õ¿¿õäèéí õýðýãëýý, íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé õýðýãëýýíýýñ ÿëãààã¿é, ýäèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ð áàéõã¿é ãýæ ¿çñýí äýýðõ òîìü¸îíû òóõàéí òîõèîëäîë þì. ªºðººð õýëáýë ãèø¿¿í á¿ðèéí õýðýãëýýíèé íèéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü àäèëõàí õýìæýýòýé, ºðõèéí àì á¿ëèéí òîî íýìýãäýõ òóñàì çàðäëûí ò¿âøèí íýìýãäýíý ãýñýí ¿ã þì. �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ò¿âøèíãýýð òîîöîî õèéñíýýð îëîí àì á¿ëòýé, õ¿¿õýäòýé ºðõèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèí öººí àì á¿ëòýé, õ¿¿õýäã¿é ºðõòýé õàðüöóóëàõàä áàéãààãààñàà äîîãóóð òîîöîãääîã. ¯¿íä ýäèéí çàñãèéí 73 Äèàòîí, Ìþëáàèðè (1986) áîëîí Äèàòîíèéã (1997) õàð. 74 Õýðâýý æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ ìýäðýìæ íü “áîäèò õýìæýýñ� áîë (À+αÊ) íü θ áîëíî. �äèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ð íü 1-θ áàéíà. �äãýýð ïàðàìåòð¿¿ä íü 0-ýýñ 1 áàéíà. 75 Äèàòîí áîëîí Çàéäè (2002) 100 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë áîëîí õ¿¿õäèéí ºðòãèéí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðûã ñîíãîæ, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò, ò¿¿íèé äýñ äàðààëàë õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéãààã ñóäëàõ íü ìýäðýìæèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä ÷óõàë þì. Õàâñðàëò Â-ä ¿ð ä¿íã ¿ç¿¿ëýâ. �.5. ßäóóðëûí øóãàì ßäóóðëûí øóãàì íü òóõàéí õ¿íèé, òóõàéí öàã õóãàöàà, îðøèí áàéãàà îð÷èíä ýçýìøèæ áàéãàà àìüæèðãààíû ò¿âøèíã ìºíãºí ä¿íãýýð èëýðõèéëñýí óòãà þì (�àâàëëèîí 1998). Õýðâýý õýí íýãýí àìüæèðãààíû ñòàíäàðò äîîä ò¿âøíýýñ äîîãóóð õýðýãëýýòýé áîë óã õ¿íèéã ÿäóó ãýæ òîîöíî. ßäóóðëûí ò¿âøíèéã òîäîðõîéëîõ íü íýëýýä áýðõøýýëòýé áàéäàã. Ó÷èð íü “àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí� ãýäýãòýé çàðèì õ¿ì¿¿ñ ñàíàà íèéëäýãã¿é. ßäóóðëûí øóãàì íü ÿäóóðëûã õÿíàõ, ò¿¿íèé òàëààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä íºëººëäºã. ßäóóðëûí øóãàì àáñîëþò (òóéëûí) áàéíà. Ó÷èð íü ºãºãäñºí àæ áàéäëûí ò¿âøèí áóþó àìüæèðãààíû ò¿âøèí ñóäàëãààíû ñóóðüøëóóäàä òîãòìîë áàéäàã. �íý íü öàã õóãàöààíû áîëîí õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ õàðüöóóëàëòûã òîãòâîðòîé áîëãîäîã. ªºðººð õýëáýë àæ áàéäëûí àäèëõàí ò¿âøèíòýé õî¸ð õ¿í àìüäàð÷ áàéãàà ñóóðüøëààñàà øàëòãààëàõã¿éãýýð àäèëõàí õàðüöóóëàãäàíà. Õî¸ðäóãààðò, øààðäëàãàòàé õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã çààâàë òîîöîæ îðóóëàõ õýðýãòýé. Åðºíõèé人 õîîë òýæýýëèéí õýðýãöýýã òîîöäîã áºãººä òóõàéëáàë ýð¿¿ë, èäýâõèòýé àìüäðàëûã õàíãàõóéö èë÷ëýãèéã àâ÷ áàéõ ¸ñòîé. �öýñò íü, ÿäóóðëûí øóãàì íü ýíý øààðäëàãûã õàíãàõ õàìãèéí áàãà çàðäàë áàéõààð òîãòîîãäîíî. Õ¿íñíèé òýæýýëëýã áàéäàëä ¿íäýñëýñýí ÿäóóðëûí øóãàìûã òîîöîõîä ¿íäñýí õýðýãöýýíèé çàðäëûí àðãûã õýðýãëýñýí. �íý àðãà íü ¿íäñýí õýðýãëýýíä õàíãàëòòàé ãýæ ¿çñýí õýðýãëýýíèé ñàãñàíä çàðöóóëàõ çàðäëûã òîîöäîã. Õýðâýý òóõàéí õ¿í óã ñàãñíû çàðäëûã ãàðãàõ ÷àäâàðã¿é áîë ÿäóóä òîîöîãäîíî. �ýãä¿ãýýðò, ÿäóóðëûí áàéäàë íü òóõàéí õ¿í óã õýðýãëýýíèé ñàãñûã àâ÷ ÷àäàõ õºðºíãºòýé ýñýõýä àíõààð÷ áàéõààñ áèø áîäèò õýðýãëýý íü ýäãýýð øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõýä õàìààðàõã¿é ãýäãèéã ñàíàõ õýðýãòýé. Õî¸ðäóãààðò, õîîë òýæýýëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýñýí áîëîâ÷ ýíý íü àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò áèø þì. �ñðýãýýð íü ¿¿íèéã õ¿íñíèé ç¿éëýýñ àâ÷ áóé èë÷ëýãèéí õýìæýýã òîîöîõîä õýðýãëýõ áºãººä ÿìàð ÷ çàðäëûí òîîöîî øààðäëàãàã¿é. Ãóðàâäóãààðò, õýðýãëýýíèé ñàãñûã íîðìàòèâààð ýñâýë ò¿ãýýìýë òàðõñàí õýðýãëýýíèé á¿òöèéã òóñãàí áàéãóóëæ áîëíî. Ò¿ãýýìýë òàðõñàí õýðýãëýýíèé á¿òöèéã òóñãàæ áàéãóóëàõ íü èë¿¿ ñàéí õóâèëáàð þì. �öýñò íü ÿäóóðëûí øóãàì áîë õ¿íñ áà õ¿íñíèé áóñ ãýñýí õî¸ð ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýñ á¿ðäýíý. Õ¿íñíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã �íý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã áàéãóóëàõ ýõíèé àëõàì íü ýð¿¿ë, èäýâõèòýé àìüäðàëûã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé õ¿íñ òýæýýëèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ þì. Ìýäýýæ, õ¿íèé ýð¿¿ë, èäýâõèòýé àìüäðàë ãýæ þóã õýëýõ, ¿¿íèéã èë÷ëýãèéí õýìæýýãýýð õýðõýí òîäîðõîéëîõ íü ò¿âýãòýé àñóóäàë þì. Èõýíõäýý íýã õ¿íèé õîíîãò àâ÷ áàéõ ¸ñòîé èë÷ëýãèéí õýìæýýã 2100 êèëîêàëîðèîð æèøèã áîëãîæ àâäàã. Õî¸ðäóãààðò, õ¿íñíèé ñàãñûã ñîíãîõ ¸ñòîé. Îíîëûí õóâüä îëîí õ¿íñíèé ñàãñààð äýýðõ èë÷ëýãèéí õýìæýýã àâ÷ áîëäîã. �äãýýðýýñ íýã àðãà íü òóõàéí îðíû æèøèã áîëãîí àâ÷ áàéãàà õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé á¿òöèéã õàðãàëçàí òîãòîîäîã àðãà þì. �íý ñóäàëãààíä äýýðõ àðãûã àøèãëàí, íèéò õ¿í àìûã íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð íü ýðýìáýëýí, äîîä õýðýãëýýòýé 40 õóâèéí õ¿í àìûí äóíäàæ õ¿íñíèé ñàãñûã ñîíãîí àâñàí. ßäóó ºðõèéí õýðýãëýýã èë¿¿ 101 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë òºëººëºí èëýðõèéëäýã ó÷èð àìüæèðãààíû ò¿âøíèé òàðõàëòûí õàìãèéí äîîä õýñãèéí õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé ñàãñûã ñîíãîí àâàõ íü èë¿¿ áàéäàã. Èéìýýñ æèøèã áîëãîí àâ÷ áàéãàà õ¿í àì íü ÿäóóðëûí ò¿âøíèé ýõíèé òààìàãëàë þì. Ãóðàâò, õ¿íñíèé ñàãñûã èë÷ëýãèéí õýìæýýãýýð òîäîðõîéëîõäîî õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàíà. �íý ¿ç¿¿ëýëòèéã �ð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíû Õîîë ñóäëàëûí òºâººñ òîãòîîäîã. Àðõè, òàìõè, ºðõººñ ãàäóóð õýðýãëýñýí õ¿íñíèé õýðýãëýýã ýíýõ¿¿ òîîöîîíîîñ õàññàí. Ó÷èð íü àðõè, òàìõè íü çàéëøã¿é õýðýãëýý áèø, ìºí ºðõººñ ãàäóóð õýðýãëýñýí õ¿íñíèé ç¿éëèéí èë÷ëýãèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä ìàø èõ áýðõøýýëòýé áèëýý. ĺðºâò, íýã êèëîêàëîðèéí ãîë÷ ¿íèéã òîîöîæ õ¿íñíèé ñàãñûã ¿íýëýõýä àøèãëàíà. �ýãæèéí ¿íèéã òîîöîõäîî çºâõºí æèøèã áîëãîí àâñàí õ¿í àìûí ìýäýýëýëä òóëãóóðëàâ. �íý íü ÿäóó÷óóäûí õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà ¿íèéã èë¿¿ ñàéí èëýðõèéëýõ áîëíî. Òàâäóãààðò, õ¿íñíèé ñàãñíû äóíäàæ èë÷ëýãèéí õýìæýýã òîîöñîí áºãººä èíãýñíýýð õ¿íñíèé ñàãñûã õîíîãò 1 õ¿í 2100 êêàëîðè àâàõààð õóâèàðëàñàí. Òóõàéëáàë, Ìîíãîë Óëñûí íèéò ºðõèéí õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé 40 õóâèéí íýã õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí äóíäàæ èë÷ëýãèéí õýìæýý 1,345 êèëîêàëîðè, íýã õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé ñàãñíû çàðäàë 307 òºãðºã áàéñàí. Èéìýýñ íýã õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàì 480 òºãðºã (= 307 õ 2100 / 1,345) áàéíà. Õ¿ñíýãò �.3-ò ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýãèéí ò¿âøèí, õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìä ýçëýõ õóâèéã òîäîðõîéëîâ.76 Õ¿ñíýãò �.3 �ýã õ¿íä íîîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé ñàãñ, õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿ëãýýð Èë÷ëýã ¯íý Õýìæýý �¿òýö Òºãðºã �¿òýö (%) (%) Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 417 20 197 41 Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í 152 7 81 17 Ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í 1,304 62 127 26 Õ¿íñíèé íîãîî 52 2 26 5 Æèìñ 5 0 4 1 ×èõýð 92 4 21 4 Öàé, êîôå, óíäàà 9 0 9 2 Àìòëàã÷ 70 3 15 3 �¿ãä 2,100 100 480 100 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ßäóóðëûí øóãàìûí õ¿íñíèé áóñ á¿ðýëäýõ¿¿íä ÿìàð òºðëèéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îðóóëàõ âý ãýäýã äýýð ñàíàë ìàø èõ çºðºë人íòýé áàéäàã. Ãýõäýý ýíý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã õ¿íñíèé õýñãèéã ñîíãîõîä õýðýãëýñýí íîðìàòèâ îéãîëòòîé õîëáîõ õýðýãòýé. �ð¿¿ë áàéæ, íèéãýìä îðîëöîõ áîëîìæòîé áàéõûí òóëä áàéð ñóóö, õóâöàñ, ýð¿¿ë ìýíä, àìðàëò, ÷ºëººò öàã ãýì ìýòýä çàðäàë ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Èõýíõè òîõèîëäîëä õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìûã øààðäëàãàòàé õ¿íñíèé áóñ ç¿éëñèéã îðóóëàõààð ºñãºíº. Õ¿íñíèé ÿäóóðëûí 76 Èë¿¿ äýëãýðýíã¿é õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºð뺺ð ãàðãàñàí õ¿ñíýãò õàâñðàëòûí òºãñãºëä áèé. 102 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë øóãàìûã õ¿íñýíä çàðöóóëñàí çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí çàðèì òîîöîîíä õóâààæ ãàðãàíà. �íýõ¿¿ àðãûí ãîë äàâóóòàé òàë íü æèøèã áîëãîæ áóé õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òöýä òóëãóóðëàí õ¿íñíèé áóñ ñàãñûã òîãòîîäîã áºãººä õ¿íñíèé áóñ ñàãñûã óðüä÷èëàí òîîöîõ øààðäëàãàã¿é. �õíèé àëõàìä æèøèã áîëãîõ õ¿í àìûã òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íä 2 àðãà áàéäàã. �ýãä¿ãýýðò, õ¿íñíèé çàðäàë íü õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìòàé òýíö¿¿ áàéãàà õ¿í àìûí õ¿íñíèé õóâèéí æèíã òîãòîîíî. ¯¿íèé öààä àãóóëãà íü õýðýâ òóõàéí õ¿í ýð¿¿ë àìüäðàõàä øààðäëàãàòàé çàðäëûã õ¿íñýíäýý ãàðãàæ áàéãàà áîë ìºí àìüäðàõûí òóëä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õ¿íñíèé áóñ ç¿éëèéã õýðýãëýäýã ãýñýí òààìàãëàëä òóëãóóðëàäàã. Äýýðõ òîîöîîíû ¿íäñýí äýýð òîäîðõîéëñîí ÿäóóðëûí øóãàìûã äýýä áóþó ºíäºð ÿäóóðëûí øóãàì ãýíý. Õî¸ð äàõü àðãà íü íèéò çàðäàë íü õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìòàé òýíö¿¿ õ¿í àìûí õýðýãëýýíýýñ òîîöîõ þì. Öààä àãóóëãà íü ýäãýýð õ¿ì¿¿ñ íü õ¿íñíèé áóñ õýðýãöýýãýý õàíãàõûí òóëä õ¿íñíèé õýðýãëýýãýý áàãàñãàäàã ãýäýãò îðøèíî. Òèéìýýñ òýð ìºíãºí ä¿í íü øààðäëàãàòàé õàìãèéí áàãà õ¿íñíèé áóñ ç¿éëèéí çàðäàë ãýæ îéëãîãäîæ áîëíî. Õ¿íñíèé áóñ çàðäëûí á¿òöèéã òîîöîõ 2 àðãà áàéäàã. �ýãä¿ãýýðò, �íãåëèéí ìóðóéã òîîöîõ ýêîíîìåòðèê àðãà÷ëàë áóþó õ¿íñíèé çàðäàë, íèéò çàðäëûí õîîðîíäûí õàìààðëààð òîîöíî. �ºãººõ íü �àâàëèàíû áîëîâñðóóëñàí ýíãèéí ïàðàìåòðò áóñ òîîöîîíû àðãà þì. �íý àðãûí äàâóó òàë íü �íãåëèéí ìóðóéí òîîöîîíä ôóíêöûí òîìü¸îíä ¿íäýñëýñýí ÿìàð ÷ òîîöîî õèéãäýõã¿é áºãººä õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìàí õàìààðëààð áóóðàõ (ººðººð õýëáýë ÿäóóðëûí øóãàìòàé îéð áàéõ òóñàì òóõàéí ºðõèéí õóâèéí æèí èõ áàéíà) äàâóó òàëòàé. �íýõ¿¿ àðãààð õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé õýñãèéí äýýä áîëîí äîîä õýìæýýã òîãòîîíî. Òóõàéëáàë, äýýä ÿäóóðëûí øóãàìûí õóâüä íýãä¿ãýýðò, õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìààñ íýìýõ, õàñàõ íýã õóâèéí õîîðîíä õ¿íñíèé õýðýãëýýòýé ºðõèéí õ¿íñíèé õóâèéí æèíã òîîöíî. ¯¿íèéã íýìýõ, õàñàõ õî¸ð õóâü, ãóðâàí õóâü ãýõ ìýòýýð àðâàí õóâü õ¿ðòýë äàâòàí ¿éëäýíý. Õî¸ðäóãààðò, ýäãýýð àðâàí õóâèéí æèíã äóíäàæëàí ÿäóóðëûí øóãàìûí õ¿íñíèé õóâèéí æèíã ýöýñëýí òîîöíî. �öýñò íü, õ¿íñíèé áóñ õýñãèéã õÿëáàðõàí òîîöíî.77 Õ¿ñíýãò �.4-ä ÿäóóðëûí øóãàìûí õ¿íñíèé áîëîí õ¿íñíèé áóñ õýìæýýã ¿ç¿¿ëýâ. Äîîä ÿäóóðëûí øóãàìûã ýíýõ¿¿ èëòãýëä àøèãëàñàí áºãººä Õ¿ñíýãò Â.3-ä äýýä ÿäóóðëûí øóãàìûí õýìæýýã ¿ç¿¿ëñýí. 77 Äýýä ÿäóóðëûí øóãàìûí õóâüä ¿¿íòýé àäèë áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ ¿¿íèé îðîíä õ¿íñíèé ÿäóóðëûí øóãàìòàé îéðîëöîî õ¿íñíèé çàðäàëòàé ºðõ¿¿äèéã àâñàí. 103 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë Õ¿ñíýãò �.4 ßäóóðëûí øóãàìóóä, ñàðä 1 õ¿íä íîîãäîõîîð Äîîä ÿäóóðëûí øóãàì Äýýä ÿäóóðëûí øóãàì Òºãðºã % Òºãðºã % Õ¿íñ 14,386 58 14,386 44 Õ¿íñíèé áóñ 10,357 42 17,984 56 �¿ãä 24,743 100 32,370 100 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 �.6. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä ßäóóðëûí õýìæ¿¿ðèéí òàëààð îëîí íîì, òîâõèìîë áàéäàã õýäèé ÷ Ôîñòåð, Ãðýýð, Òîðáåê íàðûí 1984 îíä áîëîâñðóóëñàí ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ðèéã ò¿ëõ¿¿ àøèãëàäàã. ¯¿íèéã äîîðõ íýãäñýí òîìü¸îãîîð òîîöäîã α q ⎛ z − yi ⎞ Pα = (1 / n)∑ ⎜ ⎟ i =1 � z ⎠ ýíä: α- ñºðºã áóñ ïàðàìåòð, z – ÿäóóðëûí øóãàì, y – õýðýãëýý, i - õóâü õ¿í, n – åðºíõèé îëîíëîãò áàéãàà íèéò õ¿í àìûí òîî, q- ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîø õýðýãëýýòýé õ¿íèé òîî ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé èíäåêñ (α=0) íü íèéò õ¿í àìä ýçëýõ ÿäóó÷óóäûí õóâü áºãººä ýíý íü ÿäóóðëûí èíäåêñ øóãàìààñ äîîãóóð õýðýãëýýòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéã ¿ç¿¿ëíý. �íý íü ÿäóóðëûã õýìæèõ õàìãèéí ýíãèéí áºãººä òàéëáàðëàõàä àìàðõàí ¿ç¿¿ëýëò ó÷ðààñ õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãääýã ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð þì. Ãýñýí ÷ ¿¿íä çàðèì äóòàãäàëòàé òàë áèé. Óã ¿ç¿¿ëýëò íü ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí ÿäóóðëûí øóãàìààñ õýð çýðýã õîë, îéð áàéãàà áîëîí ÿäóó÷óóäûí äóíä õýðýãëýýíèé òàðõàëò ÿìàð áàéãààã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãã¿é. ßäóóðëûí ã¿íçãèéðëèéí èíäåêñ íü (α=1) ÿäóóðëûí øóãàìààñ ÿäóó÷óóäûí õýðýãëýý õýð çýðýã äîîãóóð áàéãààã èëýðõèéëíý. Õýðýãëýýíèé äóòàãäàë èõ áàéõ òóòàì ã¿íçãèéðýë ºíäºð áàéõ áºãººä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé èíäåêñèéí ýõíèé äóòàãäàëòàé òàëûã çàñíà. �öýñò íü ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ (α=2) íü ÿäóó÷óóäûí äóíäàõ õýðýãëýýíèé òàðõàëòûí ìýäðýìæ áºãººä ÿäóó÷óóäûí õîîðîíäîî õèéñýí øèëæ¿¿ëýã íü ÿäóóðëûí èíäåêñ, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðëèéã ººð÷ëºõã¿é, õàðèí ìýäðýìæèéã ººð÷èëíº. ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýë èõ áàéõ òóòàì èõýýð æèãíýíý ãýñýí ¿ã þì. �äãýýð õýìæ¿¿ð íü çàðèì äàâóó òàëóóäòàé. �ýãä¿ãýýðò, õóâü õ¿íèé àìüæèðãààíû ¿ç¿¿ëýëòèéã íýãäñýí ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ðòýé óÿëäóóëàõ áîëîìæ îëãîíî. Õî¸ðäóãààðò, íýãäñýí ÿäóóðëûí ò¿âøèí íü íèéò õ¿í àìûí á¿ëã¿¿äèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèíã¿¿äèéí íèéëáýðòýé òýíö¿¿ áîë ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã õîîðîíä íü íýìýõ áîëîìæòîé. Ãóðàâò, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðëèéí áîëîí ìýäðýìæèéí èíäåêñ¿¿äýýð õýäèéãýýð ÿäóó õ¿í àìûí òîî ººð÷ëºãäºõã¿é áàéñàí ÷ ÿäóó ºðõèéí àìüæèðãàà áóóðâàë ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð ºñíº ãýñýí çàð÷ìûã 104 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë õàíãàíà. ĺðºâò, ÿäóóðëûí ìýäðýìæèéí èíäåêñ íü ÿäóóðëûí ò¿âøèíä ÿäóó÷óóäûí äóíäàæ õýðýãëýý íºëººëººä çîãñîõã¿é áàñ õýðýãëýýíèé òàðõàëò íºëººëíº ãýñýí àêñèîìûã ìºðääºã. ßëàíãóÿà, ÿäóó ºðõººñ ÷èíýýëýã ºðõºä øèëæ¿¿ëýã õèéõýä ÿäóóðëûí ò¿âøèí ºñíº. 78 �öýñò íü, ýíý èëòãýëä ÿäóóðëûí á¿õ ¿ç¿¿ëýëò ñòàíäàðò àëäààíû õàìò õýâëýãäñýí. �¿õ òîîöîî íü òîîëëîãûí áóñ ò¿¿âðèéí ¿íäñýí äýýð òîîöîãäñîí òóë ñòàíäàðò àëäàà íü ò¿¿âðèéí çîõèîìæèéí ýëåìåíò¿¿ä áîëîõ á¿ëýãëýëò áîëîí òîîëëîãûí íýãæèéã òóñãàõ ¸ñòîé.79 ßäóóðëûí õàðüöóóëàëò õèéõäýý ýäãýýðèéã îðõèãäóóëàõ íü æèíõýíý õ¿í àìûí ÿëãààã ò¿¿âðèéí ¿éë ÿâöûí ÿëãààòàé õîëèõ àþóëòàé. Õàâñðàëò Ã-ä ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä èòãýìæëýãäýõ èíòåðâàë, ò¿¿âðèéí àðãûí íºëººëëèéã ¿ç¿¿ëýâ. 78 �íãèéí áîëîí øèëæ¿¿ëýõ àêñèîìûã Ñýí 1976 îíä çîõèîñîí. 79 Èë¿¿ äýëãýðýíã¿éã Õîâåñ áîëîí Ëàíæîóí (1997) –ààñ õàðæ áîëíî. 105 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë Õ¿ñíýãò �.5 �ýã õ¿íä õîíîãò íîãäîõ õ¿íñíèé ñàãñ �ýãæ �ýãæèéí Õîíîãò Õîíîãò �ýãæèéí Õîíîãò èë÷ëýã õýðýãëýñýí àâñàí ¿íý íîãäîõ (êêàë) õýìæýý èë÷ëýã (òºãðºã) õ¿íñíèé (íýãæ) (êêàë) ñàãñíû ¿íý (òºãðºã) Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Õîíèíû ìàõ êã 1,083 0.054 58 918 77 ¯õðèéí ìàõ êã 1,531 0.027 41 969 41 ßìààíû ìàõ êã 1,057 0.013 13 682 14 Àäóóíû ìàõ êã 911 0.016 15 593 15 Òýìýýíèé ìàõ êã 1,026 0.002 2 701 2 �îãö êã 4,292 0.006 26 2,336 22 Ãàõàéí ìàõ êã 3,554 0.000 0 1,823 0 Òàõàéí ìàõ êã 1,908 0.000 0 1,586 0 Àíãèéí ìàõ êã 1,788 0.001 2 414 1 Çàãàñ êã 821 0.000 0 833 0 Äîòîð ìàõ, öóâäàé êã 1,058 0.012 13 429 8 ªºõºí òîñ êã 8,973 0.009 83 889 13 Õèàì, çàéäàñ êã 2,507 0.001 2 1,765 3 Ëààçàëñàí ìàõ êã 2,250 0.000 0 1,907 0 Ëààçàëñàí çàãàñ êã 1,966 0.000 0 1,813 0 ªíäºã ø 79 0.006 1 94 1 Õóóðàé ºíäºã êã 5,441 0.000 0 1,902 0 �óñàä /òîëãîé, øèéð/ êã 2,456 0.005 11 189 1 Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ ë 671 0.063 42 454 45 Òàðàã ë 564 0.013 7 396 8 Ààðóóë êã 4,908 0.002 12 1,462 6 Àéðàã ë 487 0.004 2 542 4 �ÿñëàã, ýýçãèé êã 4,733 0.001 4 954 1 ªðºì, øàð òîñ êã 5,788 0.003 15 2,377 9 Öºöãèé/纺õèé êã 2,495 0.000 1 1,347 1 Öºöãèéí òîñ, ìàñëî êã 5,323 0.002 9 1,488 4 �óñàä öàãààí èäýý êã 2,566 0.000 1 859 0 Õóóðàé ñ¿¿ êã 3,293 0.001 2 2,897 2 ªòãºð¿¿ëñýí ñ¿¿ ë 4,850 0.001 3 668 1 �óñàä ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í êã 3,244 0.000 0 689 0 Ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ãóðèë, äýýä çýðýã êã 3,617 0.014 50 305 7 Ãóðèë, 1-ð çýðýã êã 3,250 0.126 410 291 57 Ãóðèë, 2-ð çýðýã êã 3,474 0.056 194 254 22 �óñàä ãóðèë, àðâàé êã 3,742 0.001 3 414 1 Ãîéìîí êã 3,732 0.002 9 669 2 Òàëõ 670 ãð 1,590 0.030 48 240 11 Ãóðèëàí áîîâ êã 4,050 0.004 18 752 5 Æèãíýìýã, ºðìºíöºð êã 2,508 0.001 1 1,371 1 Øàð áóäàà êã 3,513 0.002 8 360 1 Öàãààí áóäàà êã 3,447 0.026 91 421 17 �óñàä áóäàà êã 3,455 0.000 1 735 0 �ÿëóó ã.ì êã 3,097 0.000 0 3,122 1 (õ¿ñíýãòèéí ¿ðãýëæèëýë äàðààãèéí õóóäñàíä.) 106 Õàâñðàëò �. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë Õ¿ñíýãò �.5. �ýã õ¿íä õîíîãò íîãäîõ õ¿íñíèé ñàãñ (¿ðãýëæëýë) �ýãæ �ýãæèéí Õîíîãò Õîíîãò �ýãæèéí Õîíîãò èë÷ëýã õýðýãëýñýí àâñàí ¿íý íîãäîõ (êêàë) õýìæýý èë÷ëýã (òºãðºã) õ¿íñíèé (íýãæ) (êêàë) ñàãñíû ¿íý (òºãðºã) Õ¿íñíèé íîãîî Òºìñ êã 877 0.031 27 249 12 �àéöàà êã 140 0.004 1 359 2 Ëóóâàí êã 224 0.003 1 398 2 Ìàíæèí êã 208 0.004 1 449 3 Ñîíãèíî êã 336 0.005 2 448 4 Ñàðìèñ êã 1,108 0.000 0 959 0 Óëààí ëîîëü êã 260 0.000 0 939 0 ªðãºñò õýìõ êã 142 0.000 0 1,006 1 �¿íò¿¿ç êã 3,272 0.000 1 878 1 Ñàâëàñàí ºðãºñò õýìõ êã 164 0.000 0 1,410 0 �îãîîíû ñàâëàñàí ñàëàò êã 1,121 0.000 0 1,377 1 �óñàä õ¿íñíèé íîãîî êã 714 0.000 0 1,383 0 Æèìñ, æèìñãýíý Àëèì êã 468 0.003 1 540 2 Yçýì êã 1,812 0.000 1 1,151 1 Õàòààñàí æèìñ êã 2,721 0.000 0 1,829 0 Æèìñíèé ÷àíàìàë êã 2,867 0.000 0 1,322 0 Êîìïîò êã 814 0.000 0 1,715 0 Ñàìàð êã 5,980 0.000 1 1,376 0 �àéãàëèéí æèìñ êã 400 0.000 0 1,143 0 �óñàä æèìñ êã 504 0.000 0 920 0 ×èõýð �ëñýí ÷èõýð êã 3,992 0.011 43 610 10 ¨îòîí êã 3,996 0.001 2 1,123 1 Õàòóó ÷èõýð: äîòîîä êã 3,697 0.001 5 1,538 3 Õàòóó ÷èõýð: ãàäààä êã 3,837 0.002 7 1,641 5 Ǻºëºí ÷èõýð, øîêàëàä êã 5,481 0.000 2 3,006 2 Çåôèð, ìàðìåëàä êã 2,644 0.000 0 1,544 0 Öàé, êîôå, óíäàà �îãîîí öàé êã 1,076 0.004 4 1,090 6 �àéõóó öàé ãð 1 0.033 0 6 0 Êîôå ãð 1 0.019 0 8 0 Óíäàà ë 343 0.004 1 358 2 Æèìñíèé ø¿¿ñ ë 488 0.000 0 1,019 0 �óñàä óíäààíû ç¿éë ë 869 0.000 0 442 0 Àìòëàã÷ Äàâñ êã 0 0.012 0 189 4 Óðãàìëûí òîñ ë 8,991 0.005 42 1,170 9 Ìàéîíåç êã 6,258 0.000 1 2,654 1 Öóó, êåò÷óï, ñîóñ ãð 1 0.770 1 1 1 �óñàä àìòëàã÷ ãð 4 0.097 0 5 1 ÕÎ�ÎÃÒ �ÈÉÒ 1,345 480 a/ �¿õ òîîíóóä õîíîãò íýã õ¿íä 2,100 êàëîðè áàéõààð õóâààðèëñàí. ªºðººð õýëáýë õîíîãò àâ÷ áóé êàëîðèéí õýìæýýã íýã êàëîðèéí ¿íýýð ¿ðæ¿¿ëñýí. (íýãæèéí ¿íèéã íýãæèä íîãäîõ êàëîðèéí õýìæýýíä õóâààíà) �íý ä¿íãýýð êàëîðè õóâààðèëàëòûí ôàêòîðûã ¿ðæ¿¿ëíý. (2100/1345). �õ ñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 107 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ ÕÀÂÑ�ÀËÒ Â: ÒÀÀÌÀÃËÀËÛ� �ªÕÖªË Ä�Õ ßÄÓÓ�ËÛ� ÒÎÎÖÎÎ�Û ¯� į�ÃÈÉ� Ì�Ä��ÌÆ Õàâñðàëò �-ä ÿäóóðëûí òîîöîî õèéõ ¿éë ÿâöûã òàéëáàðëàñàí÷ëàí õýä õýäýí òààìàãëàë òîîöîîã õàðóóëíà. �äãýýð çàñâàðëàëòûí çàðèì íü ñàíàìñàðã¿é áàéäàã òóë ýäãýýð òîîöîîíû òààìàãëàëä ýöñèéí ¿ð ä¿í õýð ìýäðýìæòýé áàéãààã øàëãàõ íü ÷óõàë. ßëàíãóÿà äàðààõ íºëººã øèíæëýõ õýðýãòýé. ¯¿íä: 1. �äèéí çàñãèéí õýìæýý áîëîí øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøíèé òààìàãëàë; 2. Õýðýãëýýíèé á¿òöýä õàëààëò áîëîí òîîöîîíû ò¿ðýýñèéã îðóóëàõ. Â.1. �äèéí çàñãèéí õýìæýý áîëîí øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíãèéí òààìàãëàë Õàâñðàëò �-èéí IV õýñýãò äóðäñàí÷ëàí ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò íü ýäèéí çàñãèéí õýìæýý áîëîí øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéã õàðãàëçàí ¿çñýí ºðõèéí àì á¿ëèéí ÿíç á¿ðèéí çàñâàðëàëòàíä ìàø èõ ìýäðýìæòýé áàéãàà ýñýõèéã øàëãàõ íü ÷óõàë þì. Äýýð òàéëáàðëàñàí òîìü¸î áîë: AE=(A+αK)θ Ãýõäýý æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéã 1 ïàðàìåòðòàéãààð äàðààõü áàéäëààð èëýðõèéëæ áîëíî. AE=(ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî)α �äèéí çàñãèéí õýìæýý èõ, íàñíû á¿ëýã äýõü õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãëýýíèé ÿëãàà èõ áàéõ òóòàì (æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíò) α êîýôôèöèåíòèéí íºëººëºë áàãà áàéíà. �íýõ¿¿ àðãà÷ëàë íü Ëàíæèîó, Ìèëàíîâèê, �àòåðíîñòðî (1999) íàðûí õýðýãëýñýí àðãà áºãººä õ¿í àìûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã ýðýìáýëýí α-ãèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøíèé íºëººëëèéã òîîöîí ÿëãààíû íºëººëëèéã ãàðãàí èðñýí. ¯íäñýíäýý ýäãýýð øàëãàëòààð õ¿í àìûí á¿òöèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèí íü òóõàéí á¿ëãèéí õ¿í àìûí ÿäóóðëûí áàéäëûí òîîöîîëîëòîíä ÿìàð íýãýí íºëººëºë áàéãàà ýñýõèéã òîîöñîí. �äãýýð á¿ëýã íü ºðõèéí àì á¿ëèéí òîî èõ áîëîâ÷ õýðýãëýýíèé ò¿âøèí áàãàòàé õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòíû òîî îëîí áàéäàã ºðõ¿¿ä õàìðàãäàíà. �äèéí çàñãèéí áîëîìæ íü íèéò õýðýãëýýíä ýçëýõ íèéòèéí áîëîí äóíäûí õýðýãëýýíèé áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé áóþó ñóóö (ò¿ðýýñ), óäààí ýäýëãýýò áàðàà, îðîí ñóóöíû çàðäëûí õóâèéí æèíãýýñ õàìààðíà. �èéò õýðýãëýýíä ýäãýýð çàðäëûí ýçëýõ õóâü íü õàðãàëçàí 5 õóâü, 1 õóâü, 9 õóâü òóñ òóñ áàéãàà áºãººä íèéòäýý õýðýãëýýíèé 15 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. �àñàíä õ¿ðñýí õ¿íòýé çýðýãö¿¿ëñýí õ¿¿õäèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèíã òîîöîõ íü Ìîíãîë Óëñûí õóâüä ÷óõàë áàéæ áîëîõ þì. ¯íýíäýý áîëîâñðîëä òàòààñ ºãñººð áàéãàà áºãººä ýíý íü õ¿¿õýä õ¿íñ, õ¿íñíèé áóñ çàðäëûí õóâüä íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íòýé õàðüöóóëàõàä áàãà ãýæ ¿çýõ øàëòãààí áàéæ áîëîõ þì. Äýýðõèéã õàðãàëçàí ¿çýõýä α-ãèéí ò¿âøèí 0.5-ààñ áàãàã¿é áàéíà. 108 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ �íýõ¿¿ øèíæèëãýýíä àâ÷ ¿çýõ ºðõ¿¿ä: 1. Àõìàä íàñòàé ºðõ (íàñòàé õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðäñýí ºðõ: ýìýãòýé íü 54 íàñíààñ äýýø, ýðýãòýé÷¿¿ä 59 íàñíààñ äýýø íàñíûõàí); 2. Îëîí õ¿¿õýäòýé ºðõ (äóíäàæ õ¿¿õäèéí òîîíîîñ îëîí õ¿¿õýäòýé áóþó 16-ãààñ äîîø íàñíû õ¿¿õä¿¿ä); 3. �ìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ; 4. Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë ºíäºð ºðõ (äóíäàæààñ ºíäºð õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàëòàé); 5. Õ¿¿õýäã¿é ºðõ; 6. 1 õ¿¿õýäòýé ºðõ; 7. 2 õ¿¿õýäòýé ºðõ; 8. 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé ºðõ. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýã 36 õóâèàð õàäãàëæ α-ä ººð ººð óòãà ºãºí ÿäóóðëûí õàðãàëçàõ ò¿âøèíã¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã ¿íýëýõýä ýäãýýð ºðõèéí á¿ëã¿¿äèéã àøèãëàñàí. Õ¿ñíýãò Â.1-ä α -ãèéí çýðýã 0.5-ààñ 1 õ¿ðòýë ò¿âøèíã àâ÷ ¿çñýí øèíæèëãýýí¿¿äèéí ¿ð ä¿íã ¿ç¿¿ëýâ. Õýäèéãýýð α-ãèéí çýðýã áóóðàõàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí àõìàä íàñòàé àì á¿ë á¿õèé ºðõ, õ¿¿õýäã¿é ºðõèéí õóâüä íýëýýä íýìýãäýæ áàéãàà ýäãýýð á¿ëã¿¿äèéí ÿäóóðëûí ýðýìáýëýëò õýâýýð áàéíà. Ãýõäýý àõìàä íàñòàé àì á¿ë á¿õèé ºðõ íèéò ºðõèéí äºíãºæ 2 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà ãýäãèéã õàðãàëçàõ õýðýãòýé. Óã øèíæèëãýýíýýñ õàðàõàä ÿäóóðëûí õóâü ýäãýýð á¿ëã¿¿äèéí õóâüä α -ãèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä òºäèéëºí ìýäðýìæòýé áóñ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà Ãàãöõ¿¿ ýìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõèéí õóâüä α -ãèéí çýðýã áóóðàõ òóòàì ÿäóóðàë íýìýãäýæ áàéãàà áºãººä õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë ºíäºðòýé, õ¿¿õýä îëîíòîé ºðõººñ ÷ èë¿¿ãýýð íýìýãäýæ áàéíà. �äãýýð ¿ð ä¿íã Çóðàã Â.1 áîëîí Çóðàã Â.2-ä ¿ç¿¿ëýâ. 109 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Õ¿ñíýãò Â.1. �äèéí çàñãèéí õýìæ¿¿ðèéã ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä òîäîðõîéëîí óëìààð ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéí õóâüä ÿäóóðëûí ò¿âøèíã òîîöñîí òîîöîî α=0.5 α=0.6 α=0.7 α=0.8 α=0.9 α=1 ßäóó ºðõ 36.1 36.1 36.1 36.1 36.1 36.1 ªíäºð íàñòàé ºðõ 32.4 24.8 15.7 9.6 6.5 1.5 1.7 �ìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ 48.6 47.1 45.8 44.9 44.6 43.8 14.2 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë ºíäºðòýé ºðõ 43.2 42.7 42.1 41.8 41.8 41.6 51.5 Õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü ºíäºð ºðõ 42.6 42.5 42.5 42.6 42.8 42.9 62.0 Õ¿¿õýäã¿é ºðõ 23.1 20.6 18.5 16.7 15.8 14.7 17.1 1 õ¿¿õýäòýé ºðõ 27.1 27.2 26.4 25.9 25.0 24.0 25.4 2 õ¿¿õýäòýé ºðõ 34.8 34.2 33.8 33.7 33.1 32.9 28.5 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé ºðõ 53.0 54.9 57.1 58.8 60.7 62.5 29.0 ßäóó ºðõèéí àì á¿ëèéí äóíäàæ òîî 4.6 4.8 5.0 5.2 5.3 5.4 ßäóó áóñ ºðõèéí àì á¿ëèéí äóíäàæ òîî 4.2 4.1 4.0 3.9 3.9 3.9 ßäóóðàë äàõü õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 42.7 43.0 43.1 43.4 43.7 43.8 ßäóóðàë äàõü ºíäºð íàñòíû ýçëýõ õóâü 32.0 29.5 26.8 24.2 23.3 21.5 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Çóðàã Â.1. ªðõèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýãëýë äýõ ýäèéí çàñãèéí õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çñýí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 50 ßäóó ºðõ 40 ªíäºð íàñòàé ºðõ 30 �ìýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ 20 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë ºíäºðòýé ºðõ 10 Õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü ºíäºð ºðõ 0 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1 �äèéí çàñãèéí õýìæýýíèé ïàðàìåòð �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 110 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Çóðàã Â.2. ªðõèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýãëýë äýõ ýäèéí çàñãèéí õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çñýí ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 70 60 ßäóó ºðõ 50 Õ¿¿õýäã¿é ºðõ 40 1 õ¿¿õýäòýé ºðõ 30 2 õ¿¿õýäòýé ºðõ 20 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø 10 õ¿¿õýäòýé ºðõ 0 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1 �äèéí çàñãèéí õýìæýýíèé ïàðàìåòð �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Äýýðõ øèíæèëãýýã áóñàä á¿ëãèéí õóâüä ÿëàíãóÿà á¿ñ íóòãààð õèéæ áîëíî. Ãýõäýý ýíý òîõèîëäîëä ÿäóóðëûí áàéäàë α-ãèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä òºäèéëºí ººð÷ëºëò áàéõã¿é. Ó÷èð íü ãàçàð ç¿éí áàéðøëóóäûí (ñóóðüøèë, á¿ñ íóòàã) õîîðîíä õ¿í àì ç¿éí îíöëîãèéí òºäèéëºí òîì ÿëãàà áàéäàãã¿é. Â.2 Õýðýãëýýíèé á¿òöýä ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã îðóóëàõ íü Òîîöîîíû ò¿ðýýñèéí óòãà áîëîí õàëààëòûí çàðäëûí (òºâëºðñºí õàëààëò, ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí) íèéò çàðäëûí ä¿íä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé áàéñàí. Õýäèéãýýð áàéãàà òîî ìýäýýëëèéã á¿ðýí àøèãëàõ øààðäëàãàòàé ÷ òîîöîîíû ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã õàññàíààð íèéò ¿ð ä¿íä ÿìàð íýãýí ººð÷ëºëò áàéãàà ýñýõèéã òîãòîîõ õýðýãòýé. Òîîöîîíû ò¿ðýýñèéí óòãà áîëîí õàëààëòûí çàðäëûí õàìààðàë ºíäºð áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéãàà ó÷èð òîîöîî õèéõ øààðäëàãàòàé áàéñàí. ¯íäñýí á¿ëã¿¿äèéí õóâüä ÿäóóðëûí ýðýìáý ººð÷ëºãäºæ áàéãàà ýñýõèéã ñóäàëñàí. Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâ áîëîí ñóìûí òºâ, õºäººíèé õîîðîíä õýðýãëýýíèé ò¿âøíèé ¿íäñýí ÿëãàà íü ò¿ðýýñ, õàëààëòààñ õàìààð÷ áàéíà. Õýñýã 2-ò äýýðõ çàðäëûã àðèëãàñíààð á¿ëãèéí ýðýìáý ººð÷ëºãäºæ áàéãàà ýñýõèéã ºñºí íýìýãäýõ äàðààëëûí ãóðâàí ãðàôèê (Óëààíáààòàð, àéìãèéí òºâ, õºäºº) áàéãóóëàí ¿çýâ. Çóðàã Â.3-ò ¿ç¿¿ëñíýýð Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâ, õºäººãººñ èë¿¿ àìüæèðãààòàé áàéíà. Óëààíáààòàð, àéìãèéí òºâèéí ÿëãàà íü òàðõàëòûí äîîä õýñýãò ìàø áàãà áàéíà 111 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Çóðàã Â.3. Õîò, õºäººãèéí ºñºí íýìýãäýõ ôóíêöûí òàðõàëò (ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã õàññàí áàéäëààð) Cumulative íýìýãäýõ äàâòàìæ .8 Rural areas Õ¿í àìûí ºñºífraction of population պ人 .6 Aimag centers Àéìãèéí òºâ Óëààíáààòàð Ulaanbaatar .4 .2 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 Per íýã õ¿íä íîãäîõ áîäèò õýðýãëýý (Ìÿí.òºãðºã) Ñàðä capita real consumption (Thousands of Tugrug per month) Source: 2002/03 HIES/LSMS. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 �¿ñ íóòãèéí õóâüä àäèë øèíæèëãýý õèéñýí áîëíî. Çóðàã Â.4-ä ¿ç¿¿ëñýí ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëòûí ôóíêöýýñ õàðàõàä �àðóóí á¿ñ íü Õàíãàéí á¿ñèéí äàðàà îðæ, õàìãèéí ÿäóó á¿ñ áàéãàà áºãººä áóñàä á¿ñèéí õóâüä ÿìàð íýãýí òîäîðõîé ÷èã õàíäëàãà àëãà áàéíà. 2 äóãààð á¿ëýãò ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí Óëààíáààòàð õîòûíõíû õýðýãëýýíýýñ ò¿ðýýñ áîëîí òºâèéí õàëààëòûí çàðäëûã õàñâàë õýðýãëýýíèé ò¿âøèí íü áóñàä á¿ñ¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä (Òºâèéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñ¿¿äýýñ) ºíäºð áèø áîëíî. Òèéìýýñ Óëààíáààòàð íü õàìãèéí õýðýãëýý ºíäºðòýé áàéõ ýñýõ íü ò¿ðýýñ, õàëààëòûí õýðýãëýýíèé çàðäëûã íèéò õýðýãëýýíä îðóóëñàí ýñýõýýñ õàìààð÷ áàéíà. 112 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Çóðàã Â.4. ªñºí íýìýãäýõ ôóíêöûí òàðõàëò, á¿ñýýð (ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûã õàññàí áàéäëààð) �àðóóí West .8 àìûí ºñºí íýìýãäýõ äàâòàìæ Highland Õàíãàé Õ¿í Cumulative fraction of population .6 Óëààíáààòàð Ulaanbaatar .4 Other regions �óñàä á¿ñ¿¿ä .2 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 Per capita real consumption (Tugrug per month) Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ áîäèò õýðýãëýý (ìÿí.òºãðºã) Source: 2002/03 HIES/LSMS. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Ä¿ãíýí õýëýõýä ò¿ðýýñ, õàëààëòûí çàðäëûí õýìæýý íü ÿäóóðëûí á¿ñ íóòãèéí ýðýìáýä íºëººëæ áàéíà. Õýäèéãýýð õîò ñóóðèí ãàçàð, õºäººãººñ èë¿¿ àìüæèðãààòàé õýâýýð áàéãàà ÷ àìüæèðãààíû ò¿âøíèé çºð¿¿ ìýäýãäýõ¿éö áóóð÷, Óëààíáààòàð õàìãèéí èë¿¿ àìüæèðãààòàé õýâýýð áàéæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ßäóóðëûí ò¿âøèíã õàëààëò, ò¿ðýýñèéí çàðäëûã îðóóëàõã¿éãýýð áîëîí îðóóëñàí áàéäëààð õ¿ñíýãò Â.2 áîëîí Â.3-ä äýýä, äîîä ÿäóóðëûí ò¿âøíýýð òîîöîæ õàðóóëàâ. 113 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Õ¿ñíýãò Â.2. Äîîä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä �¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã îðóóëñàí Ò¿ðýýñ, õàëààëòûí õýðýãëýýã õàññàíààð ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí õàìðàëò ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ õàìðàëò ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ Óëñûí äóíäàæ 36.1 11.0 4.7 41.0 13.4 6.0 (1.4) (0.6) (0.3) (1.5) (0.7) (0.4) Ñóóðüøëààð Óëààíáààòàð 27.3 8.1 3.3 35.8 11.8 5.3 (2.6) (1.0) (0.5) (2.8) (1.2) (0.7) Àéìãèéí òºâ 33.9 10.5 4.7 39.6 13.2 6.2 (2.2) (1.0) (0.7) (2.2) (1.1) (0.7) Ñóìûí òºâ 44.5 14.4 6.4 46.2 16.0 7.4 (3.0) (1.5) (0.9) (2.9) (1.6) (1.0) պ人 42.7 12.6 5.1 44.8 13.8 5.8 (3.3) (1.3) (0.7) (3.4) (1.4) (0.8) �¿ñýýð �àðóóí 51.1 14.6 5.7 55.3 17.0 7.2 (3.5) (1.3) (0.7) (3.5) (1.5) (0.8) Õàíãàé 38.7 12.3 5.2 42.0 13.8 6.1 (2.9) (1.3) (0.7) (3.0) (1.3) (0.8) Òºâ a/ 34.4 10.1 4.3 37.7 12.0 5.3 (3.0) (1.4) (0.8) (3.0) (1.4) (0.9) Ç¿¿í 34.5 12.4 6.6 36.1 13.9 7.6 (4.4) (2.3) (1.6) (4.3) (2.4) (1.7) Õîò/õºäººãººð Õîò 30.3 9.2 4.0 37.6 12.5 5.7 (1.7) (0.7) (0.4) (1.8) (0.8) (0.5) պ人 43.4 13.2 5.6 45.3 14.6 6.4 (2.4) (1.0) (0.5) (2.4) (1.1) (0.6) Õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé 40% Èë÷ëýã 1,345 1,337 ßäóóðëûí øóãàì, óëñûí ä¿íãýýð Õ¿íñ 14,386 14,323 Õ¿íñíèé áóñ 10,357 10,245 �èèò 24,743 24,568 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 114 Õàâñðàëò Â. Òààìàãëàëûí íºõöºë äýõ ÿäóóðëûí òîîöîîíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäðýìæ Õ¿ñíýãò Â.3. Äýýä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä �¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã îðóóëñàí Ò¿ðýýñ, õàëààëòûí õýðýãëýýã õàññàíààð ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí ßäóóðëûí õàìðàëò ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ õàìðàëò ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ Óëñûí äóíäàæ 53.6 19.0 9.0 52.9 18.9 9.1 (1.5) (0.8) (0.5) (1.5) (0.8) (0.5) Ñóóðüøëààð Óëààíáààòàð 42.4 14.5 6.7 47.9 16.8 8.0 (3.1) (1.3) (0.8) (2.8) (1.4) (0.8) Àéìãèéí òºâ 51.5 18.1 8.8 51.0 18.4 9.1 (2.2) (1.2) (0.8) (2.2) (1.2) (0.9) Ñóìûí òºâ 61.2 23.1 11.6 55.9 21.7 10.9 (2.7) (1.8) (1.2) (2.9) (1.8) (1.2) պ人 62.9 22.2 10.2 58.4 20.0 9.1 (3.5) (1.7) (1.0) (3.4) (1.6) (1.0) �¿ñýýð �àðóóí 71.1 25.5 11.8 66.6 24.2 11.2 (3.0) (1.7) (1.0) (3.2) (1.7) (1.0) Õàíãàé 56.7 20.8 10.0 54.7 19.5 9.3 (3.3) (1.6) (1.0) (3.2) (1.6) (1.0) Òºâ a/ 52.3 17.8 8.4 49.1 17.1 8.1 (2.8) (1.6) (1.1) (2.7) (1.6) (1.1) Ç¿¿í 52.3 19.5 10.5 48.1 18.5 10.1 (4.9) (2.6) (1.9) (4.9) (2.6) (1.9) Õîò/õºäººãººð Õîò 46.5 16.1 7.6 49.3 17.5 8.5 (1.9) (0.9) (0.6) (1.8) (0.9) (0.6) պ人 62.3 22.5 10.8 57.5 20.6 9.8 (2.4) (1.2) (0.8) (2.4) (1.2) (0.8) Õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé 40% Èë÷ëýã 1,345 1,337 ßäóóðëûí øóãàì, óëñûí ä¿íãýýð Õ¿íñ 14,386 14,323 Õ¿íñíèé áóñ 17,984 15,029 �èèò 32,370 29,352 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä òýìäýãëýñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 115 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä ÕÀÂÑ�ÀËÒ Ã. ��Ì�ËÒ Õ¯Ñ��ÃÒ¯¯Ä Õ¿ñíýãò Ã.1. Òýãø áóñ áàéäëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä Æèíè Òåéëèéí êîýôôèöåíò èíäåêñ Óëñûí äóíäàæ 0.329 0.183 Õîò 0.331 0.185 պ人 0.313 0.165 �¿ñ �àðóóí 0.306 0.166 Õàíãàé 0.320 0.171 Òºâ à/ 0.314 0.164 Ç¿¿í 0.317 0.173 Ñóóðüøèë Óëààíáààòàð 0.332 0.187 Àéìãèéí òºâ 0.324 0.175 Ñóìûí òºâ 0.318 0.170 պ人 0.309 0.162 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Õ¿ñíýãò Ã.2. Õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýã äîòîðõ áîëîí á¿ëýã õîîðîíäûí òýãø áóñ áàéäàë �¿ëýã �¿ëýã �èéò äîòîð õîîðîíä Õîò/õºäºº 96.7 3.3 100.0 Ãàçàðç¿éí á¿ñýýð 95.6 4.4 100.0 Ñóóðüøèë 95.8 4.2 100.0 Ñóóöíû òºðºë (áàéøèí, òîõèëîã ñóóö, ãýð) 92.4 7.6 100.0 Óñàí õàíãàìæ 87.5 12.5 100.0 �èå çàñàõ ãàçàð (ñóóöíû äîòîð, ãàäíà) 90.5 9.5 100.0 Òåëåôîí óòàñòàé ýñýõ 87.4 12.6 100.0 Õàëààëò (òºâëºðñºí, ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë) 89.6 10.4 100.0 Àì á¿ëèéí òîî 77.1 22.9 100.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ (15-29, 30-49, 50+) 98.8 1.2 100.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õ¿éñ 100.0 0.0 100.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí 90.4 9.6 100.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèë ýðõëýëòèéí ñàëáàð 97.0 3.0 100.0 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 116 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.3. Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õîò õºäººãººð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Ñóóðüøèë Ãàçàðç¿éí á¿ñ Óëààíáààòàð Àéìãèéí Ñóìûí պ人 �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í òºâ òºâ a/ Èë÷ëýãèéí õýðýãëýý Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 379 302 474 270 342 408 512 452 434 385 445 Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í 213 127 320 122 132 202 388 155 335 186 354 Ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í 1,062 1,072 1,048 1,023 1,132 1,031 1,058 1,089 1,079 1,096 1,020 Õ¿íñíèé íîãîî 60 82 32 89 74 45 25 47 35 59 56 Æèìñ 10 14 6 15 12 7 5 6 7 11 10 ×èõýð 106 109 102 104 115 102 103 98 114 108 103 Öàé, êîôå, óíäàà 10 12 8 13 11 9 8 10 8 10 8 Àìòëàã÷ 81 112 42 122 99 63 31 35 58 94 62 �¿ãä 1,921 1,830 2,034 1,758 1,916 1,865 2,129 1,891 2,071 1,948 2,058 �¿òýö Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 20 17 23 15 18 22 24 24 21 20 22 Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í 11 7 16 7 7 11 18 8 16 10 17 Ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í 55 59 52 58 59 55 50 58 52 56 50 Õ¿íñíèé íîãîî 3 4 2 5 4 2 1 2 2 3 3 Æèìñ 1 1 0 1 1 0 0 0 0 1 1 ×èõýð 6 6 5 6 6 5 5 5 6 6 5 Öàé, êîôå, óíäàà 1 1 0 1 1 0 0 1 0 1 0 Àìòëàã÷ 4 6 2 7 5 3 1 2 3 5 3 �¿ãä 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 117 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.4. Õîíîãò íýã õ¿íä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý, õ¿íñíèé ¿íäñýí íýð òºðëèéí á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó Õýðýãëýý Õ¿íñ 20,504 9,002 18,636 7,912 23,366 9,949 Àðõè, òàìõè 1,767 557 1,851 531 1,637 579 �îëîâñðîë 3,284 1,166 3,986 1,400 2,209 962 �ð¿¿ë ìýíä 2,561 782 2,813 801 2,176 765 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 574 120 709 132 369 110 Ò¿ðýýñ 2/ 2,722 586 4,060 832 671 372 Õàëààëò 3/ 1,349 934 1,739 1,429 751 504 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 2,730 927 3,748 1,196 1,171 695 Õóâöàñ 6,206 1,684 6,308 1,460 6,049 1,878 Òýýâýð, õîëáîî 2,659 534 2,945 602 2,220 476 �óñàä 5/ 3,434 921 3,591 929 3,194 915 �¿ãä 47,790 17,214 50,386 17,224 43,813 17,205 �¿òýö Õ¿íñ 43 52 37 46 53 58 Àðõè, òàìõè 4 3 4 3 4 3 �îëîâñðîë 7 7 8 8 5 6 �ð¿¿ë ìýíä 5 5 6 5 5 4 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 1 1 1 1 1 1 Ò¿ðýýñ 2/ 6 3 8 5 2 2 Õàëààëò 3/ 3 5 3 8 2 3 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 6 5 7 7 3 4 Õóâöàñ 13 10 13 8 14 11 Òýýâýð, õîëáîî 6 3 6 3 5 3 �óñàä 5/ 7 5 7 5 7 5 �¿ãä 100 100 100 100 100 100 1/ Óäààí ýäýëãýýò áàðààã àøèãëàñàíààñ ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 2/ Ñóóö ýçýìøñýíýýð ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 3/ Òºâëºðñºí, îðîí íóòãèéí õàëààëò áîëîí ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí îðíî. 4/ Öàõèëãààí, ãýðýë, óñ, òåëåôîí óòàñ îðíî. 5/ Àìðàëò ÷ºëºº öàã, ¿çâýð, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâðèéí áàðàà áîëîí ãýð àõóéí õýðýãñýë îðíî. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 118 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.5. Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, ñóóðüøëààð Óëñûí äóíäàæ Óëààíáààòàð Àéìãèéí òºâ Ñóìûí òºâ պ人 ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó Õýðýãëýý Õ¿íñ 20,504 9,002 18,426 7,612 18,911 8,200 19,849 8,780 25,310 10,644 Àðõè, òàìõè 1,767 557 1,861 544 1,839 518 1,819 617 1,536 557 �îëîâñðîë 3,284 1,166 4,253 1,418 3,635 1,384 3,720 1,269 1,374 780 �ð¿¿ë ìýíä 2,561 782 2,657 806 3,018 797 3,130 843 1,649 719 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 574 120 774 140 623 125 426 111 337 110 Ò¿ðýýñ 2/ 2,722 586 5,915 1,029 1,622 644 664 390 675 361 Õàëààëò 3/ 1,349 934 1,756 1,669 1,717 1,199 942 606 645 444 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 2,730 927 4,392 1,292 2,901 1,104 1,671 947 894 545 Õóâöàñ 6,206 1,684 5,476 1,161 7,402 1,749 6,402 1,704 5,854 1,982 Òýýâýð, õîëáîî 2,659 534 3,481 866 2,241 347 2,266 461 2,194 484 �óñàä 5/ 3,434 921 3,615 852 3,560 1,002 3,132 1,030 3,229 846 �¿ãä 47,790 17,214 52,605 17,387 47,468 17,066 44,022 16,758 43,698 17,471 �¿òýö Õ¿íñ 43 52 35 44 40 48 45 52 58 61 Àðõè, òàìõè 4 3 4 3 4 3 4 4 4 3 �îëîâñðîë 7 7 8 8 8 8 8 8 3 4 �ð¿¿ë ìýíä 5 5 5 5 6 5 7 5 4 4 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Ò¿ðýýñ 2/ 6 3 11 6 3 4 2 2 2 2 Õàëààëò 3/ 3 5 3 10 4 7 2 4 1 3 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 6 5 8 7 6 6 4 6 2 3 Õóâöàñ 13 10 10 7 16 10 15 10 13 11 Òýýâýð, õîëáîî 6 3 7 5 5 2 5 3 5 3 �óñàä 5/ 7 5 7 5 8 6 7 6 7 5 �¿ãä 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 1/ Óäààí ýäýëãýýò áàðààã àøèãëàñàíààñ ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 2/ Ñóóö ýçýìøñýíýýð ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 3/ Òºâëºðñºí, îðîí íóòãèéí õàëààëò áîëîí ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí îðíî. 4/ Öàõèëãààí, ãýðýë, óñ, òåëåôîí óòàñ îðíî. 5/ Àìðàëò ÷ºëºº öàã, ¿çâýð, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâðèéí áàðàà áîëîí ãýð àõóéí õýðýãñýë îðíî. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 119 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.6. Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ÿäóóðëûí áàéäëààð, á¿ñýýð Óëñûí äóíäàæ �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààíáààòàð ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó ßäóó áóñ ßäóó Õýðýãëýý Õ¿íñ 20,504 9,002 19,097 9,521 22,717 9,664 20,966 9,183 23,594 8,870 18,426 7,612 Àðõè, òàìõè 1,767 557 1,662 574 1,825 588 1,764 601 1,432 357 1,861 544 �îëîâñðîë 3,284 1,166 3,071 1,005 2,633 977 3,006 1,398 2,237 1,016 4,253 1,418 �ð¿¿ë ìýíä 2,561 782 2,390 841 2,119 645 3,216 908 2,143 692 2,657 806 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 574 120 485 170 498 104 440 67 444 95 774 140 Ò¿ðýýñ 2/ 2,722 586 759 387 1,005 483 1,327 509 971 444 5,915 1,029 Õàëààëò 3/ 1,349 934 1,411 840 941 552 1,191 804 1,115 682 1,756 1,669 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 2,730 927 1,815 760 1,528 742 2,214 958 1,980 921 4,392 1,292 Õóâöàñ 6,206 1,684 6,274 2,103 6,773 1,773 6,636 1,679 6,460 1,650 5,476 1,161 Òýýâýð, õîëáîî 2,659 534 2,295 595 1,955 330 2,800 445 1,594 296 3,481 866 �óñàä 5/ 3,434 921 3,033 882 3,421 1,041 3,348 917 3,548 866 3,615 852 �¿ãä 47,790 17,214 42,291 17,679 45,415 16,899 46,909 17,469 45,519 15,889 52,605 17,387 �¿òýö Õ¿íñ 43 52 45 54 50 57 45 53 52 56 35 44 Àðõè, òàìõè 4 3 4 3 4 3 4 3 3 2 4 3 �îëîâñðîë 7 7 7 6 6 6 6 8 5 6 8 8 �ð¿¿ë ìýíä 5 5 6 5 5 4 7 5 5 4 5 5 Óäààí ýäýëãýýò áàðàà 1/ 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 Ò¿ðýýñ 2/ 6 3 2 2 2 3 3 3 2 3 11 6 Õàëààëò 3/ 3 5 3 5 2 3 3 5 2 4 3 10 Ãýðýë, öàõèëãààí, óñ, òåëåôîí óòàñíû õýðýãëýý 4/ 6 5 4 4 3 4 5 5 4 6 8 7 Õóâöàñ 13 10 15 12 15 10 14 10 14 10 10 7 Òýýâýð, õîëáîî 6 3 5 3 4 2 6 3 4 2 7 5 �óñàä 5/ 7 5 7 5 8 6 7 5 8 5 7 5 �¿ãä 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 1/ Óäààí ýäýëãýýò áàðààã àøèãëàñàíààñ ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 2/ Ñóóö ýçýìøñýíýýð ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. 3/ Òºâëºðñºí, îðîí íóòãèéí õàëààëò áîëîí ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí îðíî. 4/ Öàõèëãààí, ãýðýë, óñ, òåëåôîí óòàñ îðíî. 5/ Àìðàëò ÷ºëºº öàã, ¿çâýð, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâðèéí áàðàà áîëîí ãýð àõóéí õýðýãñýë îðíî. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 120 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.7. Ñàðä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý, ºðõèéí òîîíû 10 òýíö¿¿ á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Óëààíáààòàð Àéìãèéí Ñóìûí պ人 òºâ òºâ I 10,991 11,422 10,589 12,333 10,456 9,646 11,257 II 16,481 17,750 15,375 18,618 17,007 14,651 15,820 III 20,407 22,356 18,800 23,607 21,173 18,185 19,234 IV 24,288 26,961 21,819 28,450 25,321 21,435 22,002 V 28,589 31,526 25,537 33,648 29,602 25,567 25,552 VI 33,150 36,691 29,368 39,107 34,162 30,086 29,002 VII 38,559 42,799 33,894 46,449 39,277 34,222 33,647 VIII 46,353 51,603 40,144 55,552 46,210 39,799 40,415 IX 58,201 63,596 50,343 67,168 58,360 48,692 51,360 X 90,533 99,171 77,106 105,726 90,650 77,064 77,366 �¯ÃÄ 36,747 40,348 32,269 43,002 37,175 31,881 32,491 Ñàíàìæ: ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 10 á¿ëãèéã ãàçàðç¿éí ñóóðüøèë òóñ á¿ðò ¿¿ñãýñýí. �äãýýð á¿ëýã íü õàðãàëçàõ á¿ñèéíõýý 10 õóâèéã òóñ á¿ð á¿ðä¿¿ëíý. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Õ¿ñíýãò Ã.8 �èéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü, ºðõèéí òîîíû 10 òýíö¿¿ á¿ëãýýð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人 Óëààíáààòàð Àéìãèéí Ñóìûí պ人 òºâ òºâ I 3.0 2.8 3.3 2.9 2.8 3.0 3.6 II 4.5 4.4 4.8 4.4 4.7 4.6 4.8 III 5.5 5.5 5.8 5.5 5.6 5.8 6.0 IV 6.6 6.6 6.8 6.5 6.9 6.5 6.7 V 7.8 7.9 7.8 7.9 7.9 8.2 7.8 VI 9.0 9.1 9.1 9.1 9.3 9.3 8.9 VII 10.5 10.7 10.6 10.9 10.4 10.8 10.4 VIII 12.6 12.8 12.4 12.7 12.5 12.5 12.4 IX 15.8 15.7 15.6 15.7 15.7 15.2 16.0 X 24.6 24.5 23.8 24.5 24.3 24.1 23.4 �¯ÃÄ 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 Ñàíàìæ: ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 10 á¿ëãèéã ãàçàðç¿éí ñóóðüøèë òóñ á¿ðò ¿¿ñãýñýí. �äãýýð á¿ëýã íü õàðãàëçàõ á¿ñèéíõýý 10 õóâèéã òóñ á¿ð á¿ðä¿¿ëíý. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 121 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.9. ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, õîò, õºäººãººð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü Õîò պ人 Óëñûí Õîò պ人 Óëñûí Õîò պ人 Óëñûí äóíäàæ äóíäàæ äóíäàæ Õ¿éñýýð �ðýãòýé 27.9 42.8 34.8 82.5 89.9 85.8 75.9 88.7 82.8 �ìýãòýé 41.6 48.4 43.8 17.5 10.1 14.2 24.1 11.3 17.2 �àñààð 30-ñ äîîø íàñíû 23.1 29.3 27.0 7.6 15.9 11.3 5.8 10.7 8.4 30-49 íàñíû 32.4 49.4 40.2 56.6 60.3 58.2 60.5 68.7 64.9 50-ñ äýýø 28.4 37.6 31.6 35.8 23.8 30.5 33.7 20.6 26.7 �îëîâñðîë �îëîâñðîëã¿é 52.3 43.8 45.8 1.8 7.3 4.2 3.1 7.4 5.4 �àãà 48.1 44.5 45.6 8.1 21.7 14.2 12.9 22.2 17.9 �¿ðýí áóñ äóíä 47.7 43.8 45.5 20.9 35.6 27.5 33.0 35.9 34.6 �¿ðýí äóíä 29.2 44.8 34.9 21.7 15.4 18.8 20.9 15.9 18.2 ÌÀØ 34.9 50.2 40.7 11.4 8.7 10.2 13.2 10.1 11.5 Äèïëîìûí äýýä 19.6 34.4 23.4 18.3 7.9 13.6 11.8 6.2 8.8 Äýýä 8.8 29.0 11.6 17.8 3.6 11.5 5.2 2.4 3.7 Øèëæèõ õºäºë㺺í Øèëæèí ñóóðüøèã÷ 29.0 38.7 31.2 17.2 6.1 12.3 16.5 5.5 10.6 Øèëæèí ñóóðüøèã÷ áèø 30.5 43.7 36.8 82.8 93.9 87.7 83.5 94.5 89.4 Àæèë ýðõëýëò Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî Àæèëòàé 25.5 41.4 33.6 62.9 82.1 71.5 53.0 78.3 66.5 Àæèëã¿é 43.8 60.1 48.7 3.8 2.0 3.0 5.5 2.8 4.0 Àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð 37.8 51.7 41.6 33.3 15.9 25.5 41.6 18.9 29.4 ¯¿íýýñ �äèéí çàñãèéí èäýâõè ÕÀÀ 40.6 41.0 41.0 5.6 60.7 30.2 7.5 57.4 34.2 Àæ ¿éëäâýð 28.2 57.5 33.2 13.1 3.4 8.8 12.2 4.4 8.1 ¯éë÷èëãýý 22.7 39.5 26.9 44.2 18.1 32.6 33.2 16.5 24.3 Ñàëáàð Õóâèéí 28.8 42.4 37.1 35.7 69.2 50.6 34.0 67.5 51.9 Ìàë÷èí 43.9 38.8 39.2 3.1 55.6 26.5 4.5 49.8 28.8 Ìàë÷èí áèø 27.4 56.7 34.7 32.6 13.6 24.1 29.4 17.8 23.2 Óëñûí 22.4 34.7 25.9 23.3 11.2 17.9 17.3 9.0 12.8 Òºðèéí ¿éëäâýð 13.1 45.0 21.6 3.9 1.8 3.0 1.7 1.8 1.8 �¿ãä 30.3 43.4 36.1 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 �õ ñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ 2002/03 122 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.10. ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, ñóóðüøëààð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 áààòàð òºâ òºâ áààòàð òºâ òºâ áààòàð òºâ òºâ Õ¿éñýýð �ðýãòýé 22.8 33.3 44.3 42.0 78.6 87.2 89.4 90.2 65.8 85.6 88.9 88.6 �ìýãòýé 43.5 37.9 46.8 49.4 21.4 12.8 10.6 9.8 34.2 14.4 11.2 11.4 �àñààð 30-ñ äîîø íàñíû 24.2 21.8 40.2 26.1 7.5 7.8 10.0 19.3 6.6 5.0 9.0 11.7 30-49 íàñíû 27.1 37.5 48.5 49.9 50.9 63.3 64.5 57.9 50.6 70.1 70.3 67.7 50-ñ äýýø 28.0 29.2 36.1 38.5 41.6 28.9 25.5 22.8 42.7 24.9 20.7 20.6 �îëîâñðîë �îëîâñðîëã¿é 48.0 56.7 33.4 45.1 1.6 1.9 2.3 10.1 2.9 3.2 1.8 10.7 �àãà 47.8 48.4 56.0 42.0 8.5 7.8 10.5 28.1 14.8 11.1 13.3 27.6 �¿ðýí áóñ äóíä 43.2 52.1 49.8 41.1 18.8 23.5 30.6 38.4 29.8 36.1 34.2 36.9 �¿ðýí äóíä 29.6 28.7 44.7 45.0 20.1 23.6 22.9 11.0 21.8 20.0 23.0 11.6 ÌÀØ 34.5 35.3 51.4 48.5 10.2 12.9 13.7 5.8 12.9 13.4 15.8 6.6 Äèïëîìûí äýýä 17.2 22.6 29.8 40.4 19.1 17.2 12.4 5.2 12.1 11.5 8.3 5.0 Äýýä 7.2 12.0 21.8 53.0 21.7 13.2 7.5 1.3 5.7 4.7 3.7 1.6 Øèëæèõ õºäºë㺺í Øèëæèí ñóóðüøèã÷ 23.4 35.3 35.0 45.5 16.7 17.9 10.9 3.4 14.3 18.7 8.6 3.6 Øèëæèí ñóóðüøèã÷ áèø 28.0 33.5 45.7 42.6 83.4 82.1 89.1 96.6 85.7 81.3 91.5 96.4 Àæèë ýðõëýëò Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî Àæèëòàé 21.9 29.3 41.6 41.3 59.6 66.9 71.4 88.3 47.8 57.9 66.7 85.2 Àæèëã¿é 43.5 44.2 72.4 43.6 3.5 4.2 3.2 1.3 5.6 5.4 5.1 1.4 Àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð 34.4 42.9 49.3 55.1 36.9 29.0 25.4 10.4 46.6 36.7 28.1 13.4 ¯¿íýýñ �äèéí çàñãèéí èäýâõè ÕÀÀ 28.2 45.3 48.7 39.5 2.9 8.9 27.4 79.7 3.0 11.9 30.0 73.8 Àæ ¿éëäâýð 27.4 29.1 55.7 61.8 12.6 13.8 6.6 1.5 12.7 11.8 8.2 2.2 ¯éë÷èëãýý 19.9 26.1 33.9 56.4 44.1 44.2 37.5 7.0 32.2 34.2 28.6 9.3 Ñàëáàð Õóâèéí 23.6 35.0 47.9 40.7 35.5 35.8 44.4 83.3 30.8 37.0 47.8 79.3 Ìàë÷èí 28.5 50.5 41.1 38.5 1.7 4.8 19.2 76.4 1.8 7.2 17.7 68.8 Ìàë÷èí áèø 23.4 32.5 53.1 64.2 33.8 31.0 25.3 7.0 29.0 29.8 30.1 10.5 Óëñûí 19.5 25.4 28.1 52.9 21.5 25.5 22.6 4.7 15.4 19.1 14.2 5.8 Òºðèéí ¿éëäâýð 17.4 10.8 47.2 19.2 2.6 5.5 4.4 0.2 1.6 1.8 4.7 0.1 �¿ãä 27.3 33.9 44.5 42.7 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 �õ ñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ 2002/03 123 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.11. ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, á¿ñýýð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí áààòàð áààòàð áààòàð Õ¿éñýýð �ðýãòýé 51.4 37.6 33.6 32.7 22.8 94.1 89.0 84.2 88.9 78.6 94.7 86.5 82.3 84.2 65.8 �ìýãòýé 46.3 47.5 38.5 49.4 43.5 5.9 11.0 15.8 11.1 21.4 5.3 13.5 17.7 15.8 34.2 �àñààð 30-ñ äîîø íàñíû 41.7 26.7 22.1 19.1 24.2 12.2 12.5 13.1 15.2 7.5 10.0 8.7 8.4 8.4 6.6 30-49 íàñíû 58.3 40.1 41.0 39.8 27.1 64.7 61.8 56.5 64.6 50.9 73.9 64.1 67.4 74.4 50.6 50-ñ äýýø 35.8 41.1 27.3 29.4 28.0 23.1 25.6 30.5 20.2 41.6 16.2 27.3 24.2 17.2 42.7 �îëîâñðîë �îëîâñðîëã¿é 56.2 40.8 38.9 44.6 48.0 6.4 6.4 3.0 5.6 1.6 7.0 6.8 3.4 7.3 2.9 �àãà 56.9 43.6 38.0 45.1 47.8 14.5 18.8 16.0 16.4 8.5 16.2 21.2 17.6 21.5 14.8 �¿ðýí áóñ äóíä 58.3 42.6 44.2 37.9 43.2 30.3 32.6 29.0 33.7 18.8 34.7 35.9 37.3 37.0 29.8 �¿ðýí äóíä 47.7 43.3 29.2 24.4 29.6 17.3 17.3 19.9 19.8 20.1 16.1 19.3 16.9 13.9 21.8 ÌÀØ 56.4 35.3 38.4 39.5 34.5 12.8 6.3 12.7 10.3 10.2 14.1 5.7 14.2 11.8 12.9 Äèïëîìûí äýýä 31.2 27.9 25.0 26.7 17.2 12.0 11.9 10.9 8.9 19.1 7.4 8.6 7.9 6.9 12.1 Äýýä 34.9 14.0 10.8 10.9 7.2 6.8 6.7 8.5 5.3 21.7 4.6 2.4 2.7 1.7 5.7 Øèëæèõ õºäºë㺺í Øèëæèí ñóóðüøèã÷ 42.4 29.4 44.6 43.5 23.4 10.2 14.5 5.1 11.2 16.7 8.5 11.0 6.6 14.1 14.3 Øèëæèí ñóóðüøèã÷ áèø 52.0 40.2 33.9 33.4 28.0 89.8 85.5 94.9 88.8 83.4 91.6 89.0 93.4 85.9 85.7 Àæèë ýðõëýëò Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî Àæèëòàé 51.3 35.4 33.4 24.1 21.9 80.7 79.5 72.2 71.0 59.6 81.1 72.7 70.2 49.6 47.8 Àæèëã¿é 59.9 50.9 36.8 50.5 43.5 3.3 2.9 1.4 4.3 3.5 3.9 3.9 1.4 6.3 5.6 Àæèëëàõ õ¿÷íýýñ ãàäóóð 48.0 51.4 36.9 61.8 34.4 16.0 17.6 26.4 24.6 36.9 15.0 23.4 28.3 44.1 46.6 ¯¿íýýñ �äèéí çàñãèéí èäýâõè ÕÀÀ 59.0 38.2 37.3 25.0 28.2 43.3 48.8 31.2 44.7 2.9 50.0 48.1 33.8 32.3 3.0 Àæ ¿éëäâýð 62.5 28.0 32.7 41.8 27.4 5.5 5.6 11.9 4.0 12.6 6.7 4.1 11.3 4.8 12.7 ¯éë÷èëãýý 38.9 31.7 29.6 19.2 19.9 32.0 25.1 29.2 22.4 44.1 24.4 20.5 25.1 12.5 32.2 Ñàëáàð Õóâèéí 54.7 38.7 37.2 24.5 23.6 61.9 61.9 47.3 56.8 35.5 66.3 61.9 51.2 40.2 30.8 Ìàë÷èí 58.4 37.7 30.5 24.0 28.5 37.0 46.2 25.1 39.8 1.7 42.3 45.0 22.3 27.7 1.8 Ìàë÷èí áèø 49.2 41.5 44.8 25.7 23.4 24.8 15.7 22.2 17.0 33.8 23.9 16.9 28.9 12.6 29.0 Óëñûí 40.8 27.4 25.1 19.9 19.5 18.1 14.5 18.9 12.7 21.5 14.5 10.3 13.8 7.3 15.4 Òºðèéí ¿éëäâýð 22.7 7.7 30.0 44.1 17.4 0.7 3.0 6.0 1.6 2.6 0.3 0.6 5.3 2.0 1.6 �¿ãä 51.1 38.7 34.4 34.5 27.3 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 �õ ñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ 2002/03 124 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.12. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, õîò, õºäººãººð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü Õîò պ人 �¿ãä Õîò պ人 �¿ãä Õîò պ人 �¿ãä Ñóóöíû òºðºë Ãýð 47.5 41.9 43.4 20.9 73.0 44.2 32.9 70.6 53.1 �àéøèí 33.9 48.5 38.2 44.7 23.1 35.1 50.1 25.8 37.1 Òîõèëîã ñóóö 14.3 41.8 16.6 32.9 3.7 19.9 15.6 3.6 9.2 �óñàä 1/ 31.2 20.0 30.0 1.4 0.2 0.9 1.5 0.1 0.7 Óñàí õàíãàìæ Òºâëºðñºí õàëóóí, õ¿éòýí 9.7 34.3 10.8 32.5 1.9 18.8 10.4 1.5 5.6 Òºâëºðñºí, õ¿éòýí 35.7 27.7 34.5 4.7 1.0 3.0 5.5 0.6 2.9 Õàìãààëàëòòàé õóäàã 41.2 47.5 43.6 43.8 33.3 39.1 59.7 36.5 47.3 Õàìãààëàëòã¿é õóäàã 32.5 30.7 30.9 2.3 20.1 10.2 2.5 14.2 8.8 Ǻºâðèéí 36.4 43.1 38.4 14.1 7.2 11.1 17.0 7.2 11.8 �óñàä 2/ 57.3 47.5 48.3 2.6 36.5 17.7 4.9 40.0 23.7 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ 3/ Òèéì 28.3 46.3 33.0 81.0 36.2 61.0 75.7 38.6 55.8 ¯ã¿é 38.8 41.7 40.9 19.0 63.8 39.0 24.4 61.4 44.2 Ñóâàãæóóëàëò Òèéì 25.9 45.1 30.1 71.3 24.5 50.5 61.1 25.5 42.0 ¯ã¿é 41.0 42.8 42.2 28.7 75.5 49.5 38.9 74.5 58.0 Ñàéæðóóëñàí ñóâàãæóóëàëò 4/ Òèéì 26.0 45.0 30.2 73.3 25.6 52.0 63.0 26.5 43.5 ¯ã¿é 41.9 42.8 42.5 26.7 74.4 48.0 37.0 73.5 56.5 Õàëààëò Òºâëºðñºí 13.4 18.8 13.6 38.0 2.5 22.2 16.8 1.1 8.4 Åðäèéí ãàëëàãààòàé 5/ 40.6 44.1 42.5 61.8 97.4 77.7 82.8 98.9 91.4 �óñàä 6/ 57.1 0.0 43.3 0.2 0.1 0.2 0.4 0.0 0.2 Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ Òºâëºðñºí 29.7 47.0 33.3 89.4 29.8 62.9 87.7 32.3 58.0 Îðîí íóòãèéí 29.3 46.2 38.2 8.7 12.1 10.2 8.4 12.9 10.8 �óñàä 7/ 57.7 18.7 19.7 0.2 7.6 3.5 0.3 3.3 1.9 Öàõèëãààíã¿é 64.1 44.3 45.1 1.7 50.4 23.4 3.6 51.5 29.2 Óëñûí äóíäàæ 30.3 43.4 36.1 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 1/ Îþóòíû äîòóóð áàéð, íèéòèéí áàéð, áóñàä íèéòèéí ýçýìøëèéí áàéð, áóñàä ñóóö. 2/ Ãîë, áóñëàã, öàñ, ìºñ, áóñàä. 3/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæ, õàìãààëàëòòàé õóäàã, áóëàãààñ óñ àâäàã ºðõ¿¿äýä õàìààðíà. Ñàéæðóóëààã¿é óñàí õàíãàìæèä 纺âðèéí óñ, õàìãààëàëòã¿é õóäàã, áóëãèéí óñ îðíî. 4/ Ñóâàãæóóëàëò ãýäýãò õîã ãàäàãøëóóëàõ áîõèðûí öîîíîã/øóãàìòàé ºðõ¿¿äèéí õóâèéí æèíã îðóóëàí òîîöíî (õóâèéí áîëîí íèéòèéí) �íý íü ñóóöíû ãàäíà áèå çàñàõ ãàçðààñ ýõëýýä áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áèå çàñàõ ãàçàð áàéæ áîëíî. 5/ Ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí㺺ð ãàëëàäàã ýíãèéí õàëààëòûí õýðýãñýë. 6/ Õóâèéí íàì äàðàëòûí çóóõ ãýõ ìýò õóâèéí õàëààëòûí õýðýãñýë 7/ �àð, ñàëõè, áàãà îâðûí öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð áîëîí áóñàä öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 125 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.13. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, ñóóðüøëààð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 Óëààí Àéìãèéí Ñóìûí պ人 áààòàð òºâ òºâ áààòàð òºâ òºâ áààòàð òºâ òºâ Ñóóöíû òºðºë Ãýð 56.7 42.1 46.9 40.4 14.3 28.9 48.1 87.2 29.7 35.9 50.7 82.4 �àéøèí 33.9 33.8 44.1 57.2 45.5 43.8 42.4 12.0 56.7 43.8 42.1 16.1 Òîõèëîã ñóóö 8.3 25.1 35.9 84.7 38.7 26.1 9.0 0.7 11.8 19.3 7.2 1.4 �óñàä 1/ 33.9 27.4 0.0 100.0 1.5 1.3 0.5 0.1 1.9 1.0 0.0 0.2 Óñàí õàíãàìæ Òºâëºðñºí õàëóóí, õ¿éòýí 4.4 20.5 30.2 71.5 39.9 23.6 4.6 0.3 6.5 14.3 3.1 0.5 Òºâëºðñºí, õ¿éòýí 45.6 30.8 27.3 36.9 2.8 6.9 2.6 0.1 4.7 6.3 1.6 0.1 Õàìãààëàëòòàé õóäàã 40.8 41.7 46.9 48.5 45.4 42.0 52.4 22.4 67.9 51.7 55.2 25.4 Õàìãààëàëòã¿é õóäàã 100.0 30.7 35.0 29.4 0.1 4.9 12.8 24.2 0.4 4.5 10.1 16.7 Ǻºâðèéí 46.9 28.0 47.5 36.8 11.5 17.3 11.7 4.7 19.9 14.3 12.5 4.0 �óñàä 2/ 60.8 57.1 49.4 47.1 0.3 5.3 15.8 48.3 0.6 9.0 17.5 53.3 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ 3/ Òèéì 24.5 33.8 44.7 48.7 88.1 72.5 59.7 22.8 79.1 72.3 59.9 26.0 ¯ã¿é 47.7 34.1 44.3 41.0 11.9 27.5 40.3 77.2 20.9 27.7 40.1 74.0 Ñóâàãæóóëàëò Òèéì 22.3 31.0 43.4 49.6 76.2 65.5 48.1 11.0 62.3 60.0 46.9 12.8 ¯ã¿é 43.2 39.3 45.6 41.9 23.8 34.5 51.9 89.0 37.7 40.0 53.2 87.2 Ñàéæðóóëñàí ñóâàãæóóëàëò 4/ Òèéì 22.4 30.8 42.7 50.4 77.0 68.8 49.5 12.0 63.3 62.7 47.5 14.1 ¯ã¿é 43.4 40.5 46.3 41.7 23.0 31.2 50.5 88.0 36.7 37.3 52.5 85.9 Õàëààëò Òºâëºðñºí 7.4 23.1 19.4 10.2 43.4 31.5 6.5 0.3 11.9 21.5 2.9 0.1 Åðäèéí ãàëëàãààòàé 5/ 42.3 38.9 46.4 42.8 56.3 68.3 93.2 99.7 87.3 78.5 97.2 99.9 �óñàä 6/ 100.0 0.0 0.0 - 0.2 0.2 0.2 0.0 0.8 0.0 0.0 0.0 Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ Òºâëºðñºí 27.1 33.6 46.6 47.9 99.1 77.9 59.1 13.1 98.4 77.4 61.8 14.7 Îðîí íóòãèéí - 29.3 41.8 61.0 0.0 19.1 25.7 4.4 0.0 16.6 24.1 6.3 �óñàä 7/ 100.0 0.0 30.1 18.2 0.2 0.2 1.0 11.5 0.7 0.0 0.7 4.9 Öàõèëãààíã¿é 36.3 72.6 42.0 44.6 0.7 2.8 14.3 71.0 1.0 6.0 13.5 74.1 Óëñûí äóíäàæ 27.3 33.9 44.5 42.7 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 1/ Îþóòíû äîòóóð áàéð, íèéòèéí áàéð, áóñàä íèéòèéí ýçýìøëèéí áàéð, áóñàä ñóóö. 2/ Ãîë, áóñëàã, öàñ, ìºñ, áóñàä. 3/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæ, õàìãààëàëòòàé õóäàã, áóëàãààñ óñ àâäàã ºðõ¿¿äýä õàìààðíà. Ñàéæðóóëààã¿é óñàí õàíãàìæèä 纺âðèéí óñ, õàìãààëàëòã¿é õóäàã, áóëãèéí óñ îðíî. 4/ Ñóâàãæóóëàëò ãýäýãò õîã ãàäàãøëóóëàõ áîõèðûí öîîíîã/øóãàìòàé ºðõ¿¿äèéí õóâèéí æèíã îðóóëàí òîîöíî (õóâèéí áîëîí íèéòèéí) �íý íü ñóóöíû ãàäíà áèå çàñàõ ãàçðààñ ýõëýýä áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áèå çàñàõ ãàçàð áàéæ áîëíî. 5/ Ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí㺺ð ãàëëàäàã ýíãèéí õàëààëòûí õýðýãñýë. 6/ Õóâèéí íàì äàðàëòûí çóóõ ãýõ ìýò õóâèéí õàëààëòûí õýðýãñýë 7/ �àð, ñàëõè, áàãà îâðûí öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð áîëîí áóñàä öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 126 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.14. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû áàéäëààð, á¿ñýýð Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õ¿í àìä ýçëýõ õóâü ßäóó õ¿í àìä ýçëýõ õóâü �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí �àðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààí áààòàð áààòàð áààòàð Ñóóöíû òºðºë Ãýð 54.0 40.8 33.7 31.0 56.7 65.2 68.4 38.7 51.4 14.3 68.9 72.2 38.0 46.2 29.7 �àéøèí 48.3 37.1 41.0 34.7 33.9 32.7 22.3 36.1 36.5 45.5 30.9 21.4 42.9 36.7 56.7 Òîõèëîã ñóóö 7.0 24.9 26.4 49.3 8.3 1.7 8.5 24.5 12.0 38.7 0.2 5.5 18.8 17.2 11.8 �óñàä 1/ 0.0 45.8 14.4 0.0 33.9 0.5 0.8 0.7 0.1 1.5 0.0 1.0 0.3 0.0 1.9 Óñàí õàíãàìæ Òºâëºðñºí õàëóóí, õ¿éòýí 21.2 20.6 20.1 31.2 4.4 3.2 7.2 17.4 12.3 39.9 1.3 3.8 10.1 11.1 6.5 Òºâëºðñºí, õ¿éòýí 0.0 28.0 30.2 34.6 45.6 0.2 1.6 6.8 4.8 2.8 0.0 1.1 6.0 4.8 4.7 Õàìãààëàëòòàé õóäàã 53.7 40.0 44.1 36.7 40.8 47.4 30.9 36.7 30.5 45.4 49.9 31.9 47.1 32.4 67.9 Õàìãààëàëòã¿é õóäàã 52.3 20.8 25.1 30.1 100.0 11.5 8.4 18.4 28.4 0.1 11.8 4.5 13.4 24.7 0.4 Ǻºâðèéí 23.9 34.4 37.3 41.1 46.9 8.3 8.0 17.8 8.2 11.5 3.9 7.2 19.3 9.8 19.9 �óñàä 2/ 57.6 45.3 48.6 37.6 60.8 29.4 44.0 2.9 15.8 0.3 33.2 51.5 4.1 17.2 0.6 Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ 3/ Òèéì 51.5 36.0 35.7 35.0 24.5 50.8 39.6 60.9 47.6 88.1 51.2 36.9 63.2 48.3 79.1 ¯ã¿é 50.6 40.4 32.4 34.1 47.7 49.2 60.4 39.1 52.4 11.9 48.8 63.1 36.8 51.7 20.9 Ñóâàãæóóëàëò Òèéì 42.8 38.0 31.9 30.5 22.3 43.9 36.2 41.9 33.6 76.2 36.8 35.6 38.8 29.6 62.3 ¯ã¿é 57.5 39.1 36.2 36.6 43.2 56.1 63.8 58.1 66.5 23.8 63.2 64.4 61.2 70.4 37.7 Ñàéæðóóëñàí ñóâàãæóóëàëò 4/ Òèéì 43.2 37.3 31.5 32.0 22.4 44.6 37.4 45.6 35.7 77.0 37.7 36.1 41.8 33.1 63.3 ¯ã¿é 57.4 39.5 36.8 35.9 43.4 55.4 62.6 54.4 64.3 23.0 62.3 63.9 58.2 66.9 36.7 Õàëààëò Òºâëºðñºí 17.2 21.5 20.8 30.7 7.4 62.1 51.8 77.8 54.0 99.1 1.2 4.9 14.5 16.5 11.9 Åðäèéí ãàëëàãààòàé 5/ 52.3 40.3 38.7 35.6 42.3 2.5 5.3 4.8 8.7 0.2 98.9 95.2 85.5 83.5 87.3 �óñàä 6/ 0.0 0.0 0.0 0.0 100.0 35.4 42.9 17.4 37.3 0.7 0.0 0.0 0.0 0.0 0.8 Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ Òºâëºðñºí 51.0 37.5 36.2 35.9 27.1 33.5 34.2 74.2 49.3 99.1 33.5 33.1 78.0 51.2 98.4 Îðîí íóòãèéí 35.7 44.0 19.5 40.4 - 28.5 17.7 3.6 4.7 0.0 20.0 20.1 2.1 5.5 0.0 �óñàä 7/ 27.2 17.2 21.8 12.1 100.0 2.5 5.3 4.8 8.7 0.2 1.4 2.4 3.0 3.1 0.7 Öàõèëãààíã¿é 65.2 40.1 33.4 37.3 36.3 35.4 42.9 17.4 37.3 0.7 45.2 44.4 16.9 40.3 1.0 Óëñûí äóíäàæ 51.1 38.7 34.4 34.5 27.3 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 1/ Îþóòíû äîòóóð áàéð, íèéòèéí áàéð, áóñàä íèéòèéí ýçýìøëèéí áàéð, áóñàä ñóóö. 2/ Ãîë, áóñëàã, öàñ, ìºñ, áóñàä. 3/ Ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæ, õàìãààëàëòòàé õóäàã, áóëàãààñ óñ àâäàã ºðõ¿¿äýä õàìààðíà. Ñàéæðóóëààã¿é óñàí õàíãàìæèä 纺âðèéí óñ, õàìãààëàëòã¿é õóäàã, áóëãèéí óñ îðíî. 4/ Ñóâàãæóóëàëò ãýäýãò õîã ãàäàãøëóóëàõ áîõèðûí öîîíîã/øóãàìòàé ºðõ¿¿äèéí õóâèéí æèíã îðóóëàí òîîöíî (õóâèéí áîëîí íèéòèéí) �íý íü ñóóöíû ãàäíà áèå çàñàõ ãàçðààñ ýõëýýä áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áèå çàñàõ ãàçàð áàéæ áîëíî. 5/ Ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí㺺ð ãàëëàäàã ýíãèéí õàëààëòûí õýðýãñýë. 6/ Õóâèéí íàì äàðàëòûí çóóõ ãýõ ìýò õóâèéí õàëààëòûí õýðýãñýë 7/ �àð, ñàëõè, áàãà îâðûí öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð áîëîí áóñàä öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 127 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.15. �àñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèí �îëîâñ �àãà �¿ðýí áóñ �¿ðýí Ìýðãýæëèéí Äèïëîìûí Äýýä �¿ãä -ðîëã¿é äóíä äóíä àíõàí øàò äýýä Ñóóðüøëààð Õîò 25.0 32.5 43.5 67.2 62.4 75.3 86.8 57.6 պ人 75.0 67.5 56.5 32.8 37.6 24.7 13.2 42.4 Óëààíáààòàð 12.6 17.6 22.8 38.0 31.9 43.8 57.0 32.6 Àéìãèéí òºâ 12.5 15.0 20.7 29.2 30.5 31.5 29.8 25.0 Ñóìûí òºâ 9.1 11.4 16.4 16.7 21.5 16.3 9.7 15.3 պ人 65.8 56.1 40.1 16.2 16.1 8.4 3.5 27.1 �¿ñýýð �àðóóí 23.6 20.2 16.4 13.6 17.7 13.3 9.0 15.4 Õàíãàéí 37.5 28.2 29.4 21.2 15.3 20.1 13.9 23.5 Òºâèéí à/ 13.3 23.9 20.7 19.8 26.2 15.1 15.9 19.8 Ç¿¿í 13.0 10.1 10.6 7.5 8.9 7.7 4.1 8.7 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 46.1 46.8 56.2 44.0 47.7 39.5 45.7 47.4 �ìýãòýé 53.9 53.2 43.8 56.0 52.3 60.5 54.3 52.6 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 22.4 21.6 24.8 14.6 18.0 8.9 3.1 16.7 II 21.7 20.0 22.7 19.0 19.2 14.4 7.4 18.4 III 19.5 20.5 19.7 21.4 19.6 18.8 15.2 19.7 IV 18.9 19.0 17.5 23.3 22.8 24.7 28.1 21.8 V 17.5 19.0 15.4 21.7 20.4 33.3 46.2 23.4 ßäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ 60.6 61.6 57.3 70.5 65.6 80.9 91.6 68.7 ßäóó 39.4 38.4 42.7 29.5 34.4 19.2 8.4 31.3 Óëñûí äóíäàæ 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 128 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Çóðàã Ã.1. Óëñààñ äóíä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë Çàðäàë õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü 100 80 Cum. share of benefits/beneficiaries Lower secondary 5-8 äóãààð (5 to 8th grade) àíãè 60 40 Upper secondary 9-10 äóãààð (9àíãèth grade) to 10 20 0 0 20 40 60 80 100 Cum. percentage of õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëñýí õ¿í àìûí �ýã õ¿íä íîãäîõ population (rank by per capita consumption) õóâü Source: 2002/03 HIES/LSMS. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Çóðàã Ã.2. Óëñààñ áàãà áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð 100 Çàðäàë õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü 80 Rural պ人 Cum. share of benefits/beneficiaries Óëñûí äóíäàæ 60 National 40 Õîò Urban 20 0 0 20 40 60 80 100 õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëñýí consumption) �ýãCum. percentage of population (rank by per capita õ¿í àìûí õóâü �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Source: 2002/03 HIES/LSMS. 129 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Çóðàã Ã.3. Óëñààñ äóíä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð 100 Óëñûí Çàðäàë õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü äóíäàæ National 80 Cum. share of benefits/beneficiaries 60 պ人 Rural 40 Õîò Urban 20 0 0 20 40 60 80 100 Cum. percentage of population ýðýìáýëñýí õ¿í àìûí õóâü �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð(rank by per capita consumption) �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 Source: 2002/03 HIES/LSMS. Çóðàã Ã.4. Óëñààñ äýýä áîëîâñðîëä çàðöóóëæ áóé çàðäàë, õîò, õºäººãººð 100 Çàðäàë õ¿ëýýí àâ÷ áóéshare àìûí ºñºí íýìýãäýõ õóâü 80 Cum. õ¿í of benefits/beneficiaries 60 Urban Õîò 40 պ人 Rural National 20 Óëñûí äóíäàæ 0 0 20 40 60 80 100 Cum. percentage of population (rank by per capita consumption) �ýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýãýýð ýðýìáýëñýí õ¿í àìûí õóâü Source: 2002/03 HIES/LSMS. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03 130 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.16. Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøíèé õàðüöóóëàëò Öýâýð ò¿âøèí �îõèð ò¿âøèí ÀÒÒÑ ¯Ñà ÀÒÒÑ ¯Ñà Àíõàí 89 89 109 103 �ðýãòýé 89 87 108 103 �ìýãòýé 88 91 111 103 Äóíä 75 82 82 82 �ðýãòýé 72 79 79 77 �ìýãòýé 78 84 84 87 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03, ¯ÑÃ. 131 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.17. Ñóðàëöàã÷äûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí �àãà Äóíä Äýýä Ìýðãýæëèéí �¿ãä àíõàí áà áóñàä Ñóóðüøèëààð Õîò 29.9 51.5 17.3 1.2 100.0 պ人 43.1 46.4 8.9 1.7 100.0 Óëààíáààòàð 28.2 49.4 21.1 1.3 100.0 Àéìãèéí òºâ 31.8 53.8 13.3 1.2 100.0 Ñóìûí òºâ 34.6 51.0 13.2 1.2 100.0 պ人 51.5 41.8 4.6 2.1 100.0 �àðóóí 44.0 45.0 10.0 1.0 100.0 Õàíãàé 38.7 49.3 11.1 0.9 100.0 Òºâ à/ 33.5 51.4 12.8 2.3 100.0 Ç¿¿í 36.3 55.4 6.7 1.7 100.0 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 37.3 49.1 12.0 1.6 100.0 �ìýãòýé 32.8 50.0 16.0 1.2 100.0 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 47.8 48.7 2.5 1.0 100.0 II 39.6 51.4 7.3 1.7 100.0 III 32.8 53.0 13.4 0.8 100.0 IV 28.2 49.8 21.4 0.7 100.0 V 26.0 44.7 26.5 2.8 100.0 ßäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ 29.5 49.3 19.7 1.5 100.0 ßäóó 44.5 50.0 4.3 1.2 100.0 Óëñûí äóíäàæ 34.9 49.6 14.1 1.4 100.0 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 132 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.18. Ñóðàëöàã÷äûí øèíæ áàéäàë, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøíýýð �àãà Äóíä Äýýä Ìýðãýæëèéí �¿ãä àíõàí áà áóñàä Ñóóðüøèëààð Õîò 53.0 64.4 76.1 54.8 61.9 պ人 47.0 35.6 24.0 45.2 38.1 Óëààíáààòàð 25.9 32.1 48.0 29.6 32.1 Àéìãèéí òºâ 27.1 32.3 28.0 25.2 29.8 Ñóìûí òºâ 18.7 19.5 17.7 16.3 18.9 պ人 28.3 16.2 6.2 28.9 19.2 �àðóóí 21.4 15.4 12.1 12.5 17.0 Õàíãàé 24.3 21.8 17.2 14.8 21.9 Òºâ à/ 19.7 21.3 18.6 33.1 20.5 Ç¿¿í 8.8 9.5 4.1 10.1 8.5 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 50.4 46.8 40.2 54.5 47.2 �ìýãòýé 49.6 53.2 59.8 45.5 52.8 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 27.3 19.6 3.5 14.2 20.0 II 23.3 21.3 10.6 24.7 20.5 III 19.1 21.8 19.4 11.6 20.4 IV 15.4 19.2 28.9 9.1 19.1 V 14.9 18.1 37.6 40.4 20.0 ßäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ 53.5 63.1 88.8 68.5 63.5 ßäóó 46.5 36.9 11.2 31.6 36.5 Óëñûí äóíäàæ 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 133 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.19. Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñýë, 15-49 íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Óëñûí Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó I II III IV V äóíäàæ Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéñàí (%) 42 41 43 43 40 40 39 43 41 46 �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé 18 10 22 15 21 19 23 17 8 20 �¿ðýí áóñ äóíä 34 27 39 30 39 43 31 32 30 28 �¿ðýí äóíä 44 41 48 44 44 44 45 45 44 41 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 58 55 65 59 55 57 53 64 54 60 Ãýðëýñýí 63 63 62 63 62 64 59 64 61 65 Öóöàëñàí 49 52 41 52 44 39 51 57 46 53 Îãò ãýð á¿ë áîëîîã¿é 11 10 11 11 10 11 9 10 8 14 Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéñàí ýìýãòýé÷¿¿äýýñ: Îäîî õýðýãëýæ áàéãàà (%) 91 90 92 90 93 94 92 87 91 91 �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé 89 89 89 89 89 85 94 87 100 83 �¿ðýí áóñ äóíä 90 92 89 87 93 94 92 82 91 87 �¿ðýí äóíä 93 92 95 92 94 96 93 93 92 91 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 90 89 92 89 92 93 91 85 91 91 Ãýðëýñýí 93 93 93 92 95 96 94 91 94 91 Öóöàëñàí 74 75 70 71 78 82 76 53 76 83 Îãò ãýð á¿ë áîëîîã¿é 90 90 89 90 88 84 96 89 77 98 Õýðýãëýæ áóé àðãà (%) Åðºíäºã 47 44 52 44 53 56 46 48 44 43 �ì 19 21 15 20 16 14 21 17 22 20 Õóàíëè 13 16 10 16 7 5 10 17 15 17 Òàðèà 9 6 14 7 13 14 11 9 8 6 �ýëãýâ÷ 9 11 5 9 7 8 7 7 9 12 �óñàä a/ 3 3 4 3 4 4 6 2 3 3 a/ �ýëãèéí õàðüöààíä îðîõã¿é áàéõ, ãàäóóð òàâèõ, ñóóëãàö, ýðýãòýé áà ýìýãòýé ¿ðèéí ñóâãèéã áîîõ, äèàôðàãì áîëîí áóñàä îð÷èí ¿åèéí àðãà îðíî. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. Õ¿ñíýãò Ã.20. ¯ð õºíäºëò, 15-49 íàñíû á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð Óëñûí Õîò պ人 ßäóó áóñ ßäóó I II III IV V äóíäàæ ¯ð õºíä¿¿ëæ áàéñàí ýñýõ? (%) 12 15 7 14 9 9 8 13 13 16 �îëîâñðîëã¿é, áàãà áîëîâñðîëòîé 3 4 3 3 4 4 2 5 3 2 �¿ðýí áóñ äóíä 7 8 6 6 8 9 5 6 6 7 �¿ðýí äóíä 10 13 6 12 8 7 8 13 15 8 Ìýðãýæëèéí àíõàí øàò, äýýä 22 23 17 23 16 15 17 24 19 27 Ãýðëýñýí 19 25 12 21 14 15 13 20 21 25 Öóöàëñàí 15 19 5 18 11 11 10 22 18 16 Ãýðëýýã¿é 1 2 0 1 1 0 1 2 1 2 ¯ð õºíä¿¿ëýõ øàëòãààí (%) �ð¿¿ë ìýíä 29 24 43 29 29 28 29 25 27 34 Õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ õ¿ñýëã¿é 20 21 18 24 11 11 13 18 21 30 Äàõèí òºðºõºä õýòýðõèé ýðò 21 22 18 20 24 19 28 26 20 15 Àìüäðàë õ¿ðýëöýýã¿é 19 20 16 16 29 36 19 23 18 10 �óñàä a/ 10 12 5 11 8 6 11 8 14 11 à/ Ñóðãóóëüä ñóðäàã, ãýðëýýã¿é áîëîí áóñàä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 134 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.21. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí áîëîí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøíèé õàðüöóóëàëò ªðõèéí ñóäàëãàà Àæèëëàõ Çàñàã çàõèðãààíû Îëîí óëñûí Ìîíãîëûí õ¿÷íèé ìýäýýëýë ñòàíäàðò ñòàíäàðò ñóäàëãàà 2002 2002 2002 2003 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí Óëñûí äóíäàæ 61.6 65.2 67.7 62.7 Õîò 53.0 57.1 56.8 n.a. պ人 73.2 76.0 81.2 n.a. �ðýãòýé 64.3 67.6 72.7 64.9 �ìýãòýé 59.1 62.9 62.8 60.5 Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí Óëñûí äóíäàæ 6.3 6.6 14.2 3.4 Õîò 8.8 9.1 18.7 n.a. պ人 3.9 4.1 10.0 n.a. �ðýãòýé 6.4 6.5 14.2 3.1 �ìýãòýé 6.2 6.7 14.1 3.8 �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03, Àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãàà 2003, ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð. 135 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.22. Îðîëöîîíû ò¿âøèí, õ¿éñýýð �ðýãòýé �ìýãòýé �¿ãä Ñóóðüøèëààð Õîò 58.2 56.1 57.1 պ人 79.5 72.5 76.0 Óëààíáààòàð 57.2 54.8 56.0 Àéìãèéí òºâ 59.5 57.7 58.6 Ñóìûí òºâ 62.3 58.8 60.5 պ人 89.6 81.5 85.7 �àðóóí 77.5 68.0 72.7 Õàíãàé 77.2 71.7 74.4 Òºâ à/ 62.9 59.4 61.1 Ç¿¿í 70.6 67.4 69.0 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 62.2 58.5 60.3 II 66.5 62.6 64.5 III 69.7 62.8 66.1 IV 68.4 63.7 66.1 V 70.4 66.4 68.3 ßäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ 69.1 64.4 66.7 ßäóó 64.6 59.9 62.2 �îëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð �îëîâñðîëã¿é 70.6 61.9 67.4 �àãà 67.5 57.8 63.4 �¿ðýí áóñ 64.2 57.5 61.2 �¿ðýí äóíä 58.9 52.2 55.1 ÌÀØ 74.6 70.5 72.5 Äèïëîìûí äýýä 82.3 81.1 81.6 Äýýä 82.5 83.2 82.9 Óëñûí äóíäàæ 67.6 62.9 65.2 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 136 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.23. Îðîëöîîíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä Ñóóðüøèëààð Õîò 59.7 50.5 57.1 պ人 78.0 73.1 76.0 Óëààíáààòàð 58.6 48.2 56.0 Àéìãèéí òºâ 61.2 52.8 58.6 Ñóìûí òºâ 60.8 60.0 60.5 պ人 88.3 81.7 85.7 �àðóóí 70.0 75.8 72.7 Õàíãàé 76.2 71.3 74.4 Òºâ à/ 63.5 56.3 61.1 Ç¿¿í 76.8 52.2 69.0 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 69.1 64.6 67.6 �ìýãòýé 64.4 59.9 62.9 �îëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð �îëîâñðîëã¿é 68.1 66.7 67.4 �àãà 67.1 59.2 63.4 �¿ðýí áóñ 63.5 58.0 61.2 �¿ðýí äóíä 52.0 62.7 55.1 ÌÀØ 73.9 70.0 72.5 Äèïëîìûí äýýä 84.1 71.3 81.6 Äýýä 83.7 73.8 82.9 Óëñûí äóíäàæ 66.7 62.2 65.2 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 137 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.24. Õ¿í àìûí òîî, àæèëëàõ õ¿÷íèé áàéäëààð ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä, õóâèàð Àæèë ýðõëýëòèéí áàéäàë, õóâèàð Àæèëòàé Àæèëã¿é Àæèëëàõ �¿ãä Àæèëòàé Àæèëã¿é Àæèëëàõ �¿ãä õ¿÷íýýñ õ¿÷íýýñ ãàäóóð ãàäóóð Ñóóðüøèëààð Õîò 52.0 5.2 42.9 100.0 48.8 68.9 70.5 57.2 պ人 72.9 3.1 24.0 100.0 51.2 31.1 29.5 42.8 Óëààíáààòàð 51.3 4.6 44.0 100.0 26.7 34.0 40.0 31.6 Àéìãèéí òºâ 52.7 5.9 41.4 100.0 22.1 34.9 30.5 25.6 Ñóìûí òºâ 55.3 5.2 39.5 100.0 14.9 19.9 18.6 16.4 պ人 83.9 1.8 14.3 100.0 36.4 11.2 10.9 26.4 �àðóóí 68.2 4.6 27.3 100.0 17.6 16.6 12.3 15.7 Õàíãàé 69.9 4.5 25.6 100.0 27.6 25.2 17.7 24.1 Òºâ à/ 58.4 2.7 38.9 100.0 18.8 12.5 22.0 19.6 Ç¿¿í 63.4 5.6 31.0 100.0 9.3 11.8 8.0 9.0 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 53.5 6.7 39.7 100.0 15.9 28.3 20.6 18.1 II 58.7 5.8 35.5 100.0 18.6 26.2 19.7 19.3 III 61.4 4.7 33.9 100.0 20.2 21.9 19.5 20.0 IV 63.1 3.0 33.9 100.0 22.0 14.6 20.7 21.2 V 66.5 1.8 31.7 100.0 23.4 9.1 19.5 21.4 ßäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ 63.5 3.3 33.3 100.0 69.4 50.8 63.7 66.6 ßäóó 55.9 6.3 37.8 100.0 30.6 49.2 36.3 33.4 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 63.2 4.4 32.4 100.0 51.0 50.3 45.8 49.2 �ìýãòýé 58.7 4.2 37.1 100.0 49.0 49.7 54.2 50.8 �àñíû á¿ëãýýð 16-24 34.0 5.0 61.0 100.0 19.0 39.3 59.6 34.0 25-34 73.2 4.8 22.0 100.0 31.8 29.6 16.7 26.5 35-44 79.2 4.5 16.3 100.0 30.7 24.8 11.1 23.6 45-54 71.0 1.8 27.2 100.0 16.1 5.8 10.8 13.8 55-59 á/ 69.8 1.0 29.2 100.0 2.4 0.5 1.8 2.1 �îëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð �îëîâñðîëã¿é 64.1 3.3 32.6 100.0 3.7 2.7 3.3 3.5 �àãà 61.1 2.3 36.6 100.0 10.3 5.5 10.9 10.3 �¿ðýí áóñ 56.2 4.9 38.8 100.0 26.9 33.5 32.5 29.1 �¿ðýí äóíä 50.0 5.1 44.9 100.0 22.9 33.3 36.0 27.9 ÌÀØ 68.1 4.4 27.5 100.0 9.6 8.8 6.8 8.6 Äèïëîìûí äýýä 78.2 3.4 18.4 100.0 14.6 9.1 6.0 11.4 Äýýä 79.5 3.4 17.1 100.0 12.0 7.2 4.5 9.2 �¿ãä 60.9 4.3 34.8 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. á/ Ǻâõºí ýðýãòýé÷¿¿ä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 138 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.25. ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, õîò õºäººãººð, õ¿éñýýð Õîò պ人 ëñû Ó íäóíäàæ � ì ðýãòýé � ýãòýé �¿ãä � ì ðýãòýé � ýãòýé �¿ãä � ì ðýãòýé � ýãòýé �¿ãä ¯éëäâýðëýëýýð Õ àæàõóé ºäºº 8.0 7.8 7.9 77.6 75.4 76.6 45.1 41.0 43.1 À ¿éëäâýð æ 23.9 14.8 19.2 3.9 2.6 3.3 13.2 8.8 11.1 ¯ éë÷èëãýý 68.1 77.4 72.9 18.5 21.9 20.1 41.7 50.2 45.9 Õ àæàõóé ºäºº 8.0 7.8 7.9 77.6 75.4 76.6 45.1 41.0 43.1 Ó óóðõàé, îëáîðëîõ óë 5.6 1.8 3.7 1.7 0.8 1.3 3.5 1.3 2.5 �îëîâñðóóëàõ¿éëäâýð 6.1 8.1 7.1 0.8 1.2 1.0 3.2 4.8 4.0 Öàõèëãààí, óñàíõàíãàìæ 4.8 1.6 3.1 0.7 0.4 0.6 2.6 1.0 1.8 �àðèëãà 7.4 3.2 5.3 0.7 0.2 0.5 3.8 1.7 2.8 Õóäàëäàà 10.8 17.7 14.3 1.9 3.4 2.6 6.1 10.7 8.3 Òýýâýð, õîëáîî 15.1 3.3 9.1 3.0 0.8 2.0 8.7 2.1 5.5 �èçíåñ ¿éë÷èëãýý 6.9 6.4 6.6 1.6 0.7 1.2 4.1 3.6 3.8 Òºðèéíóäèðäëàãà 14.0 8.4 11.1 4.6 1.7 3.3 9.0 5.1 7.1 �îëîâñðîë 6.3 15.2 10.8 3.5 8.2 5.7 4.8 11.8 8.2 � ì ð¿¿ë ýíä 2.0 10.5 6.4 1.2 4.1 2.5 1.6 7.4 4.4 �óñàä 13.2 15.9 14.6 2.6 3.0 2.8 7.5 9.6 8.5 Ñàëáàðààð Õ óâèéí 61.5 57.9 59.7 86.7 84.0 85.4 74.9 70.7 72.9 Ó í ëñû 32.4 38.8 35.7 11.3 14.9 13.0 21.2 27.1 24.1 Ò ºðèéíºì ¿éëäâýð ÷èò 6.0 3.3 4.6 2.1 1.1 1.6 3.9 2.2 3.1 æ ýðãýæ À èëì ëýýð Ì àë÷èí, òàðèà÷èí 6.7 6.8 6.7 75.0 73.4 74.3 43.1 39.4 41.3 óóëü í Õ òîãòîîã÷, òºðèéíáàòºðèéíáóñ áàéãóóëëàãû àëáàíòóø íàæ ààëû èëòàí, ì åð åíåæ 6.9 4.1 5.5 2.8 0.6 1.8 4.7 2.4 3.6 Ì èëòýí ýðãýæ 12.1 24.3 18.3 2.6 7.3 4.8 7.0 16.0 11.4 Òåõíèêèéíáîëîíõîëáîãäîõì ýðãýæ èëòýí 9.0 11.0 10.0 1.8 3.4 2.6 5.2 7.3 6.2 Êëåðê/òóñëàõàæ èëòàí 1.8 5.5 3.7 0.9 2.1 1.5 1.3 3.8 2.5 ¯éë÷èëãýýíèéàæ èëòàí, äýëã¿¿ð, çàõäýýðõóäàëäààýðõëýã÷ 14.3 24.1 19.3 2.5 5.8 4.0 8.0 15.1 11.5 À Õ Àáàçàãàñíûàæàõóéíì ýðãýø àæ ñýí èë÷èí 0.7 0.5 0.6 1.5 1.2 1.4 1.1 0.9 1.0 ¯éëäâýðèéíáàõóäàëäààíûàæ èë÷èí 17.8 12.1 14.9 4.7 2.2 3.5 10.8 7.2 9.1 àø Ì èíòîíîã òºõººðºì èéíîïåðàòîð÷, óãñðàã÷ æ 20.4 1.7 10.8 5.0 0.3 2.8 12.2 1.0 6.7 �íãèéíàæ ìèë ýðãýæ èë 7.7 7.5 7.6 2.3 3.1 2.7 4.8 5.4 5.1 �óñàä 2.6 2.6 2.6 1.0 0.6 0.8 1.7 1.6 1.7 �¿ãä 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 õ : Î Ò � ñóðâàëæ ª ÇÀ Ñ2002/03. 139 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.26. ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, õîò, õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð Õîò պ人 ëñû Ó íäóíäàæ äóó ß áóñ ßäóó �¿ãä äóó ß áóñ ß äóó �¿ãä äóó ß áóñ ßäóó �¿ãä ¯éëäâýðëýëýýð Õ àæàõóé ºäºº 5.9 14.7 7.9 75.6 78.2 76.6 37.9 54.9 43.1 À ¿éëäâýð æ 18.1 22.7 19.2 2.8 4.1 3.3 11.1 11.0 11.1 ¯ éë÷èëãýý 76.0 62.6 72.9 21.6 17.7 20.1 51.0 34.2 45.9 Õ àæàõóé ºäºº 5.9 14.7 7.9 75.6 78.2 76.6 37.9 54.9 43.1 Ó óóðõàé, îëáîðëîõ óë 3.8 3.4 3.7 1.6 0.9 1.3 2.8 1.8 2.5 �îëîâñðóóëàõ¿éëäâýð 6.3 10.0 7.1 0.7 1.5 1.0 3.7 4.6 4.0 Öàõèëãààí, óñàíõàíãàìæ 3.4 2.4 3.1 0.3 0.9 0.6 2.0 1.5 1.8 �àðèëãà 4.8 6.9 5.3 0.2 0.9 0.5 2.7 3.1 2.8 Õóäàëäàà 15.1 11.6 14.3 2.2 3.3 2.6 9.2 6.4 8.3 Òýýâýð, õîëáîî 9.3 8.5 9.1 2.0 1.9 2.0 5.9 4.3 5.5 �èçíåñ ¿éë÷èëãýý 6.8 6.1 6.6 1.1 1.3 1.2 4.2 3.1 3.8 Òºðèéíóäèðäëàãà 12.1 7.9 11.1 3.8 2.4 3.3 8.3 4.4 7.1 �îëîâñðîë 11.8 7.6 10.8 6.5 4.5 5.7 9.4 5.6 8.2 � ì ð¿¿ë ýíä 6.3 6.4 6.4 3.1 1.5 2.5 4.9 3.3 4.4 �óñàä 14.6 14.5 14.6 2.8 2.7 2.8 9.2 7.1 8.5 Ñàëáàðààð Õ óâèéí 56.9 69.0 59.7 83.4 88.7 85.4 69.1 81.5 72.9 Ó í ëñû 37.8 28.7 35.7 14.8 10.0 13.0 27.2 16.8 24.1 Ò ºðèéíºì ¿éëäâýð ÷èò 5.3 2.4 4.6 1.8 1.3 1.6 3.7 1.7 3.1 æ ýðãýæ À èëì ëýýð Ì àë÷èí, òàðèà÷èí 4.6 14.0 6.7 73.9 74.9 74.3 36.4 52.5 41.3 óóëü í Õ òîãòîîã÷, òºðèéíáà òºðèéíáóñ áàéãóóëëàãû àëáàíòóø íàæ ààëû èëòàí, ì åð åíåæ 6.6 1.8 5.5 2.4 0.8 1.8 4.6 1.1 3.6 Ì ýðãýæèëòýí 21.6 7.5 18.3 6.1 2.7 4.8 14.5 4.5 11.4 Òåõíèêèéíáîëîíõîëáîãäîõì ýðãýæ èëòýí 11.3 5.8 10.0 2.9 2.0 2.6 7.4 3.4 6.2 Êëåðê/òóñëàõàæ èëòàí 4.2 2.0 3.7 1.5 1.5 1.5 2.9 1.6 2.5 ¯éë÷èëãýýíèéàæ èëòàí, äýëã¿¿ð, çàõäýýðõóäàëäààýðõëýã÷ 18.5 22.0 19.3 4.1 3.9 4.0 11.9 10.5 11.5 À Õ Àáà çàãàñíûàæàõóéíì ýðãýø àæ ñýí èë÷èí 0.5 1.0 0.6 1.0 1.9 1.4 0.7 1.6 1.0 ¯éëäâýðèéíáàõóäàëäààíûàæ èë÷èí 12.1 24.2 14.9 2.7 4.9 3.5 7.8 12.0 9.1 àø Ì èíòîíîã òºõººðºì èéíîïåðàòîð÷, óãñðàã÷ æ 11.6 8.2 10.8 2.9 2.7 2.8 7.6 4.7 6.7 �íãèéíàæ ìèë ýðãýæ èë 6.6 11.0 7.6 2.1 3.6 2.7 4.5 6.3 5.1 �óñàä 2.6 2.6 2.6 0.6 1.2 0.8 1.7 1.7 1.7 �¿ãä 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 õ � ñóðâàëæ ª ÇÀ Ñ2002/03. : Î Ò 140 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.27. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, õ¿éñýýð �ðýãòýé �ìýãòýé �¿ãä Ñóóðüøëààð Õîò 9.5 8.6 9.1 պ人 3.7 4.6 4.1 Óëààíáààòàð 9.0 7.5 8.3 Àéìãèéí òºâ 10.1 9.9 10.0 Ñóìûí òºâ 7.9 9.4 8.6 պ人 2.0 2.3 2.1 �àðóóí 6.6 5.9 6.3 Õàíãàé 5.0 7.2 6.0 Òºâ à/ 3.8 5.2 4.5 Ç¿¿í 9.1 7.2 8.2 ªðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 5 á¿ëãýýð I 10.7 11.7 11.2 II 7.0 11.1 9.0 III 7.9 6.3 7.1 IV 4.8 4.1 4.5 V 3.4 1.9 2.7 �àñààð 16-24 13.1 12.5 12.8 25-34 5.1 7.2 6.2 35-44 5.5 5.3 5.4 45-54 3.4 1.7 2.5 55-59 á/ 1.4 - 1.4 �îëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð �îëîâñðîëã¿é 6.8 1.2 4.9 �àãà 3.2 4.2 3.6 �¿ðýí áóñ 8.5 7.5 8.1 �¿ðýí äóíä 8.6 9.9 9.3 ÌÀØ 6.1 6.1 6.1 Äèïëîìûí äýýä 3.6 4.6 4.2 Äýýä 3.2 4.7 4.1 Óëñûí äóíäàæ 6.5 6.7 6.6 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. á/ Ǻâõºí ýðýãòýé÷¿¿ä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 141 Õàâñðàëò Ã. �ýìýëò õ¿ñíýãò¿¿ä Õ¿ñíýãò Ã.28. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð ßäóó áóñ ßäóó �¿ãä Ñóóðüøëààð Õîò 6.8 15.9 9.1 պ人 2.6 6.5 4.1 Óëààíáààòàð 6.5 14.5 8.3 Àéìãèéí òºâ 7.1 17.2 10.0 Ñóìûí òºâ 5.1 13.8 8.6 պ人 1.6 3.0 2.1 �àðóóí 5.2 7.4 6.3 Õàíãàé 4.0 9.9 6.0 Òºâ à/ 3.5 6.7 4.5 Ç¿¿í 4.8 18.9 8.2 Õ¿éñýýð �ðýãòýé 5.3 9.1 6.5 �ìýãòýé 4.5 11.4 6.7 �àñààð 16-24 9.1 18.6 12.8 25-34 5.2 8.3 6.2 35-44 4.2 7.9 5.4 45-54 1.7 4.9 2.5 55-59 á/ 1.8 0.0 1.4 �îëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð �îëîâñðîëã¿é 2.2 7.6 4.9 �àãà 2.0 5.8 3.6 �¿ðýí áóñ 5.3 12.1 8.1 �¿ðýí äóíä 7.6 12.7 9.3 ÌÀØ 5.1 7.9 6.1 Äèïëîìûí äýýä 3.7 6.6 4.2 Äýýä 3.7 8.9 4.1 Óëñûí äóíäàæ 4.9 10.2 6.6 a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. á/ Ǻâõºí ýðýãòýé÷¿¿ä �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 142 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä ÕÀÂÑ�ÀËÒ Ä. ßÄÓÓ�ËÛ� ÒÎÎÖÎÎ�ÓÓÄÛ� ÑÒÀ�ÄÀ�Ò ÀËÄÀÀ �ÎËÎ� ÈÒÃ�ÌÆË�ËÒ È�ÒÅ�ÂÀËÓÓÄ Õ¿ñíýãò Ä.1. ßäóóðëûí áàéäàë, õîò, õºäººãººð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý Óëñûí äóíäàæ 36.11 1.43 33.31 38.92 2.92 3,308 Õîò 30.27 1.70 26.92 33.62 2.52 1,851 պ人 43.38 2.37 38.73 48.04 3.36 1,457 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Óëñûí äóíäàæ 10.99 0.60 9.82 12.16 3.40 3,308 Õîò 9.20 0.71 7.81 10.58 2.93 1,851 պ人 13.22 1.00 11.26 15.18 3.86 1,457 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Óëñûí äóíäàæ 4.67 0.33 4.02 5.32 3.33 3,308 Õîò 3.97 0.40 3.18 4.75 2.92 1,851 պ人 5.55 0.55 4.48 6.62 3.74 1,457 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 143 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.2. ßäóóðëûí áàéäàë, á¿ñ íóòãààð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý �àðóóí 51.06 3.48 44.21 57.90 2.72 527 Õàíãàé 38.68 2.86 33.05 44.30 2.75 849 Òºâ 34.40 2.99 28.53 40.27 2.55 697 Ç¿¿í 34.54 4.36 25.97 43.12 2.58 332 Óëààíáààòàð 27.27 2.55 22.25 32.28 3.27 903 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò �àðóóí 14.58 1.34 11.95 17.20 2.78 527 Õàíãàé 12.26 1.27 9.77 14.75 3.46 849 Òºâ 10.11 1.38 7.40 12.83 3.75 697 Ç¿¿í 12.36 2.29 7.86 16.86 3.18 332 Óëààíáààòàð 8.11 0.98 6.19 10.02 3.57 903 ßäóóðëûí ìýäðýìæ �àðóóí 5.73 0.65 4.44 7.01 2.43 527 Õàíãàé 5.19 0.69 3.83 6.55 3.38 849 Òºâ 4.31 0.81 2.73 5.90 3.96 697 Ç¿¿í 6.58 1.56 3.51 9.64 3.22 332 Óëààíáààòàð 3.32 0.48 2.37 4.26 3.37 903 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 144 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.3. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóðüøèëààð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý Óëààíáààòàð 27.27 2.55 22.25 32.28 3.27 903 Àéìãèéí òºâ 33.86 2.19 29.55 38.16 1.79 948 Ñóìûí òºâ 44.53 3.01 38.62 50.44 1.96 753 պ人 42.73 3.30 36.25 49.21 4.17 704 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Óëààíáààòàð 8.11 0.98 6.19 10.02 3.57 903 Àéìãèéí òºâ 10.50 1.02 8.49 12.52 2.40 948 Ñóìûí òºâ 14.37 1.54 11.34 17.40 2.92 753 պ人 12.56 1.30 10.01 15.11 4.53 704 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Óëààíáààòàð 3.32 0.48 2.37 4.26 3.37 903 Àéìãèéí òºâ 4.74 0.66 3.45 6.03 2.66 948 Ñóìûí òºâ 6.42 0.92 4.62 8.22 3.01 753 պ人 5.06 0.68 3.72 6.39 4.37 704 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 145 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.4. ßäóóðëûí áàéäàë, óëèðëààð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý 1-ð óëèðàë 29.09 3.03 23.14 35.05 3.59 814 2-ð óëèðàë 40.34 2.66 35.12 45.56 2.25 757 3-ð óëèðàë 33.54 2.79 28.05 39.03 2.95 859 4-ð óëèðàë 41.23 2.90 35.53 46.93 3.10 878 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 1-ð óëèðàë 7.97 1.01 5.99 9.95 3.32 814 2-ð óëèðàë 11.71 1.11 9.53 13.89 2.68 757 3-ð óëèðàë 10.34 1.16 8.06 12.62 3.37 859 4-ð óëèðàë 13.70 1.35 11.04 16.36 3.85 878 ßäóóðëûí ìýäðýìæ 1-ð óëèðàë 3.09 0.54 2.02 4.16 3.31 814 2-ð óëèðàë 4.91 0.59 3.75 6.07 2.40 757 3-ð óëèðàë 4.43 0.59 3.27 5.60 3.01 859 4-ð óëèðàë 6.12 0.80 4.56 7.69 3.99 878 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 146 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.5. ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õ¿éñýýð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý �ðýãòýé 34.84 1.51 31.88 37.81 2.84 2,733 �ìýãòýé 43.77 2.98 37.92 49.63 1.70 575 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò �ðýãòýé 10.29 0.60 9.10 11.48 3.20 2,733 �ìýãòýé 15.21 1.43 12.41 18.02 2.05 575 ßäóóðëûí ìýäðýìæ �ðýãòýé 4.29 0.33 3.64 4.94 3.15 2,733 �ìýãòýé 6.99 0.84 5.34 8.63 2.10 575 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 147 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.6. ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ä¿¿ðãýñýí áîëîâñðîëûí ò¿âøíýýð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý �îëîâñðîëã¿é 45.75 4.88 36.17 55.34 1.34 169 �àãà 45.60 3.57 38.58 52.62 2.41 435 �¿ðýí áóñ 45.47 2.30 40.96 49.98 1.93 841 �¿ðýí äóíä 34.86 2.34 30.26 39.45 1.50 646 ÌÀØ 40.67 3.38 34.03 47.31 1.60 335 Äèïëîìûí äýýä 23.35 2.47 18.50 28.21 1.53 476 Äýýä 11.60 2.13 7.42 15.78 1.68 406 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò �îëîâñðîëã¿é 12.79 1.74 9.37 16.20 1.32 169 �àãà 16.35 1.75 12.91 19.79 2.75 435 �¿ðýí áóñ 13.81 0.92 12.00 15.61 2.01 841 �¿ðýí äóíä 9.29 0.88 7.57 11.01 1.77 646 ÌÀØ 13.07 1.47 10.17 15.97 1.71 335 Äèïëîìûí äýýä 6.74 0.93 4.91 8.58 1.72 476 Äýýä 2.93 0.65 1.64 4.21 1.65 406 ßäóóðëûí ìýäðýìæ �îëîâñðîëã¿é 4.84 0.88 3.11 6.56 1.27 169 �àãà 7.90 1.07 5.79 10.01 2.61 435 �¿ðýí áóñ 5.72 0.47 4.79 6.65 1.85 841 �¿ðýí äóíä 3.56 0.45 2.68 4.44 1.81 646 ÌÀØ 6.00 0.95 4.14 7.86 1.97 335 Äèïëîìûí äýýä 2.74 0.55 1.66 3.81 1.92 476 Äýýä 1.06 0.30 0.47 1.65 1.58 406 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 148 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.7. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû òºð뺺ð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý Ãýð 43.39 2.19 39.09 47.69 2.85 1,403 �àéøèí 38.17 1.91 34.41 41.92 1.79 1,192 Òîõèëîã ñóóö 16.62 2.29 12.13 21.11 2.48 679 �óñàä 29.99 6.68 16.87 43.11 0.61 34 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Ãýð 13.48 0.92 11.68 15.28 3.17 1,403 �àéøèí 11.31 0.86 9.62 13.00 2.43 1,192 Òîõèëîã ñóóö 4.99 1.09 2.86 7.13 3.88 679 �óñàä 9.09 2.47 4.23 13.95 0.73 34 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Ãýð 5.68 0.49 4.71 6.65 3.02 1,403 �àéøèí 4.82 0.51 3.81 5.82 2.58 1,192 Òîõèëîã ñóóö 2.25 0.66 0.96 3.55 4.50 679 �óñàä 3.23 1.29 0.69 5.77 0.91 34 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 149 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.8. ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû òºð뺺ð, õîò, õºäººãººð Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Ãýð 47.51 3.25 41.13 53.89 1.62 400 Õîò: �àéøèí 33.90 2.16 29.65 38.14 1.71 792 Õîò: Òîõèëîã ñóóö 14.34 2.11 10.19 18.48 2.18 632 Õîò: �óñàä 31.22 7.06 17.34 45.09 0.60 27 պ人:Ãýð 41.92 2.73 36.55 47.30 3.30 1,003 պ人: �àéøèí 48.48 3.74 41.12 55.83 1.90 400 պ人: Òîõèëîã ñóóö 41.84 10.41 21.39 62.30 2.44 47 պ人: �óñàä 20.05 18.42 -16.14 56.24 0.67 7 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Ãýð 14.72 1.42 11.92 17.51 1.93 400 Õîò: �àéøèí 10.49 1.04 8.43 12.54 2.50 792 Õîò: Òîõèëîã ñóóö 3.92 0.74 2.47 5.37 2.25 632 Õîò: �óñàä 9.65 2.74 4.26 15.03 0.75 27 պ人:Ãýð 13.04 1.13 10.81 15.26 3.65 1,003 պ人: �àéøèí 13.30 1.50 10.34 16.25 2.25 400 պ人: Òîõèëîã ñóóö 16.79 8.00 1.08 32.51 5.45 47 պ人: �óñàä 4.58 4.21 -3.69 12.85 0.67 7 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Ãýð 6.19 0.77 4.67 7.71 1.83 400 Õîò: �àéøèí 4.67 0.65 3.39 5.94 2.73 792 Õîò: Òîõèëîã ñóóö 1.62 0.38 0.88 2.36 2.18 632 Õîò: �óñàä 3.50 1.47 0.61 6.38 0.95 27 պ人:Ãýð 5.50 0.61 4.29 6.70 3.49 1,003 պ人: �àéøèí 5.18 0.77 3.67 6.69 2.11 400 պ人: Òîõèëîã ñóóö 9.24 5.28 -1.14 19.62 5.44 47 պ人: �óñàä 1.05 0.96 -0.84 2.94 0.67 7 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 150 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.9. ßäóóðàë áà ìàë àæ àõóé Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà ÓËÑÛ� ÄÓ�ÄÀÆ Õàìðàëòûí õ¿ðýý Ìàë÷èí 34.56 1.58 31.47 37.66 2.28 2,205 Ìàë÷èí áèø 38.73 2.61 33.59 43.86 3.55 1,103 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Ìàë÷èí 10.86 0.70 9.49 12.24 2.81 2,205 Ìàë÷èí áèø 11.20 1.02 9.20 13.19 3.97 1,103 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Ìàë÷èí 4.80 0.41 3.99 5.61 2.93 2,205 Ìàë÷èí áèø 4.45 0.53 3.41 5.49 3.90 1,103 ÕÎÒ-ժĪª Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Ìàë÷èí 29.92 1.76 26.47 33.38 2.46 1,680 Õîò: Ìàë÷èí áèø 33.71 5.14 23.61 43.82 1.97 171 պ人: Ìàë÷èí 53.49 3.17 47.26 59.72 1.65 525 պ人: Ìàë÷èí áèø 39.51 2.91 33.78 45.23 3.78 932 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Ìàë÷èí 9.23 0.73 7.79 10.66 2.81 1,680 Õîò: Ìàë÷èí áèø 8.88 2.31 4.35 13.42 3.26 171 պ人: Ìàë÷èí 17.53 1.75 14.10 20.96 2.51 525 պ人: Ìàë÷èí áèø 11.56 1.12 9.36 13.76 4.08 932 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Ìàë÷èí 4.01 0.42 3.19 4.84 2.89 1,680 Õîò: Ìàë÷èí áèø 3.50 1.25 1.05 5.95 3.28 171 պ人: Ìàë÷èí 8.03 1.09 5.88 10.17 2.69 525 պ人: Ìàë÷èí áèø 4.60 0.58 3.46 5.74 4.00 932 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 151 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.10. ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà ÓËÑÛ� ÄÓ�ÄÀÆ Õàìðàëòûí õ¿ðýý Òèéì 33.04 1.65 29.81 36.28 2.47 2,099 ¯ã¿é 40.92 2.40 36.20 45.65 3.08 1,209 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Òèéì 9.91 0.66 8.63 11.20 2.67 2,099 ¯ã¿é 12.67 1.01 10.69 14.65 3.48 1,209 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Òèéì 4.24 0.35 3.55 4.93 2.41 2,099 ¯ã¿é 5.36 0.56 4.25 6.46 3.54 1,209 ÕÎÒ-ժĪª Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Òèéì 28.27 1.89 24.55 32.00 2.63 1,492 Õîò: ¯ã¿é 38.77 3.33 32.23 45.32 1.63 359 պ人: Òèéì 46.32 3.07 40.28 52.36 2.03 607 պ人: ¯ã¿é 41.72 3.05 35.73 47.71 3.59 850 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Òèéì 8.56 0.74 7.11 10.01 2.73 1,492 Õîò: ¯ã¿é 11.92 1.54 8.89 14.95 2.21 359 պ人: Òèéì 13.68 1.35 11.04 16.33 2.49 607 պ人: ¯ã¿é 12.95 1.25 10.49 15.41 3.93 850 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Òèéì 3.69 0.40 2.90 4.47 2.49 1,492 Õîò: ¯ã¿é 5.16 0.87 3.45 6.86 2.22 359 պ人: Òèéì 5.76 0.72 4.36 7.17 2.21 607 պ人: ¯ã¿é 5.43 0.70 4.06 6.81 4.04 850 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 152 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.11. ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí ñóâàãæóóëàëòûí õàíãàìæ Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà ÓËÑÛ� ÄÓ�ÄÀÆ Õàìðàëòûí õ¿ðýý Òèéì 30.19 1.68 26.88 33.50 2.31 1,819 ¯ã¿é 42.54 2.08 38.46 46.62 2.80 1,489 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Òèéì 9.05 0.69 7.70 10.40 2.69 1,819 ¯ã¿é 13.10 0.86 11.40 14.79 3.06 1,489 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Òèéì 3.84 0.37 3.12 4.56 2.55 1,819 ¯ã¿é 5.57 0.49 4.62 6.53 2.98 1,489 ÕÎÒ-ժĪª Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Òèéì 26.03 1.91 22.27 29.79 2.55 1,356 Õîò: ¯ã¿é 41.88 2.78 36.42 47.34 1.55 495 պ人: Òèéì 44.99 3.26 38.58 51.41 1.62 463 պ人: ¯ã¿é 42.83 2.73 37.46 48.20 3.35 994 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Òèéì 7.67 0.74 6.22 9.13 2.84 1,356 Õîò: ¯ã¿é 13.37 1.31 10.81 15.94 1.94 495 պ人: Òèéì 13.93 1.59 10.81 17.05 2.25 463 պ人: ¯ã¿é 12.97 1.10 10.80 15.14 3.66 994 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Òèéì 3.19 0.39 2.43 3.94 2.67 1,356 Õîò: ¯ã¿é 6.10 0.83 4.46 7.73 2.11 495 պ人: Òèéì 6.16 0.90 4.39 7.93 2.20 463 պ人: ¯ã¿é 5.34 0.60 4.17 6.52 3.57 994 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 153 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.12. ßäóóðàë áà öàõèëãààí õàíãàìæ Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà ÓËÑÛ� ÄÓ�ÄÀÆ Õàìðàëòûí õ¿ðýý Òèéì 34.02 1.46 31.15 36.89 2.30 2,595 ¯ã¿é 41.82 3.22 35.50 48.13 3.78 713 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Òèéì 10.32 0.61 9.11 11.53 2.78 2,595 ¯ã¿é 12.81 1.30 10.25 15.37 3.85 713 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Òèéì 4.35 0.33 3.69 5.01 2.77 2,595 ¯ã¿é 5.55 0.72 4.13 6.97 3.41 713 ÕÎÒ-ժĪª Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Òèéì 29.64 1.70 26.31 32.98 2.49 1,815 Õîò: ¯ã¿é 63.51 8.76 46.29 80.74 1.12 36 պ人: Òèéì 46.74 2.72 41.40 52.09 1.84 780 պ人: ¯ã¿é 40.96 3.32 34.43 47.49 3.90 677 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Òèéì 8.81 0.66 7.51 10.11 2.71 1,815 Õîò: ¯ã¿é 29.88 7.28 15.58 44.18 1.82 36 պ人: Òèéì 14.71 1.36 12.04 17.38 2.77 780 պ人: ¯ã¿é 12.14 1.32 9.55 14.72 4.18 677 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Òèéì 3.69 0.35 3.01 4.37 2.52 1,815 Õîò: ¯ã¿é 18.77 5.98 7.02 30.51 1.88 36 պ人: Òèéì 6.28 0.80 4.71 7.85 3.07 780 պ人: ¯ã¿é 5.03 0.71 3.64 6.41 3.91 677 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 154 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíóóäûí ñòàíäàðò àëäàà áîëîí èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä Õ¿ñíýãò Ä.13. ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, ñóâàãæóóëàëò, öàõèëãààí õàíãàìæ Ñóäàëãààíû äóíäàæ òîîöîîíóóä ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî = 3,308 �¿ëãèéí òîî = 4 ÒÀØ�-èéí òîî = 460 �èéò îëîíëîãûí õýìæýý = 2,328,812 Òîîöîî Ñòàíäàðò [95%-ûí èòãýìæëýõ èíòåðâàë] Ò¿¿âýðëýëòèéí ¯ç¿¿ëýëòèéí àëäàà íºëººëëèéí òîî óòãà ÓËÑÛ� ÄÓ�ÄÀÆ Õàìðàëòûí õ¿ðýý Òèéì 26.90 1.81 23.35 30.46 2.31 1,456 ¯ã¿é 42.78 1.92 39.00 46.56 2.90 1,852 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Òèéì 7.87 0.68 6.53 9.21 2.41 1,456 ¯ã¿é 13.25 0.82 11.64 14.86 3.28 1,852 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Òèéì 3.29 0.35 2.60 3.98 2.21 1,456 ¯ã¿é 5.67 0.46 4.76 6.59 3.23 1,852 ÕÎÒ-ժĪª Õàìðàëòûí õ¿ðýý Õîò: Òèéì 24.00 2.00 20.06 27.94 2.55 1,173 Õîò: ¯ã¿é 41.00 2.43 36.23 45.77 1.64 678 պ人: Òèéì 41.42 3.84 33.86 48.97 1.41 283 պ人: ¯ã¿é 43.75 2.65 38.54 48.96 3.55 1,174 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò Õîò: Òèéì 6.97 0.74 5.53 8.42 2.62 1,173 Õîò: ¯ã¿é 13.01 1.17 10.71 15.30 2.24 678 պ人: Òèéì 12.34 1.73 8.95 15.74 1.82 283 պ人: ¯ã¿é 13.38 1.09 11.24 15.52 3.89 1,174 ßäóóðëûí ìýäðýìæ Õîò: Òèéì 2.88 0.38 2.15 3.62 2.37 1,173 Õîò: ¯ã¿é 5.82 0.73 4.38 7.25 2.46 678 պ人: Òèéì 5.33 0.93 3.51 7.15 1.74 283 պ人: ¯ã¿é 5.59 0.60 4.42 6.77 3.76 1,174 Ñàíàìæ: ßäóóðëûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñóäàëãààíû äèçàéí áóþó á¿ëýãëýëò, ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äèéã àâ÷ ¿çýí òîîöñîí. Òîîöîîíóóäûã ºðõèéí ò¿âøèíä õ¿í àìûí æèí àøèãëàí õèéñýí. �õ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002/03. 155 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí ÑÓÄÀËÃÀÀ�Ä Î�ÎËÖÎÃ×ÈÄ Òàéëàí áè÷ñýí: Äýëõèéí áàíêíû áàã Ëóäîâèêî Êàððàðî Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ Ìàðòèí Êóìïà Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ ¯ÑÃ-ûí áàã Ä. Îþóí÷èìýã ÕÀ�ÑÃ-ûí îðëîã÷ äàðãà Þ. Òóóë ÕÀ�ÑÃ-ûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí, �äèéí çàñãèéí óõààíû äýä äîêòîð Ö. Àìàðò¿âøèí ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí �. �íýðýëò ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí Òàéëàíãèéí îð÷óóëãûã õÿíàñàí: �.̺íõæàðãàë ¯ÑÃ-ûí ãàäààä õàðèëöàà õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí Òåõíèêèéí çºâëºõ¿¿ä: Âàëåðèé �âàíñ Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ Ëóäîâèêî Êàððàðî Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ Ìàðòèí Êóìïà Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ Õóàí Ìóíîç Äýëõèéí �àíêíû çºâëºõ Óäèðäëàãûí çºâëºë: �. �ÿìáàöýðýí ¯ÑÃ-ûí äàðãà, óäèðäëàãûí çºâëºëèéí äàðãà �. Ãýðýëñ¿ðýí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í àñàí Ñ. ×èíçîðèã “ßäóóðëûã áóóðóóëàõ, àæèë �ðõëýëòèéã äýìæèõ MON/01/U01� òºñëèéí ¿íäýñíèé çàõèðàë, �ÕÕß-íû äýä ñàéä àñàí ×. Õ¿ðýëáààòàð Ñß-íû òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà �. �àÿðò �Ìß-íû Ìýäýýëýë õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé ãàçðûí äàðãà �. �àðàíãýðýë �ÕÕß-íû Õ¿í àì, íèéãìèéí ãàçðûí äàðãà Æ. Æàðãàëñàéõàí Ñß-íû �äèéí çàñãèéí íýãäñýí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí ãàçðûí äàðãà Ö. Ãýëýãæàìö �ÑØÓß-íû Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý, øóóðõàé çîõèöóóëàëòûí õýëòñèéí äàðãà �. �îëîðìàà MON/01/U01 òºñëèéí ¿íäýñíèé çîõèöóóëàã÷ Æ. Äýìáýðýëñ¿ðýí �Ìß-íû õàðüÿà �èéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õ¿ðýýëýíãèéí ñóðãàëòûí àëáàíû äàðãà Ä. �àðìàíäàõ Ìîíãîëûí ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿äèéí õîëáîîíû äýä åðºíõèéëºã÷ 156 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Ì. Ñàðàíòóÿà �¯�-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ìýðãýæèëòýí Â. Öîëìîí Äýëõèéí �àíêíû àæèëòàí ¯Ñà äàõü ñóäàëãààíû àæëûí õýñýã: Àæëûí õýñãèéí àõëàã÷ Ä. Îþóí÷èìýã ÕÀ�ÑÃ-ûí îðëîã÷ äàðãà Ãèø¿¿ä: Þ. Òóóë ÕÀ�ÑÃ-ûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí, ýäèéí çàñãèéí óõààíû äýä äîêòîð Ö. Àìàðò¿âøèí ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí �. �àéãàëìàà Ì��ÕÃ-ûí ìýðãýæèëòýí Ë. Ãàíçàÿà ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí Ë. Ìÿãìàð Ì��ÕÃ-ûí ìýðãýæèëòýí �.Ñàðàíãýðýë Ì�Ç�ÑÃ-ûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí ×. �íõáàÿð ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí �. �íýðýëò ÕÀ�ÑÃ-ûí ìýðãýæèëòýí ÀÒÒÑ-íû ìýäýýëýë öóãëóóëñàí áàã: Àõëàã÷èä Ö. Àìàðò¿âøèí Ñ. Æàìáàëäîðæ �. Òóóë ×. Ãàí÷èìýã Ñ. Îþóíöýöýã Þ. Òóóë Ã.Æèéäèéìàà �. Ñàðàíãýðýë Ö. ×èìýääîðæ ßðèëöëàãà àâàã÷èä �. Àëòàíòóÿà �. Äýëãýðìºðºí Õ. Òºìºðñ¿õ Ì. Àëòàíöýöýã Ö. Äàâàà-ªëçèé �. Õóìáàà �. �àòáàÿð Ø. Äîðæõàíä Ã. Õýðëýí Ö. �àòáàÿð À. Çîëáîî �. ×óëóóíöýöýã Ã. �àòáóÿí Î. Èòãýë Ë. �ëáýãñàéõàí Ñ. �àò-Îþóí Ä. Îäãýðýë ×. �íõáàÿð Ì. Ãàíáàÿð �. Îþóíòóÿà Ä. �íõæàðãàë Ã. Äàâààñ¿ðýí Õ. Îþóíöýöýã �. �íýðýëò Þ.Àëò-Î÷èð ªÎÇÑ-íû ìýäýýëýë öóãëóóëñàí áàã: Àðõàíãàé àéìàã: Àõëàã÷ �.×óëóóíöýöýã ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ö.Öýðýíñîäíîì ×.Ñàðàíòóÿà Ä.�àòñàéõàí �.Ãîìáîäîðæ Â.Äàëàéöîãò �.�àòáèëýãò Ñ.�ýíöýíáàë Ä.�àðàíòóÿà �àÿí-ªëãèé àéìàã: Àõëàã÷ Õ.ªìèðçàõ ßðèëöëàãà àâàã÷èä: À.Øåïåí Õ.Åìóñèç Õ.�åéñåí �.�ñòàé À.Õàæûìóðàò Õ.Õàáûë �àÿíõîíãîð àéìàã: Àõëàã÷ Õ.Îþóí÷èìýã ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ò.�ëáýãäîðæ Ë.Ãàë �.Äàâààñ¿ðýí �.Ãýðýëýý À.�àòáîëä �.Öýöãýý Ä.Àìãàëàí �óëãàí àéìàã: Àõëàã÷ ×.Àðèóí ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ö.�àòñàéõàí ×.�óÿíõèøèã Ã.Öîãò Î.Îòãîíñ¿ðýí Ñ.¯¿ðöàéõ Ö.�àòáàÿð 157 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Ãîâü-Àëòàé àéìàã: Àõëàã÷ Ë.Àðèóíòóÿà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ì.�íýáèø �.Æàðãàëñàéõàí Æ.×àíöàëäóëàì Ø.Ìÿíãàíáàÿð Ø.Ãóëèðààíç Äîðíîãîâü àéìàã: Àõëàã÷ Ä.̺íõòóÿà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: ×.�àðàíãýðýë Ä.�àíçðàã÷ ¨.Êîëÿ Ø.Ãàíöýöýã Äîðíîä àéìàã: Àõëàã÷ Ä.�íõáààòàð ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ç.Öýíäýì Ã.Öýíä-àþóø Ä.Òóÿaöýöýã Ì.Àëòàíöýöýã Ã.Öîëìîí Äóíäãîâü àéìàã: Àõëàã÷ Ã.�àÿñãàëàí ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ö.Äîðæïàãìà Æ.Çîðèãò �. Öýöýãìàà �.̺íõáàÿð Ö.�ðäýíýáàÿð Çàâõàí àéìàã: Àõëàã÷ Ñ.Ñóâäàà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: �.Äàìëàíñ¿ðýí �.Æàí÷èâ Æ.�àçàðâààíü �.Äàâààæàíöàí Ã.Îäõ¿¿ Ø. Ìèæèääîðæ Ä.Îþóíãýðýë ªâºðõàíãàé àéìàã: Àõëàã÷ �.Äýëãýð ßðèëöëàãà àâàã÷èä: ×.Ãàëáàäðàõ Ö.�èçüÿà �. Óðòíàñàí Æ.Äàëàíòàé Ë.Ãàíòóëãà Ä.Äîëãîðñ¿ðýí Ö.Öîîäîë ¨.Ä¿ãýðñ¿ðýí ªìíºãîâü àéìàã: Àõëàã÷ Ö.Æóãàðñ¿ðýí ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ä.Äîëæèí Ã.Öýâýëñ¿ðýí Æ.Öîîäîë Ä.ªºëèé Ñ¿õáààòàð àéìàã: Àõëàã÷ Ö.Õàä ßðèëöëàãà àâàã÷èä: À.Äàâààñ¿ðýí �.Àíõáàÿð Ç.È÷èíõîðëîî Ë.Àâààäîðæ �.Ãîìáîñ¿ðýí Ñýëýíãý àéìàã: Àõëàã÷ �.Îþóíàà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ñ.Ëóâñàíïýðýíëýé Ö.�àéãàëìàà Ä. �íõòóÿà Ã.Öýöýãìàà �.×óëóóíöýöýã �.Ãýæýý Ä.Îòãîí Òºâ àéìàã: Àõëàã÷ Ñ. Óíäðàõáàÿð ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ñ.Äóëàìñ¿ðýí Ä.Àþóø Ë. Öîãòãýðýë Î.Äàìäèíæàâ ×.Ñ¿õáààòàð Ø.Öàãààíõ¿¿ Ä.Îòãîíáààòàð ×.�àòöýñýì Óâñ àéìàã: Àõëàã÷ Ä.�ðäýíý ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ç.�óìíàíæèä �.Äàâàà Õ.�àìñðàé Ò.Öýâýãìýä Ã.̺íõáàò Ñ. Ëõàãâàñ¿ðýí �. Öýâýãìýä Õîâä àéìàã: Àõëàã÷ À.�àäàìãàðàâ ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ò.×óëóóíáààòàð ×.�ýðýýâýíæàâ ×.�àòíàñàí ×.Äîðæ Õºâñãºë àéìàã: Àõëàã÷ ×.�àðñáîëä ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ë.�íýáèø Â.�íõòóÿà �.Äîâ÷èíäîðæ 158 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí òàéëàí. 2002-2003 îí Ä.�àòæàðãàë Ã.�àãñàìøèí Ò. Àëòàíöýöýã Ñ.Àëòàí÷èìýã Ì.Ñàéõàíáàÿð Ñ.�àðàíöýöýã Ë.ªíºðñàéõàí Õýíòèé àéìàã: Àõëàã÷ �.Ãàíòºãñ ßðèëöëàãà àâàã÷èä: �.Öýöýãäýëãýð �.�àðàíöýöýã Å.×èìýãáààòàð Ä.Îþóí-�ðäýíý Ñ.Òºìºðòîãîî �.Îþóíáààòàð ×. Ñàðàíòóÿà Äàðõàí-Óóë àéìàã: Àõëàã÷ Ç.Àìàðñàéõàí ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ñ.�íõ-Àìãàëàí Ø.�îçà Ë.Æàìüÿíñ¿ðýí �.Óðòíàñàí Ì.�àíñàëìàà ×.Îþóíãýðýë Ä.Öýðýíäóëàì Îðõîí àéìàã: Àõëàã÷ �.Òóóë ßðèëöëàãà àâàã÷èä: ×.Äàãâàäîðæ Ñ.Ëõàãâàñ¿ðýí �.Îëçâîé ×.Îþóíáèëýã Ãîâüñ¿ìáýð àéìàã: ßðèëöëàãà àâàã÷: Ö.�àðàíöàöðàë Óëààíáààòàð õîò: Àõëàã÷: �.Òóóë �àÿíãîë ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ Þ.Àëòàíòóÿà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Þ.Àëòàíöýöýã �.Ò¿ìýíäýìáýðýë Ö.Ìàíäàë �.ĺìáºðìàà Ò.Ñî¸ëìàà ×.̺íõòóóë Ò.�àðàíãàðàâ Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ Ä.�íõáàÿð ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ë.ßíæìàà Ö.×èìýääîðæ À.�àòñàéõàí Ñ.ªëçèéñàéõàí �.Õîìáîãî Ä.Äîëãîðñ¿ðýí Ñ.Óðàí÷èìýã �àÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ Ä.�àðàíãýðýë ßðèëöëàãà àâàã÷èä: À.Àäüÿà Ä.Óðàíöýöýã Ò.̺íãºíøàãàé Æ.Öîãöîëìàà Ã.Àðèóíòóÿà �.�àçàðãàðäîî Þ.Àëò-Î÷èð ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ ×.Îþóíæàðãàë ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ñ.Ñîäãýðýë �.Òóíãàëàã Ö.Òóÿà Æ.Ãàëÿ Ã. �íõæàðãàë Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ �.Õàíäìàà ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Æ.Ãàíòºìºð Ñ.¯ðæèíáàäàì Ñ.Öîãò-Î÷èð Õ.�íõáóëàã Õàí-Óóë ä¿¿ðýã: Àõëàã÷ Ö.�íõ-Îþóí ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ö.Îþóíáàò Ö.Îþóíöýöýã Ä.Ìèæèääîðæ Æ.Àþóðçàíà �àëàéõ ä¿¿ðýã: ßðèëöëàãà àâàã÷èä: À.Ãàíöýöýã Ø.�ðäýíý÷èìýã �àãàíóóð ä¿¿ðýã: ßðèëöëàãà àâàã÷èä: Ä.Æàðãàëìàà Ä.�íõáààòàð Ìýäýýëýë øèâýã÷èä: �. Äýëãýðìºðºí Ñ. Öýðýíñîëü Ã. �ðäýíýöýöýã �. ßíæìàà 159